2. OZO-rapport Trends en Ontwikkelingen voor nieuwe colleges DEF

30

5.8 Cultuur en erfgoed Ontwikkelingen

Trends

Zeeland kampt met de uitdaging om haar rijk cultureel erfgoed te behouden en te benutten in een tijd van krimpende budgetten en veranderende bevolkingssamenstelling. Tegelijkertijd is er behoefte aan het versterken van culturele participatie en het verbinden van erfgoed met toerisme, educatie en leefbaarheid.

In Zeeland is de rijksbijdrage €4,58 voor cultuurmiddelen, terwijl Noord-Holland (€86,02), Zuid-Holland (€36,81), Gelderland (€30,09) en Groningen (€28,95) veel meer geld ontvangen. Er loopt een Zeeuwse lobby om dit recht te trekken.

Sport en cultuur worden steeds vaker erkend als essentiële bouwstenen voor gezondheid, sociale verbondenheid en regionale aantrekkelijkheid. Landelijk groeit de verwachting dat deze domeinen bijdragen aan brede maatschappelijke opgaven, zoals mentale veerkracht, inclusie en talentontwikkeling. Tegelijkertijd staan gemeenten onder druk door stijgende kosten voor zorg en aangekondigde kortingen op het gemeentefonds vanaf 2026. Omdat sport en cultuur grotendeels tot het niet-verplichte takenpakket behoren, dreigt hier als eerste bezuinigd te worden. Voor Zeeuwse overheden betekent dit dat ze strategisch moeten nadenken over hoe ze deze domeinen duurzaam kunnen blijven ondersteunen. Juist in een provincie met ambitie om meer inwoners naar Zeeland te halen is er een sterke behoefte aan leefbare gemeenschappen, zijn sportverenigingen, culturele initiatieven en ontmoetingsplekken van onschatbare waarde. Ze versterken het vestigingsklimaat en de sociale infrastructuur, bevorderen gezondheid en maken Zeeland aantrekkelijk voor jongeren, gezinnen en nieuwkomers. De uitdaging voor de komende jaren ligt in het vinden van slimme vormen van samenwerking, cofinanciering en het benutten van vrijwilligerskracht. Door sport en cultuur niet als kostenpost, maar als investering in maatschappelijke veerkracht te benaderen, kunnen Zeeuwse gemeenten bouwen aan een toekomstbestendige samenleving.

Landelijke ontwikkelingen: •Toenemende aandacht voor behoud van cultureel erfgoed in combinatie met duurzame herbestemming. •Stimulering van culturele participatie en inclusiviteit. •Digitalisering van erfgoedcollecties en virtuele toegankelijkheid. •Versterking van de rol van cultuur in regionale economie en toerisme. •Beleidskaders rond immaterieel erfgoed en cultureel erfgoed in bredere maatschappelijke context. Relevantie voor Zeeuwse gemeenten: •Gemeenten zijn belangrijke beheerders en subsidieverstrekkers van cultureel erfgoed. •Cultuur draagt bij aan leefbaarheid, toerisme en economische ontwikkeling. •Verbinding tussen erfgoed, educatie en maatschappelijke participatie is essentieel. •Noodzaak tot samenwerking met provinciale en landelijke erfgoedorganisaties. Vragen/bespreekpunten voor gemeente: •Hoe waarborgen we behoud en toegankelijkheid van erfgoed bij beperkte middelen?’ •Welke rol kan cultuur spelen in het versterken van sociale cohesie? •Hoe benutten we digitalisering voor educatie en participatie? •Hoe koppelen we erfgoed beter aan toerisme en regionale branding? •Welke samenwerkingsvormen tussen gemeenten en andere partijen zijn effectief?

31

5.9 Bestuur en financiën Ontwikkelingen

Zeeland staat voor de uitdaging om bestuurskracht te versterken en financiële continuïteit te waarborgen in een context van toenemende maatschappelijke opgaven, decentralisaties en beperkte middelen. Er is druk op gemeentelijke budgetten door stijgende kosten en de noodzaak om te investeren in duurzaamheid en leefbaarheid.

Trends

Gemiddelde stijging gemeentelijke uitgaven circa 4% per jaar. Rijksoverheid herverdeelt middelen met nadruk op resultaatgericht financieren.

Er is sprake van een groeiend wantrouwen en polarisatie in Nederland. Maatschappelijke achterstanden (inkomen, opleiding, gezondheid, sociale contacten) concentreren zich geografisch en leiden tot politiek onbehagen, afhaken van de democratie, en stemmen op 'buitenstaanderspartijen' (populisme). Dit kan onderscheiden worden tussen vertrouwen tussen burgers onderling (horizontaal), wat gaat over verbinding en samenwerking in de directe omgeving, en vertrouwen tussen burgers en instituties (verticaal), wat te maken heeft met geloof in de overheid en andere machthebbers. Horizontaal vertrouwen is essentieel voor sociale cohesie, terwijl verticaal vertrouwen de basis legt voor een functionerende democratie en samenleving; beide zijn cruciaal voor het voorkomen van maatschappelijke spanningen (De Atlas van Afgehaakt Nederland & De Karavaan, Movisie). We moeten meer rekening houden met de geopolitieke situatie. De wereld is onrustiger, met conflicten zoals in Oekraïne die de veiligheid van Nederland beïnvloeden. Dit heeft impact op dagelijkse voorzieningen: een crisis kan leiden tot uitval van stroom, water, pinautomaten en communicatie, waardoor basisvoorzieningen niet beschikbaar zijn. De overheid verwacht dat inwoners zich beter voorbereiden, omdat hulpverlening in het begin beperkt kan zijn.

De digitale transformatie van de overheid biedt kansen voor betere dienstverlening, maar stelt Zeeuwse gemeenten ook voor complexe uitdagingen. Verouderde ICT-systemen en versnipperde infrastructuur maken het lastig om gegevens efficiënt uit te wisselen, wat de kwaliteit van publieke diensten onder druk zet. Tegelijkertijd neemt de dreiging van digitale ontwrichting toe door cyberaanvallen, menselijke fouten en geopolitieke spanningen. Voor Zeeland, met zijn vitale infrastructuur en grensligging, is digitale weerbaarheid cruciaal. Kunstmatige intelligentie (AI) wordt steeds vaker ingezet door overheden, bijvoorbeeld voor het analyseren van tekst of het ondersteunen van besluitvorming. Dit vraagt om zorgvuldige afwegingen rond ethiek, transparantie en inclusie. Gemeenten kunnen hierin het voortouw nemen door ethische commissies in te stellen en burgers actief te betrekken bij technologische keuzes. Daarnaast groeit de behoefte aan digitale autonomie. De afhankelijkheid van grote buitenlandse techbedrijven roept vragen op over soevereiniteit en veiligheid. Open source-oplossingen en samenwerking met Nederlandse aanbieders kunnen bijdragen aan een robuustere digitale infrastructuur. Voor Zeeuwse overheden betekent dit dat ze strategisch moeten investeren in digitale infrastructuur,

32

samenwerking en kennisontwikkeling. Regionale initiatieven kunnen helpen om technologie in te zetten voor maatschappelijke doelen zoals leefbaarheid, duurzaamheid en inclusieve dienstverlening. De komende jaren vraagt dit om visie, daadkracht en een sterke focus op publieke waarden. Vertrouwen in zowel het sociale weefsel (horizontaal) als in overheidsinstanties (verticaal) is sterk afhankelijk is van lokale contexten. Lokale besturen kunnen daar op aanhaken met aandacht voor continuïteit, maatwerk en ondersteuning van zowel bestaande communities als verbindingen met maatschappelijke instituties. Landelijke/ rijksbrede ontwikkelingen: • Decentralisatie van taken en middelen naar gemeenten met meer verantwoordelijkheden. • Toename van financiële druk door oplopende kosten in sociale domeinen. • Stimulering van regionale samenwerking en integrale aanpakken. • Groeiende nadruk op transparantie, efficiëntie en digitalisering van bestuursprocessen. Relevantie voor Zeeuwse gemeenten: • Gemeenten moeten balans vinden tussen bezuinigen en investeren in toekomstbestendige projecten. • Samenwerking is essentieel om schaalvoordelen te behalen. • Digitalisering biedt kansen voor efficiënter bestuur en betere dienstverlening.

Eventuele vragen/bespreekpunten voor gemeenten: • Hoe versterken we regionale bestuurskracht zonder lokaal maatwerk te verliezen? • Welke nieuwe financieringsvormen kunnen we benutten voor grote investeringen? • Hoe garanderen we transparantie en burgerparticipatie in financieel beleid?

33