2.3 Brief scheidend college - Een warm hart voor Smallingerland bestuurlijke brief van het zakencollege

Een warm hart voor Smallingerland Terug- en vooruitblik van een zakencollege Begin maart 2022 zit het college bij elkaar om de afgelopen anderhalf jaar te bespreken. Wat ging goed, wat kon beter en welke adviezen kunnen worden meegegeven aan het nieuwe college dat geïnstalleerd wordt na de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart 2022? De gewenste en noodzakelijke komst van het zakencollege Op 25 februari 2020 verscheen Over de eigen schaduw heen stappen. Eindrapportage van een verkenning van Ton Baas. In de samenvatting van het 16 pagina’s tellende rapport staat: ‘De politiek bestuurlijke problemen in de gemeente Smallingerland zijn groot. Het is de stellige overtuiging van de verkenner dat een ingrijpende structuur- en cultuurwijziging noodzakelijk is. Niet alleen vanwege de te verwachten rust en stabiliteit, maar ook vanwege het signaal dat daarmee aan maatschappelijke stakeholders en samenleving wordt afgegeven. De basis voor deze wijzigingen is aanwezig. Immers een meerderheid van de fracties heeft in vrijwel alle gesprekken aangegeven dat het algemeen belang moet komen te staan boven het partijbelang. En dat het daarvoor nodig is om over de eigen schaduw heen te stappen. De aanbevelingen met betrekking tot de structuur- en cultuurwijziging zijn als volgt: • Structuur. Geef het dagelijks bestuur in Smallingerland zo spoedig mogelijk vorm door middel van een zakencollege.

Doe dit op basis van de in dit rapport genoemde voorwaarden. • Cultuur. Ga hard werken aan de politiek-bestuurlijke cultuur in Smallingerland. Voer minimaal de in dit rapport genoemde veranderingen door.’ De voorwaarden voor de structuurwijziging staan vermeld op p. 10: ‘Geadviseerd wordt om deze structuurwijziging aan de hand van de volgende voorwaarden te laten plaatsvinden: • De wethouders worden demissionair • Het hoofdlijnenakkoord wordt (her)bevestigd en majeure projecten worden voor de resterende raadsperiode expliciet door de raad vastgesteld; • Er wordt een procedure gestart om kandidaat wethouders te werven o.b.v. profielen; • Er wordt een selectiecommissie met mandaat ingesteld - aan de hand van een door de gemeenteraad vastgesteld profiel - die de kandidaat wethouders beoordeelt op geschiktheid en deskundigheid, niet op partijbinding; • De raad benoemt de kandidaat wethouders. Op p. 10 wordt dieper ingegaan op de cultuurwijziging: ‘Daarom wordt geadviseerd, los van de structuurwijziging, een duurzaam traject van cultuurverandering in te zetten. Geadviseerd wordt om minimaal de volgende aspecten in deze cultuurverandering door te voeren: • Periodiek (elk kwartaal) reflecteert de gemeenteraad op de afgelopen periode, onder leiding van een externe gespreksleider.

Inzet van de reflectie is houding en gedrag; • Periodiek (elk half jaar) worden collegeleden en raadsleden bijgeschoold in de wijze waarop de rol-, taak- en bevoegdheidsverdeling in een gemeente gewoonlijk is ingericht; • Het bevestigen en/of herijken van de bestaande afspraken in het verkeer tussen gemeenteraad, college en organisatie.’ In de raad van 2 juli 2020 zijn (er waren 81 sollicitanten) vier wethouders geïnstalleerd: Maria le Roy, Felix van Beek, Bert Westerink en Robin Hartogh Heys van de Lier.

1

De basis inhoudelijk op orde Het zakencollege heeft de basis inhoudelijk op orde gebracht. In trefwoorden: voordat je kunt bouwen moet je weten waar dat kan. Dus werd een Ontwikkelvisie opgesteld. Voordat je leges kunt heffen moet er een verordening zijn. Voordat de uitvoering van WMO-taken kunnen worden beoordeeld, moeten werkafspraken en verwachte opbrengsten zijn omschreven en vastgelegd. Het op orde brengen van de basis was een belangrijke opdracht aan het zakencollege. Doordat de basis nu op orde is, kan een nieuw werkprogramma worden opgesteld voor de volgende bestuurstermijn. Na de gemeenteraadsverkiezingen van 16 maart 2022 moet dat kunnen met een regulier meerderheidscollege, dat steunt op een brede raadsmeerderheid van nieuwgekozen fracties. Dit alles gestoeld op een zorgvuldig formatieproces. Investeer in elkaar en laat niet primair het aantal zetels bepalend zijn, maar de inhoud. Hoewel er ten tijde van het rapport-Baas geen eensluidendheid was over de oplossingsrichting (een zakencollege) van de ontstane situatie, was er wel eensluidendheid over de gewenste rust en stabiliteit die de oplossingsrichting zou moeten bieden. Niet zo zeer vanuit de achtergrond van de destijds ontstane politieke verhoudingen in Smallingerland, maar vooral vanwege de grote inhoudelijke uitdagingen die op onze gemeente afkomen.

De ontstane verhoudingen hadden namelijk als effect dat de zo gewenste besluitvorming in majeure dossier stagneerde. Als we dat vrij vertalen dan zien we een behoefte aan continuïteit, waarbij de actuele politieke verhoudingen de ruimte moeten hebben om de basis verder in te kleuren. Meerjarenvisies De problematiek waar gemeenten voor staan, of dat nu het sociaal domein is, de omgevingswet of cultuursector, vraagt om die continuïteit in beleid, om de aanwezigheid van die basis. In plaats van ad hoc en reactief te werk gaan, dien je vooraf een strategie ontwikkelen voor navolgende jaren. Zo veel mogelijk los van politiek inhoudelijke verhoudingen. Het instrument om deze continuïteit structureel te borgen, is het ontwikkelen van een meerjarenvisie die ruimte laat voor de actuele politieke verhoudingen. Het eerste jaar van het zakencollege heeft het college via bestuurlijk handwerk geprobeerd het goede voorbeeld te geven aan de raad en het ambtelijk apparaat. Achterstallige dossiers zijn weggewerkt. Dit alles onder het credo: de basis op orde hebben. Illustratief is de havenverordening. Voordat überhaupt aan de slag kon worden gegaan met verdere ontwikkelingen en plannen, is eerst het grondleggende werk geklaard. Dit bestuurlijk handwerk was essentieel, ook al win je er niet meteen kiezers mee. Ideale timing voor een zakencollege.

Vervolgens heeft het college op tal van terreinen de gewenste continuïteit verankerd in de diverse met elkaar samenhangende visies die de afgelopen twee jaar zijn ontwikkeld. Niet alleen in het gemeentehuis, maar vooral samen met de Mienskip. Vanuit de overtuiging dat kennis en kunde niet alleen op het gemeentehuis aanwezig is, maar juist ook daarbuiten. Niet alleen bij onze inwoners, bedrijven en instellingen maar ook weer meer gebruik makend van onze regionale netwerken. Voorbeelden van deze visies zijn in ieder geval de tot de verbeelding sprekende Sociale Koers, de Omgevingsvisie, de Energietransitie, de Ontwikkelvisie, het Grondbeleid en de Cultuurvisie. Stuk voor stuk het fundament om als gemeentelijke overheid de komende jaren de stabiele en betrouwbare factor te zijn zoals we die met elkaar willen zijn. En zoals dat tegenwoordig ook door de samenleving van ons geëist wordt en mag worden. De energie die voorheen verloren ging in de 'waan van de dag', zien we nu samen met de Mienskip in diens kracht komen. Wat zou het mooi voor Smallingerland zijn als die energie behouden blijft.

2

Uitdagingen voor de toekomst In de bijlage bij deze brief ziet u onder andere een overzicht van de programma's, projecten en processen waar een brede ambitie tot realisatie voor aanwezig is, maar waar nog geen financiële dekking voor is. Het is van belang om op de hoogte te zijn van deze lijst. Het college heeft een sluitende meerjarenbegroting gerealiseerd en daar zijn we trots op. De financiële ruimte voor nieuw beleid is in deze meerjarenbegroting echter minimaal. Het inzetten op nieuwe ambities vraagt dus om keuzes. We hebben hierboven gepleit voor continu en betrouwbaar beleid, gezien de uitdagingen die de komende jaren op onze gemeente afkomen. Volgens ons kan een nieuw gemeentebestuur voor met name de volgende dossiers feitelijk niets anders doen dan financiële dekking voor deze dossiers zoeken. Dit om te voorkomen dat niet direct een breuk wordt gemaakt met deze continuïteit. Het gaat dan met name om de onderwijshuisvesting, de continuering van de Economische Agenda, het gebiedsprogramma centrum en doorontwikkeling van het Innovatie Cluster Drachten. Let wel; deze kanttekening heeft niet ten doel om 'vooruit te regeren'. We vinden het goed om dat expliciet te noemen. We zien echter simpelweg geen mogelijkheden om, gezien de ingeslagen weg, deze investeringen niet te doen. Er is de afgelopen periode veel inhoudelijk werk verzet, de basis is op orde gebracht.

Het nieuwe college en de nieuwe raad zullen hier de vruchten van gaan plukken. Hierbij valt te denken aan, los van de eerder in dit document genoemde visies, de opening van zwembad De Welle, de ontwikkeling van Oudega aan het Water en de Hegewarren, Campus Drachten en het Sociaal Domein. Verhoudingen Het college denkt dat zij door haar eigen houding, met name door transparant in haar werk te zijn, een bijdrage aan het wegnemen van datzelfde wantrouwen heeft geleverd. Er is koffie gedronken met elkaar, muizenissen zijn met elkaar gedeeld. Het college heeft willen laten zien hoe het ook kan. Wij hebben voortdurend energie gestoken in de keren dat een gedeelte van de raad te veel blijft hangen in het verleden. De verhouding met de raad is vaak goed, zeker als het 1 op 1 betreft. Dat bleek ook in januari van dit jaar, toen we goede en open koffiegesprekken met elkaar hebben gevoerd. De gesprekken vonden plaats naar aanleiding van de raadsvergadering van 21 december 2021. Als het om gesprekken op professioneel niveau gaat, bijvoorbeeld in een raadsvergadering, dan wordt het herstel van de goede verhoudingen helaas weer snel uit het oog verloren. We constateren dat door een gedeelte van de raad nog wel eens geredeneerd wordt vanuit het verleden, vanuit wrok. Dat is per definitie geen goede voedingsbodem.

We hebben gemerkt dat ongeveer een half jaar na onze installatie, er weer op fatsoenlijke manier werd gediscussieerd met elkaar. Ongeveer een half jaar na onze installatie merkten we dat de raad in een andere stand begon te komen en het belang van Smallingerland de onderliggende rode draad werd. Dat merkte je aan het debat, maar op de een of andere manier hoeft er maar iets te gebeuren en een gedeelte van de raad valt onmiddellijk in zijn oude rol terug. We kunnen er niet de vinger opleggen waarom dat soms gebeurt, maar het kan zo weer ontvlammen. Er wordt eigenlijk regelmatig voorbij gegaan aan het feit dat de raad in Smallingerland in een cultuurtraject is gestapt. En er wordt voortdurend gezegd; we willen het anders. Doe dat dan ook, is ons devies.

3

Wat we gemerkt hebben in de raad is een wijziging in het gedrag van de verschillende partijen. De partijen kwamen door de komst van het zakencollege in een vrijere stand, omdat er geen coalitie- en oppositiepartijen zijn. Elke keer kan de raad onafhankelijk uiten wat zij vindt van de stukken die het college voordraagt. De invloed van een zakencollege – alle fracties zijn ons even lief en wij moeten zorgen dat wij goede voorstellen maken - hebben wij ervaren. Het rapport-Baas geeft aan dat deze raad het algemeen belang moet dienen, door over de eigen schaduw heen stappen. Daar zit een sterke gemeenschappelijke noemer voor de gehele raad. Hier past populair gezegd 'het elkaar vliegen afvangen' simpelweg niet bij. Daar hoort het besef bij dat als wethouders noodgedwongen vertrekken, doordat onder meer de bejegening niet op orde is, de gemeente in het verkeerde daglicht wordt gezet. Dat zou geen optie moeten zijn. Vergelijkbaar daarmee is het vertrek van een uitstekende wethouder van financiën en onze gewaardeerde collega Felix van Beek. Hoe het ook zij en wat daar ook van gevonden wordt, het was niet goed voor Smallingerland. Wij constateren dat het voor de raad lastig is om collectief de hand in eigen boezem te steken. Op individueel niveau gebeurt dat wel, in de raad of in het presidium.

Ons inziens maakt het mensen groter als ze durven te zeggen: we hebben dat niet goed gezien. Dat is de cultuur en de bejegening zoals het college die graag zou zien en zoals je die te doen gebruikelijk ziet in het politiek bestuurlijke veld. Helaas zijn de raad en het college geen ‘wij’ geworden en dat hadden we als college veel meer gewenst en ook verwacht. Instellen van raadscommissies voor eerdere en betere communicatie We adviseren tot het instellen van raadscommissies. Dit omdat zowel het college als de raad hiermee geholpen kan worden in het inhoudelijke debat. Veel gemeenten, provincies en landelijke overheden werken met raads-, Staten- of Kamercommissies en dat is niet zonder reden. We hebben als college een actieve informatieplicht en daar hechten we veel waarde aan. We vullen deze momenteel in door middel van informatieve raadsbijeenkomsten en raadsbrieven. Echter, we missen daarin de wisselwerking tussen raad, college en ambtelijk apparaat. Door middel van raadscommissies kunnen dergelijke gesprekken plaatsvinden, met als doel ter voorbereiding van definitieve raadsvoorstellen. Met raadscommissies wordt het handwerk van de politiek dan veel soepeler. Je kunt dan namelijk als portefeuillehouder in een raadscommissie met een conceptvoorstel komen, en samen met de ambtelijk inhoudelijke adviseur(s) het gesprek met de commissie aangaan.

Zo'n moment is nog voor het debat en voor de raadsvergadering, waarbij je in een vroeg stadium de mogelijkheid hebt om oplossingsrichtingen te verkennen. Op die plek kunnen allerlei vragen worden gesteld. En als het erop lijkt dat de commissie het tijdens die commissie anders blijkt te willen, dan kan het college het anders gaan doen. Debat voor motie en amendement Het vertrouwen in elkaar en de communicatie zien we ook terug in de wijze waarop moties en amendementen ingediend worden rondom de raadsvergaderingen. Een amendement of motie wordt al op voorhand ingediend, waarbij de motie/amendement dan geregeld meer een doel op zich lijkt, dan een middel om een inhoudelijk doel te bereiken. Het risico is dat het debat, het inhoudelijk verhaal over het onderwerp, nauwelijks aan bod komt. Het verdient aanbeveling om eerst het agendapunt te behandelen. En daarna aan anderen de gelegenheid geven daarop te reageren. Is het antwoord van de portefeuillehouder voldoende, dan is een motie/amendement overbodig. Zo nee, dan is dat het moment om tot indiening over te gaan. Door deze werkwijze krijgt de raadsvergadering een hele andere wending.

4

Naar buiten Voorts adviseren wij de raad, uitzonderingen daar gelaten, om meer naar buiten te gaan bij inwoners, instellingen en bedrijven om argumenten voor het raadsdebat op te halen. In de recente studie ‘Atlas van afgehaakt Nederland’ blijkt dat inwoners van Smallingerland tot de groep horen die het meest het vertrouwen in de overheid kwijt is. Vooral raadsleden kunnen daar verbetering in brengen. Wij adviseren rond dit gezamenlijke doel een specifiek raadsprogramma op te stellen. Procesbegeleiding Wij constateren dat bij de collegevorming, de inzet van een ervaren procesbegeleider onontbeerlijk is. Dan ga je dieper met elkaar in gesprek en begrijp je waarom iemand op een bepaalde manier denkt en handelt. Als voorbeeld kan dienen de gemeente Emmen, waar destijds een vergelijkbare situatie speelde. De destijds grootste partij stelde een formateur aan van een geheel andere politieke kleur, puur op basis van vertrouwen. De toen gevormde coalitie functioneert al acht jaar. Communicatie als sleutelwoord We zien als college het belang van de wederzijds informatiepositie. Communicatie is daarbij het sleutelwoord. We zien dat de raad dit waardeert. Het college maakt geen onderscheid in partijen. Andersom vraagt het college zorgvuldige communicatie ook van de raad. Dat gaat steeds beter, maar nog niet goed genoeg.

Partijen zijn bijvoorbeeld nog wel eens terughoudend om met ideeën bij een collegelid te komen. Dat is een kwestie van vertrouwen. Het zakencollege heeft de stap gezet. Wij zijn niet de vijand van de raad. Wees zelfbewust. Want zonder mensen die zich verkiesbaar willen stellen is er niks te kiezen. De democratie, gewaardeerde raadsleden, staat of valt in de eerste plaats met u! Met een open hart voor elkaar. Want waar ‘Trots’ zegt ‘het is onmogelijk’, ‘Ervaring’ zegt ‘het is zinloos’, zegt 'het Hart': ‘laten we het proberen’. Met een warm hart voor Smallingerland.

Drachten, maart 2022

5