Raadsvoorstel - Gebiedsontwikkeling Hegewarren

Aan de gemeenteraad

Onderwerp:

GEBIEDSONTWIKKELING HEGEWARREN

Beh. ambt: Evert Visser Portefeuillehouder Robin Hartogh Heys van de Lier

Voorstel 1. Stem in met het alternatief Open en Natuurlijk uit de Rapportage co-creatie Hegewarren (bijlagen 2 en 3 ) als uitwerkingsrichting voor de toekomst van de Hegewarren. 2. Er wordt een voorbehoud opgenomen met betrekking tot beslispunt 1 als het waterschap en de provincie niet besluiten om Open en Natuurlijk uit te werken. 3. Stem in met de uitgangspunten voor de financiële strategie; met fondsen en ontwerpoptimalisaties als eerste voorkeur voor het dichten van het tekort op de businesscase. 4. Stem in met een bijdrage voor de uitwerking van de plannen in de planfase in 2022 – 2024 van € 150.000 bij te dragen en deze te dekken uit de Algemene Reserve.

Aanleiding In de polder Hegewarren, een ontwikkelgebied uit het Veenweideprogramma 2021-2030, werken de verschillende overheden samen. In de Hegewarren is sprake van een gestapelde problematiek met betrekking tot bodemdaling, de uitstoot van stikstof en de hoge instandhoudingskosten. De oplossing voor deze problemen vraagt om een ander gebruik van de polder dan de huidige agrarische functie. Voor de gemeente is het van belang om de recreatieve ontwikkeling verder uit te breiden. Dit past ook in de visie Oostelijke Poort Friese Meren. De gezamenlijke overheden hebben aan een co-creatieteam de opdracht gegeven om verschillende alternatieven voor de toekomst van de Hegewarren te ontwikkelen. Eind 2019 heeft de provincie gevraagd om de plannen voor de Hegewarren uit te werken in gezamenlijkheid met de provincie en het Waterschap. De bevestiging van de afspraak is in de brief aan de provincie meegedeeld (zie bijlage 1). In juli 2021 zijn de voorlopige alternatieven gepubliceerd en voorgelegd aan de Provincie, Waterschap en de gemeente. Na het verwerken van deze reacties heeft het co-creatieteam in oktober 2021 twee voorkeursalternatieven aangeboden; ”Polderaquarel” en “Open en natuurlijk”. Het is nu aan de drie overheden om een keuze voor de uitwerkingsrichting te bepalen. (zie voor de resultaten van het co-creatieproces bijlage 2 en 3).

De twee voorkeursalternatieven tonen aan dat er iets te kiezen valt: ze vertegenwoordigen uiteenlopende kwaliteiten en kansen voor de Hegewarren.

Argumenten In bijlage 4 de Gebiedsontwikkeling Hegewarren: bijsluiter inrichtingsvarianten Open en Natuurlijk en Polderaquarel is aangegeven dat er opdracht is gegeven, door de gezamenlijke overheden, voor het verkennen van een nieuwe inrichting van de Hegewarren. De kern van de opdracht was het zoeken naar ‘de maatschappelijk meest optimale inrichting van het

-2gebied’. Dit is via een zogeheten co-creatieproces onderzocht, waarin de omgeving een sterke rol heeft gespeeld bij het bedenken van oplossingen voor het gebied. De resultaten liggen nu voor ter besluitvorming. In deze bijsluiter zijn de twee alternatieven vergeleken ten behoeve van de besluitvorming. Alle basisinformatie over de twee voorkeursalternatieven, lessen uit andere alternatieven die ontwikkeld zijn (maar niet als voorkeur zijn aangeboden) zijn te vinden in het eindrapport Cocreatie Hegewarren en het daarbij behorende bijlagenrapport (tevens bijgevoegd). Het eerste deel van de bijsluiter schetst de context van het proces (aanleiding, meegegeven doelstellingen e.d.) in het tweede deel van de bijsluiter zijn de twee alternatieven naast elkaar gepresenteerd en zijn de argumenten uitgebreid benoemd.

Hierna wordt dit in hoofdlijn aangegeven: 1.1 Open en Natuurlijk' is het inrichtingsalternatief is die de meeste provincie, waterschap en gemeentelijke doelstellingen bereikt en daarmee het meest toekomstbestendige en integrale beeld representeert voor de Hegewarren 1.2 Open en Natuurlijk’ voldoet aan de randvoorwaarden 1.3 Open en Natuurlijk' de langetermijnvisie van het Veenweideprogramma representeert dat ook door de gemeente is vastgesteld 1.4 Open en Natuurlijk' sluit het beste aan op de ambities en doelstellingen van de samenwerkingspartners: de Gemeente Smallingerland en het Wetterskip Fryslân 1.5 Open en Natuurlijk' sluit het meeste aan op de visie Oostelijke Poort Friese Meren 1.6 Open en Natuurlijk' maakt het als enige variant (op het moment dat men naar de synergie voordelen bij de gebiedsontwikkeling)?) mogelijk om ervoor te kiezen een beroepsvaarweg naar Drachten te upgraden naar klasse Va De provincie moet hier nog wel een brede afweging over maken. 2. De twee varianten worden in de stukken van de provincie op bijna identieke wijze neergelegd. Het is duidelijk dat vanuit de gemeente Polderaquarel geen interessante variant vinden. Vanuit de doelstellingen voldoet die niet. Het heeft weinige economische, woningmarkt en recreatieve potentie.

Zowel ambtelijk als bestuurlijk is onze voorkeur ook steeds aangegeven daarnaast wordt ook de verbetering van de vaarweg bijna onmogelijk gemaakt. De bestuurlijke afspraak is gemaakt dat als partijen verschillende keuzes maken, we terug om tafel moeten om deze impasse op te lossen. 3. Open en Natuurlijk is een financieel kansrijk alternatief. Een verdere uitwerking moet meer inzicht opleveren in de definitieve inrichting van het gebied en de financiële haalbaarheid. 4 Het beschikbaar stellen van proceskosten voor nadere uitwerking in de planfase is gezien de verwachte haalbaarheid maatschappelijk af te wegen en zal ook bijdragen aan onderzoek om voor de realisatie een gebiedsexploitatie op te zetten. Risico's Het co-creatieteam wenst dat de politiek kiest uit de aangedragen voorkeursalternatieven. Op basis van een gegeven opdracht door de drie overheden heeft het co-creatieteam bijna een jaar gerekend en getekend aan de varianten. In deze opdracht is geen weging meegegeven waardoor participatie de ruimte heeft gekregen. De leden van het co-creatieteam hebben zich ingezet om de varianten uit te werken los van hun persoonlijke belangen. Dit heeft geleid tot de twee aangeboden voorkeursalternatieven ”Polderaquarel” en “Open en natuurlijk”. De verwachting van het co-creatieteam is dat de politiek kiest uit deze twee alternatieven.

De alternatieven zijn afgewogen inrichtingen waardoor het opknippen in delen niet gewenst is. Als niet gekozen wordt uit deze alternatieven dan zal de omgeving erg teleurgesteld zijn en zullen de redenen duidelijk gecommuniceerd moeten worden.

-3De Vaarweg Drachten maakt onderdeel uit van het gebiedsproces Hegewarren. Een verbetering van de vaarweg Drachten kan pas aan de orde komen wanneer in dat gebiedsproces duidelijke synergie met andere kansen voor het gebied blijkt. Die besluitvorming vindt later dit jaar plaats. De mogelijkheid bestaat dat er niet voor Open en Natuurlijk wordt gekozen dan is een vaarweg moeilijker te realiseren. Immers de door de Staten verlangde synergie is dan niet aanwezig Ook is het mogelijk dat in september 2022 de provincie niet kiest voor een vaarweg door de Hegewarren. Dat heeft tot gevolg dat de vaarweg naar Drachten niet kan worden opgewaardeerd naar een klasse Va vaarweg, en daarmee aan de wensen van de ondernemers en de gemeente.

Wettelijk of beleidskader Overwogen scenario's Alternatief De Polderaquarel is een alternatief, dat minder gunstig scoort op de doelstellingen, maar vertegenwoordigt waarden en kwaliteiten die niet in Open en Natuurlijk terug te vinden zijn, waaronder het behoud van het open polderlandschap, het blauwgrasland en cultuurhistorische elementen. Bij deze variant verandert het waterpeil wel waardoor de bodemdaling en CO2 uitstoot wordt gereduceerd. Polderaquarel draagt niet zoals Open en Natuurlijk bij het toevoegen van recreatieve meerwaarde zoals die is opgenomen in de gebiedsaanpak Oostelijke Poort Friese Meren. Er wordt geen nieuw recreatief vaarwater gerealiseerd en ook geen nieuwe vaarverbindingen. Ook nemen de instandhoudingskosten van de polder niet af, zoals wel de verwachting is voor Open en Natuurlijk. Daarmee sluit het alternatief ook minder goed aan bij de beleidsuitgangspunten van het waterschap en de gemeente voor wat betreft klimaatadaptatie.

Mocht het voorstel voor Open en Natuurlijk niet worden aangenomen dan vergroot dit de kans dat Polderaquarel de variant gaat worden. In dat geval is het niet realistisch om op de lange termijn een vergaande variant zoals Open en Natuurlijk alsnog te realiseren. Bij Polderaquarel worden investeringen gedaan in bijvoorbeeld woningbouw, het watersysteem of andere infrastructuur. Deze zullen dan weer teniet moeten worden gedaan.

Financiën De financiële doorrekening van Open en Natuurlijk laat een tekort van € 1,8 miljoen zien. De financiële strategie is erop gericht dit tekort te overbruggen middels aanvullende fondsen en/of ontwerpoptimalisaties. Wanneer dit niet haalbaar blijkt is het voorstel om te onderzoeken of zonneweiden gerealiseerd kunnen worden. Voor ‘Open en Natuurlijk’ zijn goede kansen voor fondsen. Er zijn diverse fondsen in beeld. Denk daarbij aan (additionele) middelen voor het terugdringen van de uitstoot van stikstof of subsidies voor de extensivering van landbouw. Er zijn ruimtelijk gezien mogelijkheden om tijdelijk zonneenergie zorgvuldig en tijdelijk in gepast te realiseren. Hiervoor dient het beleid aangepast te worden. Er zijn nog al wat procedurele acties nodig om dit te realiseren. Het realiseren van een financieel ‘vliegwiel’ (ontwikkeling van (recreatief) wonen en het realiseren van zonneparken als versiemodel, inzetten voor andere veenweidegebieden) is met name door de provincie als doelstelling meegegeven omdat een relatief groot deel van de aan Friesland toegekende Impulsgelden (€ 15 van de € 22 miljoen) is toegewezen aan dit relatief kleine gebied binnen het veenweidegebied. Toen dit gebeurde werd verondersteld

-4dat het haalbaar zou zijn om via de gebiedsexploitatie te zijner tijd een deel van dat geld terug te laten vloeien naar andere gebieden binnen het Veenweideprogramma, met andere woorden: een financieel ‘vliegwiel’ te realiseren. Inmiddels is duidelijk dat er niet zonder meer een vliegwiel via additionele renderende functies mogelijk is. Wel wordt onderzocht of via aanvullende fondsen naar een vliegwiel gewerkt kan worden. Eerste fase De totaal geraamde kosten voor de benodigde producten, zoals onderzoeken, voor de planfase deel 1 zijn geraamd op € 450.000. Daarnaast is ongeveer 4,2 fte (1,4 fte per partij) per jaar nodig voor planfase deel 1. Deze kosten en fte’s worden gelijkwaardig verdeeld tussen de drie overheden. Deze afspraak is opgenomen in de samenwerkingsafspraken. Concreet betekent dit een gemeentelijke bijdrage van € 150.000 voor de eerste fase van de uitwerking van Open en Natuurlijk. Voorgesteld wordt de bijdrage te dekken vanuit de uit de Algemene reserve

Juridische consequenties nvt Participatie Dit middel van een co-creatieproces met belanghebbenden uit het gebied zijn vijf varianten opgesteld. Later heeft het co-creatie team besloten on twee varianten voor te leggen aan de drie overheden Communicatie De communicatie wordt gezamenlijk met de provincie en het Waterschap georganiseerd, doel hiervan is om zoveel mogelijk als één overheid naar buiten te treden. De algemene lijn zal zijn dat er op verschillende momenten nieuwsbrieven worden verstuurd en daarnaast kunnen belanghebbende informatie lezen over de voortgang van het project op de website van de provincie. Deze aanpak wordt uitgewerkt in een communicatieplan

Uitvoering Het gemeenschappelijke projectteam van de provincie, Wetterskip Fryslân en de Gemeente Smallingerland pakt de planfase gezamenlijk op. Hierin is het optimaal betrekken van de omgeving op een manier die aansluit bij het tot nu toe zorgvuldig doorlopen co-creatieproces belangrijk. Na het voorliggende besluit start de planfase Deel I. De scope van de planfase: deel 1 beperkt zich tot de uitwerking van het alternatief “Open en Natuurlijk” over een periode van 2022 tot begin 2024. In deze fase zal er gewerkt worden aan: • • • • • •

Het nader uitwerken van het alternatief ”Open en Natuurlijk” tot voorlopig ontwerp (financiële en inhoudelijke optimalisatie van het ontwerp); Het robuuster maken van de financiële haalbaarheid; Het voorbereiden van de RO procedures; Het voortzetten van de grondaankoop; Het concretiseren van het overgangsbeheer; Het maken en uitvoeren van een strategisch communicatieplan.

In een plan van aanpak van de planfase wordt de onderstaande fasering uitgewerkt en zal ingaan op het betrekken van de omgeving.

-5-

De drie overheden bevinden zich nu in de verkenningsfase en sluit deze fase af met een besluit over de nader uit te werken voorkeursalternatief en het maken van samenwerkingsafspraken over de uitvoering van de planfase. De samenwerkingsafspraken zijn terug te vinden in bijlage 4. De planfase kent een fasering. Het eerste deel van de planfase duurt ongeveer anderhalf jaar. Primaire doel van het eerste deel van de planfase is het nader uitwerken van de gekozen denkrichting tot een plan en het concretiseren van de financiële haalbaarheid. Dit zal uitmonden in een grondexploitatie en een samenwerkingsovereenkomst met de verdeling van de verantwoordelijkheden en de risico’s over de drie overheden. Dit is tevens een moment waarop een besluit (go / no-go) kan worden genomen. De drie overheden willen met hetzelfde beeld en dezelfde verwachting de planfase ingaan, daarom zijn er samenwerkingsafspraken gemaakt. In de Samenwerkingsafspraken (bijlage 3 bij dit voorstel) staan afspraken tussen de drie betrokken overheden over de fasering, de producten/resultaten, het transitiebeheer, de governance, de verdeling van kosten en communicatie van deel 1 van deze planfase.

Fatale termijn nvt Achtergrondinformatie nvt Drachten, 15 februari 2021 Burgemeester en wethouders van Smallingerland, Maria le Roy

Loco-voorzitter.

Siebren van der Berg

secretaris.

Bijlagen: 1. 2. 3. 4.

Brief gemeente m.b.t. medewerking gebiedsontwikkeling Hegewarren; Eindrapport co-creatieproces November 2021; Bijlagenrapport: Co-creatie Hegewarren; Gebiedsontwikkeling Hegewarren Bijsluiter inrichtingsvarianten Open en Natuurlijk en Polderaquarel.