Bijlage 2 - Reactienota stakeholders Transitievisie Warmte

REACTIENOTA TRANSITIEVISIE WARMTE gemeente Smallingerland november 2021 Feedbackronde voor stakeholders

Reactienota Transitievisie Warmte gemeente Smallingerland In deze nota zijn de opmerkingen van stakeholders op de concept Transitievisie Warmte 0.5 van een reactie voorzien. TVW = Transitievisie Warmte WUP = Wijkuitvoeringsplan (vervolgstap na de visie) Stakeholder Rabobank

Hoofdstuk Pagina Reactie Algemeen Actualiteiten Is het niet zo dat emissiereductiedoelstelling omhoog gaat? Verandert dit nog iets aan dit document? Algemeen

Actualiteiten Gaat de overheid niet meer inzetten op de individuele hybride route nu blijkt dat de resultaten van de wijkaanpak behoorlijk zijn tegen gevallen? Verandert dit nog iets aan dit document?

1.1

4

Waarom zijn advies om groen gas en waterstof niet in beeld voor periode 2030? Indien dit in 1x zin kan worden benoemd zou ik dit toevoegen. Dit geldt ook voor de knip in periode tot 2030 en periode daarna tot 2050. Waarom is deze knip gemaakt.

Reactie gemeente Dat is de verwachting, maar nog niet definitief. Daarom hebben we de doelen niet aangepast; we hebben wel vermeld dat we aansluiten bij landelijke ambities. We hebben hybride benoemd als tussenvorm bij de technieken. Een aardgasvrije toekomst bestaat uit individuele en collectieve oplossingen, bijvoorbeeld all-electric en warmtenetten. Een hybride warmtepomp kan een tussenstap zijn richting aardgasvrij, maar het uiteindelijke doel is verwarming zonder aardgas in 2050 en voor de startwijken in 2030. We hebben dit toegelicht in de tekst. De knip bij 2030 komt uit het landelijke Klimaatakkoord, waarin de doelstelling staat dat tot 2030 er landelijk 1,5 miljoen huizen van het aardgas af moeten zijn. Dat komt neer op 15-20% van alle woningen per gemeente.

2

2.4.2.2.

10

Vaak worden er hele leuke acties bedacht maar is er te weinig inzicht in de resultaten. Wat heeft het opgeleverd. Wellicht goed om hier manier voor te vinden om daar beter in te kunnen sturen mochten deze er niet zijn.

2.4.2.2.

10

3.3

13

3.4

14

3.5

14/15

Interne communicatie: stukje tekst klinkt mooi maar zegt eigenlijk te weinig. Is voorbeeldfunctie bijvoorbeeld een onderwerp van gesprek geweest? En hangt dit van medewerker af of is beleid/proces daar op ingericht? Trigger hierin voor mij is dat veel bedrijven vanuit afdeling duurzaam altijd erg duurzaam zijn maar dat vervolgens onderwerp duurzaamheid niet bij andere afdelingen niet de standaard is bij de dagelijkse werkzaamheden. Mis eigenlijk cijfers hoeveel van de woningen Rijksmonument, onder stadstoezicht vallen etc. aangezien dit voor verduurzamingsopties erg van belang kan zijn. (beperkende factor?) Beleggers hebben eigen verantwoordelijkheid om te verduurzamen. Klinkt erg vrijblijvend en nietszeggend. Zal op een dwingende manier wel niet veel mogelijk zijn, maar zouden ze niet positief geprikkeld kunnen worden? Persoonlijke ervaring is dat definitieve energielabels vaak achterhaald zijn, met name juiste de lagere Energielabels (E t/m G). Voor mensen is er geen noodzaak om deze te actualiseren, behalve bij verkoop woning, aangezien dit geld kost en niets oplevert. Enerzijds verduurzamen veel nieuwe

Dit is zeker belangrijk maar valt buiten de scope van de TVW. In de landelijke Klimaatmonitor staan veel gegevens over duurzaamheid en energie. De gegevens zijn beschikbaar per regio, gemeente en wijk; we gebruiken deze informatie voor de monitoring. De gemeentelijke energiebesparingsacties worden geëvalueerd. In juli 2021 hebben we een evaluatie van de gemeentelijke duurzaamheidslening opgesteld. We hebben de tekst toegelicht in de visie. Ter informatie: we werken aan een Programma Duurzaamheid. Dit bestaat uit de thema's Energie, Klimaat en Circulariteit. Hiervoor is een uitvoeringsprogramma in voorbereiding dat organisatiebreed wordt opgepakt.

Dit inzicht is inderdaad belangrijk. We hebben het totaal aantal rijks- en gemeentelijke monumenten vermeld in de TVW. Verdere uitwerking vindt plaats in de WUP's. Tekst is aangepast.

Dank voor het delen van de ervaring. Voor energielabels maken we gebruik van de landelijke Klimaatmonitor. De actuele definitieve energielabels voor koopwoningen vallen waarschijnlijk gunstiger uit. Voor sociale huurwoningen beschikken we over actuele 3

3.6

15

5.4

25

6

3.2

12

eigenaren van woningen de woning (dit is niet zichtbaar) + mensen die niet verhuizen actualiseren label niet als ze woning verduurzamen. En groot aantal mensen hebben vooral afgelopen jaren toch enkele zaken verduurzaamd (zonnepanelen en isolatie met name). Binnen mijn bedrijf onlangs pilot gehouden om mensen met G-label te benaderen waaruit dus bleek dat veel al wat hadden gedaan. Data op basis van verleden, qua energieverbruik lijkt mij met name toekomst ook vermeldingswaardig aangezien ruim half miljoen energie armoede hebben. En als Smallingerland gemiddeld meer lagere inkomens heeft des te meer van belang. Wellicht aandacht houden met overspannen bouwwereld: bedrijven zijn te druk en te duur momenteel wat gevaar is voor het verduurzamen. Daarnaast veel coaches/adviseurs/ experts/ installatiebedrijven met evenveel verschillende adviezen. Als je financiering benoemt zou je dan ook niet subsidies moeten benoemen? Overigens ben ik groot voorstander van waardebon ipv subsidie. Dit is altijd gedoe en achteraf kan dit pas geregeld worden. Veel mensen worden getriggerd bij een “waardebon” om deze te gebruiken en ze hebben zekerheid + hoeven het niet voor te financieren.

Financierbaarheid: er staan diverse oplossingsmogelijkheden. Financiële consequenties zijn echter altijd erg belangrijk voor alle

energielabels omdat we deze jaarlijks van de woningcorporaties ontvangen bij hun bod voor de prestatieafspraken. Energielabels krijgen aandacht in de TVW omdat de schillabels belangrijk zijn (minimaal B of D benodigd voor alternatieve technieken). Dit is een goed punt dat recent weer extra aandacht heeft gekregen door het TNO-rapport en snel stijgende gasprijzen. We hebben energiearmoede cijfers opgenomen in de TVW. Uit het rapport van TNO blijkt dat circa 9% huishoudens Smallingerland energiearmoede heeft. Dit komt in de WUP's terug. Het heeft provinciaal ook aandacht, in combinatie met mensen opleiden en bijscholen. We verwachten dat als genoeg MKB-ers mee gaan in de warmtetransitie, er voldoende capaciteit zal zijn. We hebben een aantal gemeentelijke regelingen genoemd in de TVW. Overige regelingen van bijvoorbeeld provincie en rijksoverheid zijn te vinden op onze website www.duurzaamsmallingerland.nl Deze regelingen veranderen regelmatig en via de website kunnen we actuele informatie blijven verstrekken. Daarnaast is de primaire doelgroep van de TVW de gemeenteraad, het college en stakeholders. Voor inwoners maken we een publieksversie. We hebben dit globaal in beeld gebracht voor verschillende woningtypes. In de WUP's wordt dit verder uitgewerkt. Ook hier geldt dat de primaire 4

Accolade

P14

P 24

P 25

P29

betrokkenen. Het zou mij als lezer helpen als nader uitgediept wordt wat de totale kosten per woning zijn voor een bepaalde keuze. Hierin moet niet alleen de investering meegenomen worden maar ook geschatte stroomkosten of bijvoorbeeld groengas-kosten. Is er een terugverdientijd? Zo ja, welke? Vervolgens zou het natuurlijk mooi zijn als er ook al opties gegeven kunnen worden van de financiering van een dergelijke uitvoering. Bijvoorbeeld: gebruiker zelf, lease, overheid, energiecoöperatie. Gesteld wordt dat van de woningen van Accolade 69 % eind 2021 gemiddeld label B of hoger heeft. Dit moet zijn dat einde 2021 naar verwachting 69 % van de woningen een label B of hoger heeft. Belangrijk uitgangspunt is dat het verduurzamen betaalbaar moet zijn. In de visie wordt het begrip “betaalbaar” niet nader uitgelegd. Wat wordt hier onder verstaan en voor wie moet het betaalbaar zijn? In het overzicht staat aangegeven dat woningen die niet in een “startwijk” liggen voor 2030 “aardgasvrij ready” moeten zijn. Wat wordt hier concreet onder verstaan en is dit niet heel ambitieus? In dit figuur worden een aantal wijken benoemd voor een collectieve oplossing. In De Swetten gaat het slechts om 250 woningen en niet de hele wijk. Daarnaast worden wijken als De Venen, De Singels en De Wiken benoemd.

Aandachtspunt in deze wijken is dat grote delen van deze wijk sociale huur betreft dat al 50/60 jaar oud is. Wat de corporaties de komende 30 jaar met deze woningen gaan doen is nu nog niet bekend. Dit maakt het lastig om vaste

doelgroep voor deze visie de gemeenteraad, het college en stakeholders zijn.

Tekst is aangepast.

Dit hebben we toegelicht.

Tekst is aangepast.

De TVW is bedoeld om startwijken te selecteren voor de periode tot 2030 en om voor de overige wijken een tijdpad en mogelijke warmtealternatieven te geven richting aardgasvrij in 2050. De visie is niet bedoeld om vaste afspraken te maken voor 30 jaar; de visie wordt naar verwachting elke vijf jaar geactualiseerd. De TVW is opgesteld met de kennis, data en technieken zoals nu bekend. Voor de startwijken worden 5

afspraken te gaan maken over een periode van 30 jaar.

P31

In de visie staat dat er in de gemeente te weinig dakoppervlak voor zonne-energie is om in de toekomst energie neutraal te zijn. Waar wordt dit op gebaseerd?

In de visie gaat de gemeente niet in op de mogelijkheden voor windenergie. Kiest de gemeente bewust alleen voor zonne-energie?

De Bewonersraad

2.4.2.2

10

Informeren en participeren is niet hetzelfde. De gemeente is tot nu toe vooral aan het informeren. 500 huishoudens die reageren op een enquête is niet representatief. Het aantal sociale huurders daaronder is verwaarloosbaar. Het plaatsen van informatie op een website en vragen om reactie, zorgt niet voor actieve participatie van bewoners. De reacties zijn vermoedelijk van toch al geïnteresseerde inwoners. Het lijkt niet raadzaam om daar beleid op te baseren. Het daadwerkelijk betrekken van bewoners bij de energietransitie is nodig om dit proces te laten slagen. Daarbij is het niet voldoende om (alleen) te luisteren naar de voorlopers en een communicatieprogramma (zenden!) op te stellen. Interactie en samenwerking met (groepen) bewoners is nodig!

WUP's gemaakt waarin de plannen voor de komende jaren uitgewerkt worden. Woningcorporaties met bezit in deze startwijken worden bij deze WUP's betrokken. Deze informatie komt uit onze nota 'Verder met zonne-energie' die is vastgesteld door de gemeenteraad. Tijdens het opstellen van de Regionale Energie Strategie zijn berekeningen gemaakt voor onze gemeente met het Energie Transitie model. De TVW gaat over warmte en niet over de opwek van duurzame energie. In de OntwerpOmgevingsvisie Smallingerland staat dat we blijven onderzoeken welke mogelijkheden er zijn voor bepaalde vormen van windenergie. Behalve een enquête hebben we inwoners ook de mogelijkheid geboden om hun mening of ideeën rechtstreeks aan de gemeente te geven, per mail of telefonisch. Op de open vragen van de enquête zijn zowel positieve als negatieve reacties gekomen over de energietransitie. Het zijn dus niet alleen voorlopers of voorstanders die gereageerd hebben. Ons beleid baseren we op het totaal van alle informatie: data, technieken, ervaringen in andere delen van het land, gesprekken met bijv. de woningcorporaties en bewonersraad, etc. Op deze manier hebben wij een brede vertegenwoordiging vanuit de samenleving betrokken. Interactie en samenwerking met (groepen) bewoners is zeker belangrijk, dit zal vooral bij de WUP's aan de orde komen. Als het om sociale 6

3.4

3.4

14

14

In deze nota wordt slechts heel beperkt ingezoomd op de (bewoners van) sociale huurwoningen, terwijl het om een derde van de woningvoorraad gaat in Smallingerland. Dit verdient meer specifieke aandacht. Daarbij gaat het niet alleen om de woningcorporaties, als belangrijke partners van de gemeente voor het welslagen van de warmtetransitie, maar ook om de bewoners van deze huurwoningen. Verduurzaming van woningen en besparen van energie raakt de bewoners in de portemonnee. Hoe houden we het voor hen betaalbaar als huren stijgen en energielasten omhoog gaan? Vanuit De Bewonersraad pleiten wij ervoor dat verduurzaming van sociale huurwoningen plaats vindt zonder extra kosten voor de huurders. Hiermee dient rekening te worden gehouden bij de keuze van oplossingen voor energiebesparing, reductie van CO2-uitstoot, aardgasvrij maken van woningen. De gemeente heeft de corporaties nodig bij het realiseren van de doelstellingen van de transitievisie warmte, maar kan er niet vanzelfsprekend vanuit gaan dat de corporaties hun (maximale) bijdrage ook leveren. O.a. vanwege onvoldoende beschikbaarheid van financiële middelen voor het realiseren van ambitieuze verduurzamingsprogramma’s. De corporaties wachten af wat het beleid van de gemeente wordt, om desinvesteringen te voorkomen. Het verdient aanbeveling om als gemeente en corporaties, met betrokkenheid van huurdersvereniging De

huurwoningen gaat werken we hierin samen met De Bewonersraad en beide woningcorporaties. Het betaalbaar houden van warmte-alternatieven geldt voor huurders, maar net zo goed voor eigenaren van (goedkopere) koopwoningen. Dit is de grote uitdaging waar we als maatschappij voor staan bij de energietransitie. Wij zijn ons bewust van de risico's van energiearmoede. Dit hebben we ook opgenomen in de TVW. We helpen onze inwoners op verschillende manieren, bijvoorbeeld met energiecoaches en acties gericht op energiebesparing. Verdere uitwerking van 'betaalbaarheid' is toegevoegd aan de TVW en vindt voor sociale huurwoningen ook plaats in de jaarlijkse prestatieafspraken en de WUP's.

Als de visie is vastgesteld dan kunnen de corporaties hun investeringen en plannen hierop afstemmen. Wanneer het tijdpad uit de TVW knelpunten oplevert (bijvoorbeeld voor de investeringscapaciteit bij de corporaties) dan gaan we hier het gesprek over aan en zoeken we gezamenlijk naar een oplossing. Dit komt ook terug in de overleggen voor de prestatieafspraken en bij de WUP's.

7

5.3

Makelaar (gevestigd te Drachten)

Energie Transitie Commissie de Wilgen, Smalle Ee en Buitenstvallaat (ETC)

25

Bewonersraad, gezamenlijke (haalbare) ambities en plannen te formuleren en te realiseren. Waar zitten de meeste sociale huurders in deze klantreis? Daarover zijn geen gegevens bekend, maar aangenomen kan worden ergens bij stap 1 en 2. Aansluitend bij de vorige punten is hier werk aan de winkel!

Goed leesbaar stuk als je ingewijd bent. Voor de 'gewone burger' pittige stof. Er is wel goed getracht om het leesbaar te maken maar toch nog wel veel terminologie en jargon in de tekst. Foto's Drachten geen toegevoegde waarde, geen betrekking op de visie. Zou ik weglaten. Graphics zijn prima. blz. 7 regel 2 taaltechnisch loopt niet lekker, eerste twee zinsdelen omwisselen Bijlage 3 Bijlage 3 snap ik niet. Aanwezigheid/doel niet en wat er in de tabellen staat qua verschillende technieken. Waarom is deze toegevoegd? Wat is de meerwaarde? Bijlage Bij stakeholders staat Makelaar Dijkstra en Frieswijk stakeholders - Graag apart vermelden als Dijkstra Makelaardij en Frieswijk Makelaar. We hebben de TVW0.5 met belangstelling gelezen. Het geeft wat ons betreft een beeld van de eerste stappen van een lange transitie. Het is goed om niet alles tegelijk te doen en te kiezen voor startwijken. Wij staan open om ook te fungeren als startwijk. Graag gaan wij het gesprek aan om te begrijpen

We hebben tekst toegevoegd in de TVW. De meeste inwoners zitten in stap 1 t/m 3. De energietransitie gaat de komende dertig jaar plaatsvinden. Bewustwording, voorlichting, kennis van de warmte-alternatieven, financieringsmogelijkheden etc. zal gedurende een langere periode moeten plaatsvinden zodat uiteindelijk alle woningen en gebouwen aardgasvrij zijn in 2050. De visie is niet primair bedoeld voor inwoners, maar voor de gemeenteraad, het college en stakeholders. In de visie staat een samenvatting en voor inwoners maken we een publieksversie. Deel van de foto's is verwijderd.

Dit is aangepast. Dit is aangepast en toegelicht.

Dit is aangepast.

Dank! Wij zijn verheugd met dit Mienskipsinitiatief en nemen het op als startwijk. We bieden op korte termijn ondersteuning aan vanuit Buurkracht. Voor de uitwerking richting een WUP spreken we graag met de ETC verder over het proces. 8

Aanjager verduurzaming woningcorporaties

Algemeen

4.3

welke betekenis de gemeente hieraan geeft v.w.b. organisatie, ondersteuning en middelen. Wij hebben verder inhoudelijk niet veel aan te merken op dit stuk en kijken uit naar verdere uitwerking. Allereerst complimenten voor het vele werk dat is gedaan. De warmtetransitie is een ingewikkeld traject met vele uitdagingen en het lijkt alsof we de brug aan het oversteken zijn terwijl die brug nog gebouwd wordt. Dit document van 34 blz. bestaat voor 95% over algemene data inzake: klimaatakkoord, andere relevante beleidsnota’s, de sociale, financiële, geografische kenmerken van Smallingerland en haar inwoners en woningvoorraad, opsomming van warmte-oplossingen, de mogelijke techniek en benodigde installaties en … etc, etc. Dit is relevante en belangrijke informatie. Veel informatie over hoe het nu is en wat bekend is. Een visie gaat over de toekomst. Welk gezamenlijk toekomstbeeld, gedeeld door anderen, zien we voor ons? Ik zie dat in dit document nog te weinig naar voren komen. Ik mis de zienswijze en de onderbouwing van hoe deze informatie en deze onderwerpen vertaald worden naar het toekomstbeeld van Smallingerland als aardgasvrije gemeente. In hoofdstuk 5 zou dit duidelijk moeten worden maar hier staat nog weinig op papier en wordt veel verwezen naar de volgende versie. In hfst 4.3 gaat het over de startwijken.

Dit zijn er 3 of 4, en nagenoeg allemaal gebaseerd op een mogelijk collectieve warmte-oplossing die zich allen in een pril stadium bevinden. Ik hoop dat “de wijk

Dank!

Dit is aangepast. We hebben een leeswijzer toegevoegd zodat duidelijk is welke hoofdstukken algemene data en informatie bevatten en waar de uitgangspunten voor de transitie en het toekomstbeeld staan.

Het initiatief met enthousiaste bewoners wordt een gebied om mee te starten richting aardgasvrij, zie ook reactie hierboven bij ETC. Met het bewonersinitiatief en de startwijken met 9

met enthousiaste bewoners” waar jullie mee in gesprek zijn een startwijk wordt met een ‘individuele warmte oplossing’. Mijn advies is om niet alleen op collectieve oplossingen te selecteren als startwijk. Kijk naar het plaatje van PBL. Een individuele all-electric oplossing zal veel gaan voorkomen. Doe ervaring op door hiervoor een startwijk te selecteren. De grote opgave en uitdaging is de eigenaar-bewoner meenemen in deze transitie. Dit begint met handelingsperspectief.

5.3

‘Aansluiten bij klantreis aardgasvrij wonen’ Wat bedoelen jullie met ‘aansluiten’? Mijn advies is om dit veel meer als vertrekpunt te gebruiken. Daar ontmoet je je opgave en de echte uitdaging. Vertaal de vier uitgangspunten uit hfst 5.2 naar de uitwerking van zo’n klantreis. Definieer de verschillende type klanten (bijv middels Archetypen) en geef aan hoe we gezamenlijk de reis gaan maken en wat we daarvoor nog hebben uit te zoeken etc. In dit hfst kun je invulling geven aan Hoe je je ambities kunt realiseren. Benoem hier ook de Kritische Succes Factoren voor jullie zelf. Communicatie en bewustwordingscampagne Ook hier. Stem dat meer af op de klantreizen. En maak er echt een traject van met een onderliggende strategie. De bewustwordingscampagne start in okt

collectieve oplossingen hebben we voldoende woningen voor de doelstelling voor 2030. Het klopt dat de collectieve oplossingen in een pril stadium zitten, maar dit geldt op landelijk niveau voor veel startwijken. Wij zien zeker de uitdaging voor het meenemen van de eigenaar-bewoner in de warmtetransitie. Daarom kiezen we voor het motto 'samen stappen zetten'. Individuele inwoners kunnen kleinere of grote stappen zetten richting aardgasvrij. Of ze kunnen nu al kiezen voor een all-electric oplossing. Wij werken aan handelingsperspectief via de publieksversie van de TVW en door campagnes, acties en voorlichting bijvoorbeeld via websites als www.duurzaamsmallingerland.nl en www.duurzaambouwloket.nl Deze vertaling gaat met name plaatsvinden in de WUP's. Dit is maatwerk per gebied. De TVW is hier minder geschikt voor vanwege het detailniveau waar deze uitwerking om vraagt.

Het motto van het gemeentelijk duurzaamheidsbeleid is 'samen stappen zetten'. Dat geldt voor verduurzaming in de volle breedte: ons duurzaamheidsbeleid omvat de thema's 10

’21 en eindigt in dec ‘21. Welke resultaat wil je hiermee bereiken. Wat is de ‘call to action’? en wat is de opvolging hiervan in december? Kijk naar de stappen van de klantreis. Hoe zien de stappen 2 t/m 9 eruit? Is hier al over nagedacht? De bewustwordingscampagne is onderdeel van een bredere strategie. Zonder strategie zit het gevaar er in dat zo’n bewustwordingscampagne een losse flodder wordt. Zo ook als de RREW regeling. Bewoners krijgen vanuit het niets ineens ‘iets’. Kortom coördineer en koppel dit aan het bredere plaatje. Definieer het jullie toekomstbeeld met behulp van de stappen in de klantreis.

Consortium Aardwarmte

20 20

21

Conclusie: we hebben met zijn allen heel veel vragen, en nog weinig antwoorden en oplossingen. Er wordt gezegd dat deze transitie een sociale transitie is. Ik geloof hier heilig in. Samen doen is dan niet wenselijk maar voorwaardelijk. Dit betekent open en echt vertellen waar we staan en hoe we de toekomst zien. Ik kijk uit naar de 1.0 versie. Succes!! Warmteopslag en cascadering kan ook genoemd worden als optimalisatie bij het kopje II. Minimum van 5000 woningen herkennen we uit de communicatie over geothermie, in de praktijk kan dat minimum voor een haalbaar project hoger liggen >7000. CO2-uitstoot voor geothermie obv formatiegas verbranding?

Energie, Klimaat en Circulariteit. Elke stap telt, we werken samen aan die verduurzaming. Wij helpen daarbij, op allerlei manieren. En nog een stapje extra in de startwijken. Op onze website www.duurzaamsmallingerland.nl worden deze thema's samengebracht. Voor het thema Energie gaat het dan o.a. om de bewustwordingscampagne, energiebesparingsacties, aardgasvrij, vraag-antwoordlijst (FAQ) etc. De energietransitie is een onderwerp voor de komende dertig jaar. De boodschap blijven herhalen met actuele informatie is belangrijk. Dit is niet alleen een taak voor de gemeente, maar ook voor de landelijke overheid en andere partijen. Ook woningcorporaties kunnen hierin een rol spelen met voorlichting voor huurders. Dank! Wij delen de conclusie dat het een gezamenlijke opgave is voor overheden, woningcorporaties, woning- en gebouweigenaren en andere partijen.

Verwerkt in de tekst. Verwerkt in de tekst.

Dit is eventueel een verwerking voor in het WUP.

11

22

23

29

32 Liander

Algemeen Algemeen

Algemeen

Goed dat duidelijk wordt beschreven waarom waterstof niet wordt meegenomen als alternatief voor aardgas. Het figuur uit het Vesta Mais model komt niet overeen met de startwijken voor een collectieve oplossing. Misschien kan in de tekst verduidelijkt worden dat het figuur niet in relatie staat met tabel 6. Hoog temperatuur kan misschien aangepast worden tot Geothermie hoog-midden temperatuur omdat hoge warmtenetten niet worden beschreven in de TVW. Goed dat duidelijk wordt benadrukt dat er binnen een wijk zowel collectief als individueel kan voorkomen. Is er een inschatting van verhouding die vermeld kan worden? 70 graden Temp afgifte aanlevering kan eventueel hoger zijn 90-80 graden. Ziet er goed uit. Lijvig document met veel informatie. Nog geen concrete uitwerking van de warmtenetten (daar houden we van als Liander ;-). Waardoor het lastig is te bepalen welke impact het op ons net heeft. Maar nog veel belangrijker en wel wat zorgelijk het lijkt erop dat de gemeente gaat voor ca. 75% van de woningen en ca. 60% utiliteit all electric/individuele warmtepomp wat veel impact heeft op het net! Dan is goed om te weten hoe dit wordt uitgerold zodat we ons hier op kunnen voorbereiden. Advies indien mogelijk zo snel mogelijk concretiseren. Indien gemeente wacht zal alles naar achteren schuiven, en als ook andere gemeenten dit

Dank voor het compliment.

Verwerkt in de tekst.

Verwerkt in de tekst.

Dank! Inschatting van de verhouding is nog niet gemaakt. Vesta Mais gaat uit van 70 graden, daarom hebben we dit aangehouden en niet aangepast. Dank! Voor de startwijken met warmtenetten werken we dit uit in WUP's. Liander wordt daarbij betrokken. De keuzes voor een groot deel all-electric zijn toegelicht in de visie. We zijn ons bewust van de impact op het elektriciteitsnet, daarom zetten we ook in op energiebesparing. Onze boodschap is dat iedereen nu al stappen kan zetten richting een aardgasvrije toekomst. We voorzien een geleidelijke overgang naar elektrische oplossingen.

12

Algemeen

Algemeen

Algemeen Algemeen

Algemeen

doen ontstaat er een bult aan het eind die vanuit Liander waarschijnlijk niet meer te behappen is. Maar sowieso door de hoeveelheid een groot risico voor de verdere uitvoering van deze TVW. Gemist worden de vliegwielen: buurtinitiatieven/energie coöperaties/etc. en woningbouwverenigingen. De eerste groep van onderop meestal goede kans van slagen en tweede zij hebben ook verduurzamingseisen en hebben stuk massa om mee aan de slag te gaan.

Wordt niets gezegd over in stand houden van gasnet naast elektriciteitsnet. Goed om hierover iets te vinden als gemeente bij warmtenetten en ook hoe hier in individuele oplossingen mee wordt omgegaan. Wordt niets gezegd over (verder) isoleren van woningen en kantoren In het verlengde daarvan geen analyse en uitkomst van welke (deel)wijken nu label A of B hebben en de stap naar (hybride) warmtepomp het beste als eerste gemaakt kan worden. Kan ook belangrijke tussenstap zijn bij de 2e opmerking (all electric) om zo tijd te winnen. Er wordt niet gezegd over een mogelijke tussenoplossing: hybride warmtepompen.

We blijven graag, als gemeente maar ook regionaal en provinciaal in gesprek met Liander over de planning en aanpak. Wij zijn verheugd om te melden dat er vanuit de Mienskip een lokaal energie initiatief is als startwijk. Wij hopen dat dit inspireert tot meer buurtinitiatieven. Woningcorporaties zijn belangrijke partners bij de WUP's voor de startwijken. We hebben hen bij het opstellen van deze TVW betrokken. Verder worden er jaarlijks prestatieafspraken gemaakt tussen gemeente, woningcorporaties en huurdersvereniging. Investeringen en afspraken over verduurzaming van de sociale huurvoorraad zijn hier onderdeel van. Hier is nu nog niets over besloten, daarom hebben we dit niet opgenomen in de tekst. Dit is een goed punt voor de WUP's.

Tekst toegevoegd. Tekst toegevoegd.

Tekst toegevoegd.

13

Algemeen

WoonFriesland Deze reactie is apart bijgevoegd vanwege de lengte; hier staat een samenvatting.

Meer iets om te weten in Drachten ligt nog 20 km asbest gasbuis en goed om mee te nemen in koppelkans. Alsook mocht er in de buurt van grondgevoelige gasleidingen worden gegraven dan zal deze vervangen moeten worden. Mis bij uitgangspunten het punt waarom jullie dit doen (duurzaam-klimaat). Is misschien open deur, maar kans is reëel dat veel niet altijd een positieve business case heeft en dan is het goed om vanuit intrinsieke waarde toch zaken op te pakken. Het mag wat kosten omdat …

5.1

24

3

14

WoonFriesland vond de beschrijving van haar aanpak wat beknopt en heeft een toelichting gestuurd.

4

23

WoonFriesland geeft aan dat in startwijken 1 en 2 veel sociale huurwoningen staan. WoonFriesland heeft met name in startwijk 2 veel woningbezit. WoonFriesland meldt dat het aardgasvrij maken van deze woningen voor 2030 niet in haar strategie past; verwacht wordt dat slechts een beperkt deel hiervan mogelijk van het aardgas af kan voor 2030. WoonFriesland werkt wel toe naar energielabel B of beter voor haar woningbezit in de periode tot 2030.

5

24

WoonFriesland onderschrijft de gemeentelijke uitgangspunten maar kan ze niet goed rijmen dat de startwijken in 2030 aardgasvrij dienen te zijn.

Tekst toegevoegd. Precieze details komen in de WUP's aan bod.

De redenen voor het opstellen van de TVW zijn toegelicht in de inleiding van de visie. Bij bepaalde doelgroepen is er inderdaad een intrinsieke waarde om van het aardgasvrij af te gaan. Zij denken vooral aan toekomstige generaties en willen een bijdrage leveren aan het verminderen van klimaatverandering. Wij hebben een deel van de tekst overgenomen, maar niet de volledige tekst omdat we in onze TVW een balans hebben gezocht in de (lengte van) informatie van WoonFriesland en van Accolade. Wij waarderen uw inzet; met uw verduurzamingsstrategie laat u zien dat het onderwerp hoge prioriteit heeft. Toelichting startwijken 1 en 2: 1. De Swetten (restwarmte): hier gaat het niet om de volledige wijk, maar om een buurt van 250 woningen. Deze woningen zijn niet in bezit van WoonFriesland. 2. De Venen, de Bouwen, de Wiken en de Singels (geothermie): hier gaat het niet om de volledige wijken, maar om buurten binnen de wijken. De wijknamen zijn een indicatie van het gebied. In de WUP's werken we dit verder uit. WoonFriesland en Accolade worden betrokken bij de WUP's. Goed om te horen dat u onze uitgangspunten onderschrijft. Voor een toelichting op startwijken 1 en 2 verwijzen wij u naar de tekst hierboven. 14

WoonFriesland geeft aan zich nu vooral te richten op vermindering CO2-uitstoot tegen zo laag mogelijke kosten voor de huurder. WoonFriesland doet dat stapsgewijs via isolatie, zonnepanelen, vervanging verwarmingsinstallaties etc. Aardgasvrij is voor WoonFriesland geen doel op zich.

7

28

WoonFriesland wil graag een proactieve en constructieve rol in de energietransitie nemen. Daarom heeft WoonFriesland een eigen Transitievisie Warmte opgesteld; hiervoor heeft WoonFriesland een kaart gemaakt voor Smallingerland. WoonFriesland wil haar TVW graag afstemmen op de visie van de gemeente. Verder wordt de corporatie graag betrokken bij de wijkuitvoeringsplannen en de prioritering.

Uw stapsgewijze aanpak van eerst isoleren en opwek duurzame energie past in onze visie. Dit zijn ook de stappen die wij hebben beschreven in de visie. Aardgasvrij worden is inderdaad geen doel op zich, maar is vanuit het Klimaatakkoord ingezet om CO2-uitstoot te verminderen. Daarbij is de doelstelling om landelijk 1,5 miljoen woningen voor 2030 van het aardgas af te krijgen. Met onze TVW en de aantallen woningen in de startwijken (gebieden daarbinnen) leveren wij hieraan onze bijdrage. Wij waarderen uw inzet. In onze TVW hebben we een balans gezocht in de informatie van WoonFriesland en Accolade. Wij werken graag met beide woningcorporaties samen aan de WUP's voor de startwijken of de gebieden daarbinnen.

15

Feedbackformulier voor Transitievisie Warmte – Gemeente Smallingerland Hoofdstuk Hst 3

Bladzijde Blz 14

Opmerking / suggestie 2e alinea, 2e aandachtstreepje: Hierin staat de aanpak van WoonFriesland genoemd. Deze aanpak is wel erg kort door de bocht beschreven; Onderstaand de aanpak zoals wij die hebben gevoerd: WoonFriesland hecht waarde aan een duurzame ontwikkeling van de woningvoorraad en stelt de huurder daarin centraal. Betaalbaarheid van wonen en solidariteit staan daarbij voorop. WoonFriesland volgt daarbij een stapsgewijze aanpak in de verduurzaming van haar woningen, waarin ‘geen-spijtmaatregelen worden toegepast en waarbij WoonFriesland het mogelijk maakt voor alle huurders om te profiteren van voordelige zonnestroom. Hiertoe voorziet zij waar mogelijk de woningen van zonnepanelen. Met deze aanpak realiseerde WoonFriesland dat de gemiddelde energieprestatie van de woningvoorraad al ‘label B’ in 2019 had. Met het DreamHûs-experiment in The Green Village in Delft zoekt WoonFriesland samen met haar huurdersorganisatie, de markt en studenten naar betaalbare, gebruikersvriendelijke verduurzamingsoplossingen voor (typische) Nederlandse sociale huurwoningen uit de jaren ’70..

Hst 4

Blz 23

4.5 startwijken: in de eerste alinea is aangegeven dat in 2030 circa 5000 woningen in Smallingerland aardgasvrij moeten zijn. vervolgens is in de tabel onder punt 1,2 en 3 aangegeven in welke wijken dit aantal gehaald moet worden in 2030. De keuze voor de startwijken heeft ons enigszins verbaasd. De startwijken 1 en 2 betreffen vooral de wijken met sociale huurwoningen die in 2030 aardgasvrij zouden moeten zijn. Met name in wijk 2 heeft WoonFriesland veel bezit. Het betreft hier bovendien de wijken met de laagste inkomens. Het voor 2030 aardgasvrij maken van deze wijken past niet bij onze strategie. WoonFriesland blijft tot 2030 haar stapsgewijze aanpak volgen en heeft als doelstelling in 2030 haar gehele bezit op label B of beter te brengen en een CO2-reductie van 49% is behaald t.o.v. 1990. Waar dat betaalbaar kan (al dan niet door subsidies) kan een -heel beperkt- deel van de bestaande woningvoorraad mogelijk ook al gasloos worden. Voor onze huurders is de betaalbaarheid van de verduurzaming van het grootste belang. Naar verwachting zal ons bezit in 2030 in de startwijken daarom nog niet gasloos zijn. Zie ook onze opmerkingen tav Hst 5, De aanpak naar een aardgasvrije bebouwde omgeving op blz 24.

Hst 5

blz 24

5.1 belangrijke uitgangspunten en 5.2 de focus tot 2030 en 2050 Wij onderschrijven de 4 uitgangpunten. Ook WoonFriesland hanteert een stapsgewijze aanpak. Wij kunnen daarom de uitgangspunten niet goed rijmen met het feit dat de startwijken in 2030 aardgasvrij dienen te zijn. Op basis van ons eigen onderzoek zijn naar de huidige maatstaven de kosten daarvan nu nog te hoog. WoonFriesland hanteert daarom de volgende aanpak: Voor WoonFriesland is de betaalbaarheid van verduurzaming een belangrijke randvoorwaarde. Dit vertaalt zich in het streven naar een zo hoog mogelijke CO2-reductie bij gebouwgebonden ingrepen tegen zo laag mogelijke kosten (over de levensduur) bij gelijkblijvende energielasten en comfort voor de huurder. Dit betekent dat ‘van-het-(aard)gas-af’ voor WoonFriesland geen (korte termijn) doel op zich is, tenzij realisatie van nieuwbouw vanuit een specifieke wijkaanpak zorgt voor versnelling. De stapsgewijze strategie richt zich in eerste instantie tot 2030 op een zo groot mogelijke CO2-reductie en energie(lasten)besparing voor zoveel mogelijk huurders, binnen het beschikbare budget. Concreet betekent dit het isoleren van de woningschil, het toepassen van isolerend glas, HR cv-ketels en energieefficiënte ventilatie in de woningen waar dat nog ontbreekt.

Vanaf 2030 wordt dan koers gezet naar een CO2-neutrale woningvoorraad via extra isolatie en warmteterugwinning waar mogelijk, verdere uitrol van duurzame opwek van elektriciteit (PV-panelen) en alternatieve (aardgasloze) warmtevoorzieningen. Een deel daar van kan worden ingevuld met grootschalige collectieve warmtevoorziening (in de wijken waar dat ‘loont). Daarnaast zullen naar verwachting All-electric-warmtepompconcepten (individueel of collectief) een grote rol gaan spelen. Andere technische varianten worden niet bij voorbaat uitgesloten, maar per project/buurt/wijk beoordeeld op geschiktheid (biogas, hybride, waterstof, buurtenergie, etc.). Na 2030 zijn derhalve meer kostbare ingrepen voorzien zoals extra (dak)isolatie en alternatieve installaties. Deze werkwijze sluit aan bij de drie-stappen-strategie voor energiebesparing (1. Reductie, 2. Duurzame opwek, 3. Efficiënt gebruik). Bijkomend voordeel is dat tot 2030 tijd wordt gewonnen om innovaties te onderzoeken voor alternatieve warmtevoorzieningen na 2030.

Hst 7

Blz 28

7.2 wijkuitvoeringsplannen WoonFriesland wil graag een pro-actieve en constructieve rol in de energietransitie innemen. Zo hebben wij op basis van de kenmerken van onze woningportefeuille een eigen Transitievisie Warmte opgesteld. Deze willen wij graag afstemmen op de gemeentelijke concept Transitievisie Warmte (en in het verlengde daarvan op de wijkuitvoeringsplannen) om gezamenlijk tot de betaalbare warmte strategieën

te komen voor onze huurders. De uitwerking hiervan op kaart is ter informatie toegevoegd aan deze reactie. Deze zullen wij ook binnen afzienbare termijn aan het college van burgemeester en wethouders zenden. Graag gebruiken wij deze kaart ook als basis voor de wijkuitvoeringsplannen en ook worden wij graag betrokken bij de prioritering van deze plannen. Bijlage: kaartbeeld Transitievisie Warmte WoonFriesland, gemeente Smallingerland.

Smallingerland

Legenda Individueel

Gemengd indiv/coll Collectieve opwek Buurt met beperkt aantal woningen van WoonFriesland