Raadsvoorstel - Transitievisie Warmte Smallingerland

Aan de gemeenteraad

Onderwerp:

TRANSITIEVISIE WARMTE VOOR EEN AARDGASVRIJ SMALLINGERLAND IN 2050

Beh. ambt: Portefeuillehouder:

Programmateam Duurzaamheid Maria le Roy

Voorstel Stel de Transitievisie Warmte Smallingerland vast. Inleiding + beoogde effecten We willen stappen zetten naar een aardgasvrije toekomst. Dat doen we om verdere klimaatverandering door CO2 uitstoot te voorkomen. Ook willen we niet afhankelijk zijn van aardgas uit het buitenland als de aardgaswinning in Nederland stopt. We merken inmiddels hoe grillig de markt voor aardgas is. In de media is aandacht voor de snel stijgende gasprijzen en energiearmoede. Energie besparen, bewustwording van energiegebruik, isolatie van woningen en gebouwen en het verkennen van warmte-alternatieven zijn belangrijke stappen voor een aardgasvrije toekomst. In de Transitievisie Warmte Smallingerland hebben we beschreven hoe we onze gemeente in de toekomst aardgasvrij willen krijgen. We hebben in beeld gebracht welke alternatieve warmtetechnieken het meest geschikt zijn ter vervanging van aardgas. Ook hebben we een globaal tijdpad aangegeven voor onze gemeente. Hiermee bieden we handelingsperspectief aan woning- en gebouweigenaren, woningcorporaties en andere partijen. Zij kunnen hun verduurzamingsplannen hierop afstemmen. We hebben in de visie vier concrete gebieden (startwijken) benoemd waar de transitie naar aardgasvrij het meest dichtbij lijkt. In die gebieden willen we stappen zetten richting aardgasvrij in 2030. Daarvoor maken we wijkuitvoeringsplannen (WUP's).

Dat is de vervolgstap na vaststelling van de Transitievisie Warmte. De term wijkuitvoeringsplan wekt de indruk dat er direct met uitvoering wordt begonnen. Dat is niet het geval. Het gaat meer om een proces dat we samen met inwoners en partners doorlopen. Elke WUP is maatwerk per gebied en duurt naar verwachting circa twee jaar. In het Klimaatakkoord is afgesproken dat WUP's door de gemeenteraad worden vastgesteld. We verwachten rond 2023/2024 de eerste wijkuitvoeringsplannen aan uw raad te kunnen voorleggen voor besluitvorming. Over onze ideeën voor de Transitievisie Warmte hebben we dit jaar twee informatiesessies voor u georganiseerd, op 23 februari en 24 augustus. Verder hebben wij u uitgenodigd voor een bewonersbijeenkomst over een aardgasvrije toekomst (november 2021). Argumenten 1.1 We willen onze inwoners, ondernemers en gebouweigenaren stimuleren en ondersteunen bij het isoleren, verduurzamen en uiteindelijk aardgasvrij maken van hun woning of gebouw. In het landelijke Klimaatakkoord is afgesproken dat alle woningen en gebouwen in 2050 van het aardgas af moeten zijn. Elke gemeente maakt daarvoor een Transitievisie Warmte waarin de warmte-alternatieven voor aardgas in beeld zijn gebracht. In

-2het Klimaatakkoord is ook afgesproken dat elke gemeente deze visie uiterlijk in 2021 gereed heeft. Vanuit het Programma Duurzaamheid, onderdeel Energie, werken we aan de opgave om Smallingerland in de toekomst energieneutraal te maken. We willen verdere klimaatverandering door CO2 uitstoot voorkomen en de overstap maken naar duurzame energie. De Transitievisie Warmte is daarbij een belangrijk beleidsdocument waarmee we stappen zetten om het gebruik en indirect daarmee ook de winning van aardgas af te bouwen. 1.2 In de Transitievisie Warmte moet een tijdpad staan voor het aardgasvrij maken van de gebouwde omgeving in de komende dertig jaar. Daarbij is een knip gelegd in de tijd voor de periode tot 2030 en 2030 - 2050. Dat is afgesproken in het Klimaatakkoord. Het doel is om in 2030 landelijk 1,5 miljoen woningen en gebouwen aardgasvrij te hebben, dat komt per gemeente neer op 15% tot 20%. Voor Smallingerland gaat het dan tot 2030 om circa 4.000 - 5.000 woningen en circa 200.000 m² gebouwen. Met het benoemen van de startwijken zetten we in op het halen van deze doelstelling. 1.3 Uit diverse analyses en onderzoeken komen in onze gemeente drie warmtebronnen als meest geschikt naar voren: geothermie, restwarmte en de individuele (all-electric) warmtepomp variant. Voor geothermie en restwarmte zijn collectieve warmtenetten nodig.

Risico's Draagvlak Een transitie, zoals deze warmtetransitie, gaat standaard gepaard met verandering en onzekerheid. De meeste mensen houden niet van verandering en gaan als reactie in de weerstand. Het is daarom van cruciaal belang dat wij als gemeente alle betrokken inwoners en andere partijen zorgvuldig informeren en meenemen in het proces. Zo creëren we begrip voor de transitie en draagvlak, verantwoordelijkheidsgevoel en eigenaarschap om zelf in actie te komen, en bij te dragen aan de doelen uit het Klimaatakkoord. Uit de bewonersenquête die we dit voorjaar hielden over het thema 'aardgasvrij' kwam naar voren dat veel mensen al maatregelen in huis hebben genomen, maar nog onvoldoende zicht hebben op vervolgstappen en de betaalbaarheid en financiering hiervan. Dit zorgt er soms voor dat mensen door de bomen het bos niet meer zien en daardoor niet in actie komen. Inwoners hebben ook vragen over de veranderingen in het landschap, de duurzaamheid van alternatieven en eventuele overlast. Betaalbaarheid Het betaalbaar houden van warmte-alternatieven geldt voor sociale huurders, maar net zo goed voor woning- en gebouweigenaren. Dit is de grote uitdaging waar we als maatschappij voor staan bij de energietransitie. Wij zijn ons bewust van de risico's van energiearmoede en van de investeringen die inwoners en ondernemers moeten doen in hun woning of gebouw.

Als gemeente hebben we de verantwoordelijkheid om een goede afweging te maken in de belangen van verschillende partijen. Netcapaciteit De capaciteit van het elektriciteitsnet is een risico; deze is nu al onvoldoende voor de huidige vraag. Dit probleem zal bij de overgang naar meer all-electric alternatieven alleen maar groter worden. De energietransitie is nieuw en ontwikkelingen gaan snel De ontwikkelingen binnen duurzaamheid gaan snel met veel innovatieve technieken. Daarom is in het Klimaatakkoord uitgesproken dat naar verwachting een Transitievisie Warmte vijfjaarlijks geactualiseerd moet worden. We hebben onze visie opgesteld met de kennis, data en technieken zoals ze nu bekend zijn.

-3-

Wettelijk of beleidskader Landelijk Klimaatakkoord Regionale Energie Strategie (RES) Fryslân Programma Duurzaamheid, Woonbeleid, Ontwerp-Omgevingsvisie (gemeente Smallingerland) Overwogen scenario's Vaak worden groen gas/biogas en waterstof genoemd als alternatief voor aardgas. We hebben een weloverwogen keuze gemaakt om deze scenario's niet in te zetten. Dit heeft met name te maken met onzekerheden op het gebied van beschikbaarheid en verdeling. Waarom geen groen gas/biogas De rijksoverheid adviseert om groen gas alleen in te zetten voor woningen en gebouwen waar andere strategieën veel duurder of technisch niet haalbaar zijn, bijvoorbeeld in stadscentra met veel monumenten. Ook geldt dat er vanuit de industrie en vervoer veel vraag naar biogas wordt verwacht vanwege de beperkte verduurzamingsalternatieven in die sectoren. Waarom geen waterstof Voor waterstof is de beschikbaarheid erg onzeker als alternatief voor aardgas in woningen en gebouwen. Groene waterstof wordt geproduceerd met duurzame energie. Voorlopig is er te weinig duurzame energie voor de productie van groene waterstof. Er bestaat ook grijze en blauwe waterstof, maar deze worden geproduceerd met fossiele energie (aardgas of kolen) en ze zijn daardoor geen duurzaam warmte-alternatief. Voor waterstof geldt ook dat er veel vraag verwacht wordt vanuit de industrie en vervoer, vanwege de vele mogelijke toepassingen.

Financiën De rol van de gemeente is onze inwoners en ondernemers te informeren en faciliteren in hun klantreis naar aardgasvrij (o.a. door het opstellen van diverse wijkuitvoeringsplannen). Wij zetten ons als gemeente in om deze transitie zo betaalbaar en toegankelijk mogelijk voor iedereen te maken. Dit doen we bijvoorbeeld door onze inwoners te wijzen op subsidies en leningen, de inzet van energiecoaches en door te (blijven) lobbyen bij relevante partijen, zoals de landelijke overheid en de provincie. De investeringen die nodig zijn om de transitie naar aardgasvrij te maken, komen echter vooral bij de gebouw- en huiseigenaren terecht. Dit zijn bijvoorbeeld particuliere woningeigenaren, maar ook woningcorporaties, vastgoedeigenaren en ondernemers. Het gaat dan bijvoorbeeld om investeringen voor extra isolatie, een inductie kookplaat en een alternatieve techniek voor verwarming (bijv. warmtepomp of aansluiting op een warmtenet). Transitievisie Warmte en wijkuitvoeringsplannen Uw raad heeft financiële middelen beschikbaar gesteld voor het opstellen van de Transitievisie Warmte. Het gaat daarbij om eenmalig nieuw beleid dat is opgenomen in de Perspectiefnota 2020-2023 als niet-trendmatige ontwikkeling. Voor de uitwerking in wijkuitvoeringsplannen voor de startwijken zijn nog geen interne financiële middelen geraamd.

Op Prinsjesdag 2021 heeft de rijksoverheid bekend gemaakt dat zij gemeenten gaan ondersteunen bij het afbouwen van fossiele energie zoals aardgas en het verminderen van de CO2 uitstoot. We zijn nog in afwachting wat dit financieel voor ons gaat betekenen. Daarnaast onderzoeken we (Europese) subsidiemogelijkheden. We nemen de capaciteit en financiële middelen die vanaf 2022 nodig zijn op in de Meerjarenbegroting waarna uw raad een afweging kan maken. Juridische consequenties NVT

-4-

Participatie Via een omgevingsgericht proces hebben we inwoners en stakeholders bij het opstellen van deze visie betrokken. Alle inwoners en stakeholders hebben de kans gekregen om te participeren in dit proces. Ze zijn op verschillende manieren en op verschillende momenten benaderd over het thema aardgasvrij wonen in Smallingerland. In de visie gaan we uitgebreid in op het participatieproces waaronder de bewonersenquête. De resultaten uit deze enquête hebben we meegenomen bij het opstellen van de visie. Ook gebruiken we de resultaten voor de vervolgstappen. Voor stakeholders hebben we een feedbackronde gehouden. Hiervoor verwijzen wij u naar de bijgevoegde reactienota. Communicatie Algemeen Voor alle inwoners, ondernemers en gebouweigenaren is het belangrijk om te weten wanneer en hoe hun woning of gebouw van het aardgas af gaat. De Transitievisie Warmte Smallingerland geeft hen dat inzicht. Van deze visie maken we nog een publieksversie, waarin beknopt en helder staat wat de visie voor iedereen betekent, welke alternatieven voor aardgas er komen en welke stappen mensen nu al kunnen zetten, bijvoorbeeld energie besparen of isoleren. We hebben een nieuwe website gemaakt www.duurzaamsmallingerland.nl. Hierop is veel informatie te vinden over onze duurzaamheidsonderdelen Energie, Klimaat en Circulariteit.

We plaatsen de publieksversie van de Transitievisie Warmte op deze website. Over het onderwerp 'aardgasvrije toekomst' hebben we een uitgebreid vraag-antwoord document gemaakt (veel gestelde vragen). Deze is eveneens te vinden op de website. Regelmatig lichten we er een aantal vragen uit op de website om extra onder de aandacht te brengen. Verder helpen we onze inwoners o.a. met energiecoaches, het energieloket www.duurzaambouwloket.nl en met informatie over landelijke subsidies en gemeentelijke duurzaamheidslening. We zorgen voor bewustwording en ondersteuning bij verduurzaming van woningen en gebouwen. Dit is een continu proces waar we ons nu en in de toekomst voor inzetten. Bewustwordingscampagne najaar 2021 In oktober 2021 is onze bewustwordingscampagne gelanceerd. Deze duurt tot het eind van dit jaar. Doel van deze campagne is mensen bewust te maken van het thema aardgasvrij en te inspireren en te motiveren om (de eerste) kleine stappen te gaan zetten. Ons motto is 'Samen stappen zetten'. Na december gaan we de campagne evalueren en kijken of en hoe we in 2022 het vervolg gaan starten. We gaan regelmatig toetsen waar onze inwoners zich in de klantreis richting aardgasvrij bevinden en stemmen onze acties en communicatie hier continu op af.

Onze boodschap is gericht op de positieve aspecten en de kansen van verduurzaming, denk hierbij aan stijging van het wooncomfort, geld besparen en stijging van de woningwaarde. Duurzame week We hebben een duurzame week van 30 oktober tot en met 5 november met allerlei activiteiten en avonden over duurzaamheid en energiebesparing. Bewonersbijeenkomsten en startwijken o Algemene bewonersbijeenkomst in november 2021 over aardgasvrije toekomst. o De inwoners van drie startwijken krijgen (bij vaststelling van de visie door de raad) een ansichtkaart in de brievenbus met beknopte informatie. o We organiseren in 2022 bewonersbijeenkomsten voor de inwoners van drie startwijken in Drachten.

-5o

De vierde startwijk is een bewonersinitiatief dat stappen gaat zetten richting een aardasvrije toekomst. Zij krijgen op dit moment eerst ondersteuning vanuit Buurkracht.

December Na vaststelling van de visie zorgen we voor een persbericht dat we verspreiden via onze gebruikelijke kanalen en lokale media. De officiële publicatie van de 'Transitievisie Warmte Smallingerland' plaatsen we in het Gemeenteblad (officiële bekendmakingen). Verder leggen we de visie ter inzage; er is geen beroep en bezwaar mogelijk. Uitvoering Startwijken 2030 Er zijn vier gebieden als startwijk gekozen en dit betekent dat we hier vanaf 2022 graag met bewoners en partijen in gesprek gaan. Woningcorporaties zijn hierbij een belangrijke partij vanwege hun woningbezit. Als gemeente nemen we onze regierol serieus. We zorgen voor betrouwbare, onafhankelijke informatie voor onze inwoners en ondernemers. Fatale termijn In het Klimaatakkoord is afgesproken dat de gemeenten hun Transitievisie Warmte uiterlijk in 2021 gereed hebben. Achtergrondinformatie - Landelijke Klimaatakkoord, 2019 https://www.klimaatakkoord.nl https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/klimaatverandering/klimaatakkoord - Ontwerp-Omgevingsvisie Smallingerland, 2021 Collegebrief van 20 september 2021, kenmerk 13355 https://www.dwjm.nl/ditissmallingerland/

Drachten, 2 november 2021 Burgemeester en wethouders van Smallingerland, Jan Rijpstra

voorzitter.

Jelmer Mulder

secretaris.

Bijlagen: 1. Transitievisie Warmte Gemeente Smallingerland; 2. Reactienota stakeholders Transitievisie Warmte