04 bijlage 2 Rapportage inwonersonderzoek Sluis 2022_def

TOERISME IN SLUIS: DE MENING VAN DE INWONER Onderzoek naar hoe inwoners van de gemeente Sluis anno 2022 aankijken tegen het toerisme in hun directe leefomgeving

COLOFON Deze rapportage is samengesteld door HZ Kenniscentrum Kusttoerisme, als onderdeel van een project voor Provincie Zeeland. © Maart 2023, Kenniscentrum Kusttoerisme Bij het samenstellen van deze publicatie is de grootste zorgvuldigheid betracht. HZ Kenniscentrum Kusttoerisme is echter niet aansprakelijk voor enige directe of indirecte schade als gevolg van de aangeboden informatie in deze publicatie. Kenniscentrum Kusttoerisme p/a HZ University of Applied Sciences Postbus 364 4380 AJ Vlissingen Telefoon: 0118 - 489 850 E-mail: info@kenniscentrumtoerisme.nl Website: www.kenniscentrumtoerisme.nl Auteur Daniek Nijland Emma Lemmers Fotografie Anda van Riet, Ben Seelt, DNA beeldbank, Daniek Nijland, Fan van Zeeland, VVV Zeeland, Felice Bonadonna, Beeldbank Zeeland Grafische vormgeving Kees Hoendervangers, www.dtp-plus.nl

INHOUDSOPGAVE

1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Waarom dit onderzoek? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Waar gaat het onderzoek over? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Wat staat er in dit rapport? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 2. Aanpak van het onderzoek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Onderzoeksvragen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Theoretisch model . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Vragenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Dataverzameling en -analyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 3. Resultaten – Algemeen beeld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Toekomst gemeente en toerisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Aantal bezoekers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 4. Resultaten – RETS-model . . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Gemiddelde score per element . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Steun voor toerisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19 Inkomsten / economisch voordeel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Gevoel van trots . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25 Verbondenheid met de gemeenschap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Betrokkenheid bij besluitvorming . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Ervaren positieve impact . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31 Ervaren negatieve impact . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33 Verklarende factoren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35

5. Resultaten – Druktebeleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Algemeen beeld druktebeleving . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Invloed van corona . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 6. Resultaten – Beleidsthema’s . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Beleidsthema’s naar mate van belang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 Beleidsthema’s naar inzet gemeente . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 41 7. Conclusie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 Bijlage 1 - Vragenlijst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Bijlage 2 – Kenmerken respondenten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59

1 INLEIDING 4

Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

WAAROM DIT ONDERZOEK? Zeeland is sinds jaar en dag een toeristische provincie bij uitstek, geliefd bij velen in binnen- en buitenland, voor bijvoorbeeld een vakantie aan de kust, de beleving van de Zeeuwse natuur, een festival of de culinaire mogelijkheden. Jaarlijks brengen circa 3 miljoen toeristen zo’n 19 miljoen overnachtingen door in Zeeland, ontvangt de provincie ongeveer 26 miljoen dagbezoeken van toeristen en ondernemen eigen inwoners ook nog eens circa 30 miljoen recreatieve activiteiten in eigen provincie. Al deze mensen geven jaarlijks zo’n € 1,8 miljard uit in Zeeland. De toeristische sector heeft daarmee een aanzienlijk economisch belang in de provincie. De sector herstelt snel van de coronacrisis en de verwachting is dat het aantal bezoekers dat naar Zeeland komt de komende jaren verder zal groeien.

In de gemeente Sluis vonden in 2021 volgens de meest recente schatting van HZ Kenniscentrum Kusttoerisme ruim 4 miljoen toeristische overnachtingen plaats. Volgens cijfers van LISA was de toeristischrecreatieve sector dat jaar goed voor 19,4% van het aantal banen in de gemeente.

Ondanks het economische belang is de publieke opinie over het toerisme niet altijd positief. Sommigen zijn van mening dat met name de Zeeuwse kust, zeker in de zomermaanden, te druk is en dat er te veel overlast is voor bewoners. In de laatste jaren hebben plannen voor nieuwe vakantieparken geleid tot stevige protesten en is in de media steeds meer aandacht voor de negatieve impact van toerisme voor inwoners en hun leefomgeving. Provincie en gemeenten vinden het van groot belang om de mening van inwoners mee te wegen in de ontwikkeling van toeristisch beleid, overeenkomstig de aanbevelingen van NBTC1 en de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur2. In 2019 is daarom voor het eerst een onafhankelijk onderzoek uitgevoerd om op objectieve wijze vast te stellen in welke mate de inwoners toerisme steunen en hoe zij de positieve én negatieve effecten van het toerisme ervaren. Dit gebeurde in opdracht van Provincie Zeeland en in 1 2

samenwerking met tien Zeeuwse gemeenten. Uit het onderzoek bleek dat 70% van de Zeeuwen het toerisme steunt. Het onderzoek vormde een belangrijke bouwsteen voor de toekomstvisie die in 2021 voor Zeeland als toeristische bestemming is opgesteld. In Bestemming Zeeland 2030 staat het belang van de inwoners voorop. Hun steun voor de vrijetijdssector is de belangrijkste graadmeter voor de mate waarin de ambitie ‘bestemming in balans’ wordt bereikt. Inmiddels zijn we 3 jaar – en een coronacrisis – verder, sinds de mening van inwoners over dit onderwerp is gevraagd. Er is behoefte aan een goed beeld van het actuele draagvlak voor toerisme onder inwoners, in hoeverre dit sinds 2019 is toe- of afgenomen en in welk opzicht.

WAAR GAAT HET ONDERZOEK OVER? Het onderzoek is bedoeld om inzicht te krijgen in hoe inwoners van Zeeland anno 2022 aankijken tegen toerisme in hun directe leefomgeving, in welke mate zij het toerisme steunen en welke factoren daarop van invloed zijn. En in hoeverre dit is veranderd ten opzichte van 2019. Het onderzoek signaleert kansen en uitdagingen die kunnen worden aangepakt om ervoor te zorgen dat inwoners zoveel mogelijk de meerwaarde van de vrijetijdssector ervaren. Gemeenten hebben de keuze om alleen een bijdrage te leveren aan een beeld op provinciaal niveau, of om ook verdiepende inzichten op het niveau van de eigen gemeente, of zelfs op woonkernniveau te ontvangen.

WAT STAAT ER IN DIT RAPPORT? In dit rapport presenteren we de resultaten van het onderzoek voor de gemeente Sluis. In hoofdstuk 2 leest u hoe we het onderzoek hebben aangepakt. De hoofdstukken 3 t/m 6 bevatten een uitgebreide weergave van de resultaten van het onderzoek. Daarin geven we niet alleen een beeld voor de gemeente als geheel, maar ook een verdieping naar woonkern. • In hoofdstuk 3 schetsen we een beeld van hoe inwoners in het algemeen aankijken tegen de toekomst van de gemeente, de toekomst van het toerisme, en het aantal bezoekers dat naar de gemeente Sluis komt.

Perspectief 2030 (NBTC, 2019) Waardevol toerisme, onze leefomgeving verdient het (Rli, 2019)

5

• Hoofdstuk 4 bevat de kernresultaten van het onderzoek op basis van het RETS-model. We gaan in op de mate waarin inwoners het toerisme steunen en in hoeverre zij de positieve en negatieve effecten ervaren. Daarbij presenteren we eerst voor elk van de zeven elementen van het RETS-model de gemiddelde score en geven we aan hoe die zich verhoudt tot 2019. Vervolgens geven we voor elk van de elementen van het model de resultaten van de bijbehorende stellingen. Ook geven we inzicht in de factoren die de steun voor toerisme beïnvloeden. • Nadat we de kern van de onderzoeksresultaten hebben behandeld, gaan we in hoofdstuk 5 kort in op een aantal specifieke vragen die we hebben gesteld over druktebeleving, onder andere in relatie tot corona. • In hoofdstuk 6 geven we een beeld van de beleidsthema’s die inwoners het belangrijkst vinden en waar de gemeente volgens hen actie op moet ondernemen. Daarbij gaan we ook in op hoe de gemeente volgens inwoners invulling geeft aan deze onderwerpen. Tot slot hebben we in hoofdstuk 7 de belangrijkste conclusies van het onderzoek op een rij gezet en doen we een aantal aanbevelingen.

In 2022 heeft gemeente Sluis net als in 2019 gekozen voor inzichten op gemeenteniveau én op woonkernniveau. Met het oog op de behaalde respons, hebben we dit jaar een rapportage met representatieve resultaten op gemeentelijk niveau en indicatieve uitspraken per woonkern kunnen maken. Daarnaast bevat deze rapportage op gemeenteniveau een vergelijking met 2019.

6

Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

2 AANPAK VAN HET ONDERZOEK 7

ONDERZOEKSVRAGEN De hoofdvraag van het onderzoek is: “Hoe kijken inwoners anno 2022 aan tegen het toerisme in hun directe leefomgeving?” De deelvragen zijn: 1 In welke mate steunen inwoners toerisme? 2 In welke mate ervaren de inwoners positieve en negatieve effecten van toerisme? 3 Welke factoren beïnvloeden de steun voor toerisme, en in welke mate? 4 In hoeverre verschilt dit met 2019? 5 Welke beleidsthema’s gerelateerd aan toerisme en recreatie vinden inwoners het belangrijkst? 6 Hoe beoordelen inwoners de inzet van de gemeente op deze beleidsthema’s?

• De drie vormen van empowerment en het economisch voordeel hebben volgens het model ook invloed op de manier waarop de positieve en negatieve effecten van het toerisme worden ervaren. • Wanneer inwoners veel negatieve effecten ervaren, doet dit afbreuk aan de steun voor toerisme. Positieve effecten zorgen juist voor een grotere mate van steun. Figuur 1

Factoren die de houding van inwoners ten opzichte van toerisme beïnvloeden. Uit Boley et al. (2014)

THEORETISCH MODEL Om inzicht te krijgen in het draagvlak voor toerisme onder inwoners, hebben we net als in 2019 gebruik gemaakt van de internationaal gevalideerde ‘Resident Empowerment through Tourism Scale (RETS)’ die in 2014 is ontwikkeld door Boley en collega’s3. Dit model (figuur 1) geeft inzicht in de verschillende aspecten die de mening van inwoners over toerisme bepalen en maakt het mogelijk de onderlinge verbanden te onderzoeken. We hebben het als basis gebruikt voor het beantwoorden van onderzoeksvragen 1 t/m 4. We leggen kort uit hoe het model werkt. • Een belangrijk onderdeel van het model zijn de drie soorten ‘empowerment’: de mate waarin inwoners kracht halen uit de effecten van toerisme. Bijvoorbeeld doordat toerisme een gevoel van trots stimuleert (psychologische empowerment), doordat toerisme zorgt voor een gevoel van verbondenheid met de gemeenschap (sociale empowerment), of doordat inwoners betrokken worden bij keuzes over het toerisme waardoor zij zich gehoord voelen (politieke empowerment). • Daarnaast kan toerisme natuurlijk inkomsten opleveren voor inwoners die in de sector werken. Dit is de vierde factor die direct van invloed kan zijn op de steun voor toerisme. 3

Boley, B., McGehee, N.G., Perdue, R., and Long, P. (2014). ‘Empowerments and resident attitudes towards tourism: Strengthening the theoretical foundation through a Weberian lens’. Annals of Tourism Research. 49, pp. 33-50.

8

Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

VRAGENLIJST Om inzicht te krijgen in het draagvlak voor toerisme onder inwoners, hebben we gebruik gemaakt van een enquête. De vragenlijst bestaat voor het grootste deel uit stellingen over de zeven elementen van het RETS-model. Daarnaast hebben we inwoners gevraagd welke beleidsthema’s zij belangrijk vinden en hoe zij de inzet van hun gemeente op die thema’s beoordelen. De onderwerpen die hier terugkomen, zijn gebaseerd op de beleidsthema’s uit Perspectief Bestemming Zeeland 2030. De volledige vragenlijst is opgenomen in bijlage 1. Alle stellingen bestaan uit een 5-punts Likert schaal. Dat wil zeggen dat respondenten kunnen kiezen uit vijf antwoordopties, van het ene uiterste tot het andere. Denk bijvoorbeeld aan helemaal oneens tot helemaal eens, zeer onbelangrijk tot zeer belangrijk en heel slecht tot zeer goed.

DATAVERZAMELING EN -ANALYSE DATAVERZAMELING In principe behoren alle inwoners van de gemeente Sluis die 18 jaar of ouder zijn tot de doelgroep van het onderzoek, oftewel de onderzoekspopulatie. Op 1 januari 2022 waren dit er 19.623. Gemeente Sluis heeft op onze instructies een enkelvoudige willekeurige steekproef uit het inwonerbestand (BRP) getrokken en vervolgens de uitnodigingsbrieven aan 6.050 geselecteerde inwoners verstuurd. Dit gebeurde in september 2022, waarna inwoners vier tot vijf weken de tijd hadden om de vragenlijst in te vullen. Twee weken na de eerste uitnodiging is een brief met een herinnering verstuurd. KWALITEITSCONTROLE Na sluiting van de vragenlijst, hebben we de ingevulde vragenlijsten gecontroleerd op kwaliteit. Daarbij hebben we gekeken naar de leeftijd van respondenten (alleen inwoners van 18 jaar of ouder behoren tot de doelgroep), compleetheid van de antwoorden (maximaal 5 vragen/stellingen uit deel 1 en 2 van de vragenlijst niet beantwoord) en consistentie in het beantwoorden van vragen (door middel van vragen in tegengestelde richting). AANTAL RESPONDENTEN EN KENMERKEN Na de kwaliteitscontrole zijn 1.016 respondenten kwalitatief voldoende gebleken om mee te worden genomen in de analyse. In tabel 1 is de verdeling naar woonkern te zien. In bijlage 2 is een compleet overzicht opgenomen van de kenmerken van de respondenten.

Met het oog op de behaalde respons is het volgende van belang: • Op gemeentelijk niveau kunnen we een representatief beeld schetsen, met in acht name van de weging (zie volgende paragraaf); • Op woonkernniveau zijn de resultaten vrijwel altijd indicatief; • De behaalde respons in Sint Kruis is te laag om betrouwbare uitspraken te kunnen doen. Voor deze kern doen we in deze rapportage dan ook géén afzonderlijke uitspraken. De respons uit deze kern maakt wel onderdeel uit van het gemeentelijke beeld.

Tabel 1

Respondenten gemeente Sluis naar woonkern (N=1.016)

Aardenburg Breskens Cadzand Eede Groede Hoofdplaat IJzendijke Nieuwvliet Oostburg Retranchement Schoondijke Sint Kruis Sluis Waterlandkerkje Zuidzande Totaal

Aantal uitgenodigd4 442 388 389

Aantal respondenten 88 86 100

Respons percentage 19,9% 22,2% 25,7%

662

49

7,4%

388 389 430 334 439 256 417 280 397 448 391 6.050

94 68 55 70 72 56 53 22 71 60 70 1.016

24,2% 17,5% 12,8% 21,0% 16,4% 21,9% 12,7% 7,9% 17,9% 13,4% 17,9% 16,8%

WEGING Om representatieve uitspraken te kunnen doen, hebben we voor de resultaten op gemeentelijk niveau een weging toegepast voor leeftijd en woonkern. Dit betekent dat de resultaten voor een bepaalde leeftijdsgroep naar gelang de leeftijdsverdeling van alle inwoners zijn meegenomen. En dat de resultaten van een bepaalde woonkern naar rato van het aantal inwoners zijn meegenomen in het totaalbeeld. Voor de resultaten op woonkernniveau hebben we geen weging toegepast. Het gaat hier immers om een indicatief beeld.

4

Aantallen voor elke woonkern gebaseerd op het responspercentage uit 2019, vermeerderd met een onzekerheidsmarge

9

SOORTEN ANALYSES Voor de analyse van de onderzoeksresultaten hebben we vooral gebruik gemaakt van beschrijvende statistieken. Bijvoorbeeld om aan te geven hoeveel respondenten het eens zijn met een bepaalde stelling. En om de gemiddelde score voor de verschillende onderdelen van het RETS-model te berekenen. Daarvoor zijn de vragen in tegengestelde richting eerst gespiegeld. Om uitspraken te kunnen doen over de factoren die invloed hebben op de steun voor toerisme, hebben we gebruik gemaakt van correlatie en regressie. Deze toetsen zijn betrouwbaarder bij een grotere dataset. We hebben deze analyse daarom niet specifiek voor Sluis gedraaid. De resultaten die we presenteren in de paragraaf over verklarende factoren, hebben betrekking op alle respondenten uit alle gemeenten die in 2022 (en op Schouwen-Duiveland in 2021) aan het onderzoek hebben meegedaan. Dit zijn er ongeveer 5.500. WEERGAVE RESULTATEN Voor de overzichtelijkheid bevatten de meeste grafieken met resultaten op gemeenteniveau drie categorieën. Daarin hebben we de items 1 en 2 (bijvoorbeeld ‘helemaal oneens’ en ‘oneens’) en de items 4 en 5 (bijvoorbeeld ‘eens’ en ‘helemaal mee eens’) van de Likertschaal samengevoegd. De grafieken met resultaten op woonkernniveau bevatten om dezelfde reden alleen

10 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

de samengevoegde items 4 en 5, oftewel het percentage respondenten dat het met een bepaalde stelling eens is. Opvallende verschillen tussen de items benoemen we zoveel mogelijk in de tekst, maar zijn dus niet zichtbaar in de grafieken. Daarnaast valt wellicht op dat niet voor alle stellingen een grafiek met een verdieping naar woonkern is opgenomen. Ook hierin hebben we keuzes gemaakt in verband met de overzichtelijkheid en de lengte van het rapport. OVER DE VERGELIJKING MET 2019 In deze rapportage maken we op een aantal plekken een vergelijking met 2019. Deze vergelijking is mogelijk voor de gemiddelde scores op de elementen van het RETS-model en voor een aantal van de daarbij behorende stellingen (hoofdstuk 4), voor zover hierover in 2019 is gerapporteerd. De onderwerpen die in hoofdstuk 3, 5 en 6 aan de orde komen zijn in 2019 niet of anders uitgevraagd, waardoor op deze onderdelen niet vergeleken kan worden. Tot slot is van belang dat we de vergelijking met 2019 hebben beperkt tot resultaten op gemeenteniveau: op woonkernniveau is in verband met representativiteit, maar zeker ook met het oog op de overzichtelijkheid en lengte van de rapportage, geen vergelijking gemaakt.

Aantal bezoekers Helft van de inwoners vindt aantal bezoekers in de gemeente Sluis precies goed Figuur 5 laat zien hoe inwoners van de gemeente Sluis tegenover het aantal bezoekers staan. Bijna de helft vindt het aantal bezoekers dat doorgaans naar de gemeente Sluis komt, precies goed (49%). Iets meer dan een derde (36%) vindt dat er te veel bezoekers naar de gemeente komen, waaronder 16% die van mening is dat het er veel te veel zijn. Een klein percentage (7%) van de inwoners vindt dat er te weinig bezoekers naar de gemeente komen. In Groede, Nieuwvliet en Waterlandkerkje vindt het merendeel dat er te veel bezoekers komen; in Eede is dat slechts een kwart Figuur 7 laat zien dat voornamelijk respondenten in de woonkernen Groede (57%), Nieuwvliet (53%), Waterlandkerkje (53%) en Breskens (51%) vinden dat er doorgaans te veel bezoekers naar de gemeente Sluis komen. Opvallend is dat in Nieuwvliet óók 14% van de inwoners vindt dat er juist te weinig bezoekers komen. In Eede zijn relatief gezien de minste inwoners van mening dat er te veel bezoekers komen (26%), gevolgd door Aardenburg (36%), IJzendijke (37%), Oostburg (37%) en Sluis (37%). Hier vindt het grootste deel van de deelnemende inwoners het aantal bezoekers precies goed.

Figuur 5

Antwoorden op de vraag ‘Wat vindt u van het aantal bezoekers dat doorgaans, in een normaal jaar, naar uw gemeente komt?’ – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

3 RESULTATEN – ALGEMEEN BEELD Figuur 7

Antwoorden op de vraag ‘Wat vindt u van het aantal bezoekers dat doorgaans, in een normaal jaar, naar uw gemeente komt?’ – Resultaten naar woonkern (ongewogen)

11

TOEKOMST GEMEENTE EN TOERISME INWONERS POSITIEVER OVER TOEKOMST TOERISME DAN OVER TOEKOMST GEMEENTE IN HET ALGEMEEN We vroegen inwoners hoe zij over het algemeen tegen de toekomst van de gemeente Sluis aankijken, en meer specifiek hoe zij aankijken tegen de toekomst van het toerisme in de gemeente.

het toerisme zich ontwikkeld. Ruim een kwart (27%) maakt zich hier geen zorgen over. Kijkend naar het percentage inwoners dat neutraal tegenover de stellingen staat, valt ook nog op dat men een meer uitgesproken mening heeft over de toekomst van het toerisme dan over de toekomst van de gemeente.

We zien dat inwoners positiever zijn over de toekomst van het toerisme dan over de toekomst van de gemeente in het algemeen. Ruim een derde (35%) van de inwoners vindt dat de toekomst van de gemeente Sluis er rooskleurig uitziet (zie figuur 2); dat terwijl bijna de helft (47%) vindt dat het de goede kant op gaat met het toerisme in de gemeente (figuur 3). Toch zien we juist ook dat een meerderheid van de inwoners (57%) zich zorgen maakt over de manier waarop

Figuur 2

Tot slot kunnen we zeggen dat inwoners over het algemeen iets minder positief tegenover de toekomst van de gemeente staan dan in 2019. Toen was namelijk nog 40% van de inwoners het eens met de stelling ‘de toekomst van mijn gemeente ziet er rooskleurig uit’. Voor de andere drie stellingen is geen vergelijking mogelijk.

Stellingen over de toekomst van de gemeente – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen) De toekomst van mijn gemeente ziet er rooskleurig uit

35%

Mijn gemeente kan meer slechte dan goede tijden verwachten

36%

32%

0%

10%

38%

20%

(helemaal) eens

Figuur 3

28%

30%

40%

neutraal

50%

31%

60%

70%

80%

90%

100%

90%

100%

(helemaal) oneens

Stellingen over de toekomst van het toerisme – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen) Ik maak me zorgen over hoe het toerisme in mijn gemeente zich ontwikkelt

57%

Over het algemeen gaat het in mijn gemeente de goede kant op met toerisme

47%

0%

10%

20%

(helemaal) eens

12 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

16%

27%

20%

30%

40%

neutraal

50%

60%

(helemaal) oneens

33%

70%

80%

ZORGEN OVER DE ONTWIKKELING VAN HET TOERISME IN GROEDE, CADZAND EN BRESKENS HET STERKST GEVOELD Wanneer we inzoomen op de resultaten per woonkern (zie figuur 4), zien we dat in bijna alle woonkernen ten minste de helft van de respondenten aangeeft zich zorgen te maken over de manier waarop het toerisme zich ontwikkelt. In Groede (73%), Cadzand (70%) en Breskens (69%) maken relatief de meeste inwoners zich hierover zorgen. Het minst bezorgd is men in de kernen Eede (33%) en Sluis (30%), maar ook hier gaat het nog steeds om ongeveer een derde van de respondenten die zich zorgen maakt.

Figuur 4

Uitgelichte stelling over de toekomst van het toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Ik maak me zorgen over hoe het toerisme in mijn gemeente zich ontwikkelt 73%

Groede Cadzand

70%

Breskens

69%

Nieuwvliet

67%

Hoofdplaat

67% 62%

Retranchement

60%

Waterlandkerkje Oostburg

58%

Gemeente Sluis

57%

Schoondijke

57%

IJzendijke

57%

Zuidzande

57% 47%

Aardenburg 33%

Eede

30%

Sluis 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

13

AANTAL BEZOEKERS HELFT VAN DE INWONERS VINDT AANTAL BEZOEKERS IN DE GEMEENTE SLUIS PRECIES GOED Figuur 5 laat zien hoe inwoners van de gemeente Sluis tegenover het aantal bezoekers staan. Bijna de helft vindt het aantal bezoekers dat doorgaans naar de gemeente Sluis komt, precies goed (49%). Iets meer dan een derde (36%) vindt dat er te veel bezoekers naar de gemeente komen, waaronder 16% die van mening is dat het er veel te veel zijn. Een klein percentage (7%) van de inwoners vindt dat er te weinig bezoekers naar de gemeente komen.

IN GROEDE, NIEUWVLIET EN WATERLANDKERKJE VINDT HET MERENDEEL DAT ER TE VEEL BEZOEKERS KOMEN; IN EEDE IS DAT SLECHTS EEN KWART Figuur 6 laat zien dat voornamelijk respondenten in de woonkernen Groede (57%), Nieuwvliet (53%), Waterlandkerkje (53%) en Breskens (51%) vinden dat er doorgaans te veel bezoekers naar de gemeente Sluis komen. Opvallend is dat in Nieuwvliet óók 14% van de inwoners vindt dat er juist te weinig bezoekers komen. In Eede zijn relatief gezien de minste inwoners van mening dat er te veel bezoekers komen (26%), gevolgd door Aardenburg (36%), IJzendijke (37%), Oostburg (37%) en Sluis (37%). Hier vindt het grootste deel van de deelnemende inwoners het aantal bezoekers precies goed.

Figuur 5

Figuur 6

Antwoorden op de vraag ‘Wat vindt u van het aantal bezoekers dat doorgaans, in een normaal jaar, naar uw gemeente komt?’ – Resultaten voor de gemeente Sluis

in een normaal jaar, naar uw gemeente komt?’ – Resultaten naar woonkern

(gewogen)

(ongewogen)

100%

Aardenburg

90%

52%

Eede

60%

Hoofdplaat

40% 30% 20%

16% 1% Veel te weinig

6% Te weinig

2% Niet te weinig/ niet teveel

Te veel

Veel te veel

Weet ik niet

60%

26%

38%

8%

57% 48%

45%

59%

Nieuwvliet

14%

Oostburg

8%

37%

33%

53%

55%

37%

Retranchement 5%

48%

46%

Schoondijke 4%

50%

46%

Sluis

9%

54%

Waterlandkerkje 3% Zuidzande 0%

37%

43% 15% 10% Te weinig

14 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

45%

14%

IJzendijke 4%

26%

51%

51%

Groede 5%

49%

50%

36%

45%

Cadzand 4%

70%

0%

12%

Breskens 3%

80%

10%

Antwoorden op de vraag ‘Wat vindt u van het aantal bezoekers dat doorgaans,

53% 38%

20%

30%

47% 40%

50%

60%

Niet te weinig / niet te veel

70%

80%

Te veel

90%

100%

DRIEKWART HEEFT HET GEVOEL DAT HET AANTAL BEZOEKERS TOENEEMT In figuur 7 is aangegeven of inwoners het gevoel hebben dat het aantal bezoekers dat naar de gemeente komt, verandert. Drie vierde (74%), heeft het gevoel dat het aantal bezoekers toeneemt. Daarnaast is 15% van mening dat het aantal bezoekers over de jaren heen ongeveer gelijk is gebleven. Slechts 4% denkt dat het aantal bezoekers afneemt. Tot slot zegt 8% dit niet te weten.

TOENAME IN ALLE KERNEN BREED ERVAREN, MAAR RELATIEF HET MINST IN SLUIS EN EEDE In figuur 8 is te zien dat in elke woonkern een meerderheid van de respondenten aangeeft dat het aantal bezoekers in de gemeente toeneemt. In de meerderheid van de kernen is dit zelfs rond de 90%. Enkel in Sluis (55%) en Eede (57%) is dit beduidend minder. In deze woonkernen heerst juist relatief vaak het gevoel dat het aantal bezoekers gelijk blijft of afneemt. In de kern Sluis heeft zelfs één op de vijf respondenten (20%) dit laatste gevoel.

Figuur 7

Figuur 8

Antwoorden op de vraag ‘Heeft u het gevoel dat het aantal bezoekers dat

Antwoorden op de vraag ‘Heeft u het gevoel dat het aantal bezoekers dat

doorgaans naar uw gemeente komt, verandert?’ – Resultaten voor de gemeente

doorgaans naar uw gemeente komt, verandert?’ – Resultaten naar woonkern

Sluis (gewogen)

(ongewogen)

100%

Aardenburg 5%

90% 80%

74%

70%

82%

Breskens 1% 8%

90%

Cadzand

88%

Eede

60%

13%

13% 9%

34%

57%

50%

Groede 1% 12%

87%

40%

Hoofdplaat 2% 11%

88%

30%

IJzendijke 2%

20% 10% 0%

15% 4% Ja, neemt af

Nee, blijft (ongeveer) gelijk Ja, neemt toe

8% Weet ik niet

Nieuwvliet

24%

73%

10%

Oostburg 3%

90% 19%

78%

Retranchement 2% 14% Schoondijke

14%

Sluis

20%

Waterlandkerkje

16%

Zuidzande 0%

84% 86% 26%

55% 84%

8%

92% 10%

20%

Ja, neemt af

30%

40%

50%

60%

Nee, blijft (ongeveer) gelijk

70%

80%

90%

100%

Ja, neemt toe

15

4 RESULTATEN – RETS-MODEL

16 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

GEMIDDELDE SCORE PER ELEMENT GEVOEL VAN TROTS DOOR TOERISME WORDT HET STERKST ERVAREN In tabel 2 is voor elk van de elementen uit het RETS-model de gemiddelde ‘score’ van de bijbehorende stellingen weergegeven.

Daarentegen scoort Sluis juist hoger op ervaren negatieve impact, maar ook op inkomsten door toerisme. Tabel 2

Het belangrijkste element – steun voor toerisme – scoort een 3,3 op een schaal van 1 tot 5, waarbij 1 = totaal niet ervaren en 5 = in sterke mate ervaren. Een gevoel van trots door toerisme wordt in de gemeente Sluis het sterkst ervaren (3,6). Op de tweede plaats staat de negatieve impact van toerisme (3,5), die in sterkere mate wordt ervaren dan de positieve impact (3,1). De betrokkenheid bij besluitvorming en de inkomsten die inwoners ervaren door toerisme zijn relatief beperkt (2,3). STEUN VOOR TOERISME GEDAALD TEN OPZICHTE VAN 2019 In tabel 2 zijn ook de gemiddelde scores in gemeente Sluis van 2019 opgenomen. Hieruit blijkt dat de steun voor toerisme ten opzichte van dat jaar is afgenomen. Ook de scores op de andere elementen vallen lager uit. De enige uitzondering is ‘ervaren negatieve impact’, dit element wordt in 2022 juist sterker ervaren dan in 2019.5 IN VERGELIJKING MET ANDERE KUSTGEMEENTEN SCOORT SLUIS GEMIDDELD Daarnaast toont tabel 2 de gemiddelde scores in de vier gemeenten aan de kust en de vier gemeenten in het binnenland waarvoor in 2022 voldoende respons is opgehaald6. Daarbij valt op dat Sluis op steun voor toerisme gemiddeld scoort. Met name de ervaren positieve impact en de betrokkenheid bij besluitvorming scoren in Sluis iets lager.

In vergelijking met de gemeenten in het binnenland zien we in Sluis met name een lagere score op steun voor toerisme en betrokkenheid bij besluitvorming.

5

6

Hierbij merken we op dat de resultaten op gemeenteniveau in 2022 zijn gewogen naar leeftijd en woonkern. In 2019 is dat niet gedaan. De mogelijkheid bestaat dat dit invloed heeft op de verschillen tussen 2019 en 2022. Als dit zo is dan zal dit veelal een kwestie van honderdsten, toch maximaal een tiende zijn. Schouwen-Duiveland heeft in 2022 niet meegedaan. Voor deze gemeente gaat het om resultaten van 2021.

Gemiddelde score op de stellingen voor elk element van het RETS model, op een schaal van 1 (totaal niet ervaren) tot 5 (in sterke mate ervaren) – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

Steun voor toerisme Gevoel van trots (psychologische empowerment) Ervaren negatieve impact Ervaren positieve impact Verbondenheid met de gemeenschap (sociale empowerment) Betrokkenheid bij besluitvorming (politieke empowerment) Inkomsten door toerisme (persoonlijk economisch voordeel)

Sluis 2019

Sluis 2022

Kust 2022

Binnenland 2022

3,6

3,3

3,3

3,5

3,8

3,6

3,7

3,7

3,3

3,5

3,6

2,8

3,4

3,1

3,3

3,3

3,3

3,1

3,1

3,2

2,6

2,3

2,5

2,6

2,4

2,3

2,3

1,9

Kust: gewogen gemiddelde voor de 4 gemeenten aan de kust waarvoor in 2021 en 2022 voldoende respons is opgehaald (Noord-Beveland, Schouwen-Duiveland, Sluis en Veere). Binnenland: gewogen gemiddelde voor de 4 gemeenten in het binnenland waarvoor in 2022 voldoende respons is opgehaald, namelijk Borsele, Kapelle, Reimerswaal en Tholen.

SENTIMENT OGENSCHIJNLIJK MEEST POSITIEF IN SLUIS EN MINST POSITIEF IN GROEDE Tabel 3 laat de gemiddelde scores per element op woonkernniveau zien. Hieruit blijkt dat in Groede de meeste elementen onder het gemeentelijk gemiddelde scoren. De steun voor toerisme is hier dan ook het laagst (3,0). Desondanks is het gevoel van trots (psychologische empowerment) ongeveer hetzelfde als voor de gehele gemeente. In Groede scoort dit een 3,5 terwijl het gemeentelijk gemiddelde een 3,6 is. Ook in Waterlandkerkje, Zuidzande en Hoofdplaat beoordeelt men twee of meer elementen onder gemiddeld. Woonkern Sluis scoort daarentegen bovengemiddeld positief. Met name de steun voor toerisme (3,7) scoort een stuk hoger dan het gemeentelijke 17

de stellingen staan, of doordat de helft van de inwoners het eens is met de stellingen en de andere helft juist oneens.

gemiddelde van 3,3. Ook in Aardenburg en Eede beoordelen respondenten drie van de zeven elementen bovengemiddeld positief. Sluis en Eede zijn de enige kernen waar de ervaren positieve impact hoger scoort dan de ervaren negatieve impact.

Om hierin meer inzicht te geven, zoomen we in de hierna volgende paragrafen voor elk element verder in op de bijbehorende stellingen. We beginnen met steun voor toerisme, gevolgd door inkomsten, de drie vormen van empowerment, en tot slot de ervaren impacts.

Hierbij moet wel worden opgemerkt dat gemiddelde scores geen inzicht geven in de manier waarop de meningen zijn verdeeld. Zo kan een gemiddelde score van 3 zowel worden veroorzaakt doordat alle inwoners neutraal tegenover

Tabel 3

Gemiddelde score op de stellingen voor elk element van het RETS model – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is Oranje arceringen: opvallende negatieve verschillen ten opzichte van het gemeenlijk gemiddelde. Groene arceringen: opvallende positieve verschillen ten opzichte van het gemeentelijk gemiddelde. Aardenburg

Breskens

Cadzand

Eede

Groede

Hoofdplaat

IJzendijke

Nieuwvliet

Oostburg

Retranchement

Schoondijke

Sluis

Waterl. -kerkje

Zuidzande

Gemeente Sluis

Steun voor toerisme Gevoel van trots (psychologische empowerment) Ervaren negatieve impact

3,5

3,1

3,2

3,6

3,0

3,1

3,2

3,3

3,3

3,3

3,1

3,7

3,1

3,1

3,3

3,7

3,6

3,6

3,7

3,5

3,5

3,6

3,7

3,5

3,8

3,7

3,9

3,6

3,5

3,6

3,2

3,8

3,6

3,2

3,8

3,5

3,4

3,5

3,6

3,5

3,5

3,3

3,6

3,7

3,5

Ervaren positieve impact

3,2

3,0

3,0

3,3

2,8

3,0

3,1

3,2

3,1

3,2

3,2

3,4

3,1

3,0

3,1

3,3

3,0

3,0

3,2

2,8

3,1

3,1

3,1

3,0

3,1

3,1

3,2

2,9

3,0

3,1

2,3

2,2

2,3

2,4

2,1

2,4

2,2

2,4

2,3

2,4

2,4

2,5

2,3

2,2

2,3

2,1

2,1

2,6

2,5

1,9

2,1

2,3

2,5

2,0

2,5

2,2

2,6

2,0

2,3

2,3

Verbondenheid met de gemeenschap (sociale empowerment) Betrokkenheid bij besluitvorming (politieke empowerment) Inkomsten door toerisme (persoonlijk economisch voordeel)

18 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

STEUN VOOR TOERISME IETS MEER DAN DE HELFT VAN DE INWONERS STEUNT HET TOERISME ACTIEF In figuur 9 staan de vijf stellingen die horen bij steun voor toerisme, op volgorde van de mate waarin inwoners het ermee eens zijn.

Ook vindt de helft van de inwoners (50%) dat de voordelen van het toerisme zwaarder wegen dan de nadelen. In 2019 was 60% het eens met deze stelling. Ongeveer een derde (30%) is het met deze stelling oneens. Iets minder dan de helft (48%) vindt dat de gemeente de promotie van toerisme moet ondersteunen. Daarbij vindt iets meer dan een derde (36%) dat toerisme actief aangemoedigd moet worden. Een iets grotere groep (40%) kan zich daar juist niet in vinden.

Drie op de vijf inwoners (61%) zijn van mening dat de gemeente Sluis een toeristische bestemming moet blijven. In 2019 was dat nog 71%. Iets meer dan de helft van de inwoners (54%) steunt het toerisme en wil dat het belangrijk blijft in de gemeente. Dit was in 2019 nog 62%. Eén op de vijf inwoners (19%) is het hier mee oneens en spreekt geen steun uit voor toerisme.

Figuur 9

Daarnaast zien we dat een vijfde tot een kwart van de inwoners neutraal tegenover deze stellingen staat. Zij steunen het toerisme niet per se, maar zijn er ook niet op tegen.

Stellingen over steun voor toerisme – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

Mijn gemeente moet een toeristische bestemming blijven Ik steun toerisme en ik wil dat het belangrijk blijft in mijn gemeente De voordelen van toerisme in mijn gemeente wegen zwaarder dan de nadelen

50%

21%

Mijn gemeente moet de promotie van toerisme ondersteunen

48%

27%

10%

20%

(helemaal) eens

30%

26%

40%

24%

36%

0%

30%

19%

27%

54%

Ik vind dat toerisme actief aangemoedigd moet worden in mijn gemeente

18%

22%

61%

40%

neutraal

50%

60%

70%

80%

90%

100%

(helemaal) oneens

19

STEUN VOOR TOERISME HET HOOGST IN SLUIS EN EEDE; GROEDE EN WATERLANDKERKJE SCOREN RELATIEF LAAG Figuur 10 laat zien dat in alle kernen meer dan de helft van de inwoners van mening is dat de gemeente Sluis een toeristische bestemming moet blijven. Alleen in Hoofdplaat is dat net iets minder (49%). Daarentegen is in de kernen Sluis (79%) en Eede (76%) meer dan driekwart van de respondenten het eens met deze stelling. In zes kernen steunt minder dan de helft van de inwoners het toerisme actief (figuur 11). In Waterlandkerkje en Schoondijke zijn relatief de minste inwoners het eens met de stelling ‘ik steun toerisme en ik wil dat het belangrijk blijft in mijn gemeente’ (40%). Ook hier scoren de kernen Eede (73%) en Sluis weer het hoogst (68%). Figuur 12 laat zien dat in de meeste kernen minder dan de helft van de respondenten vindt dat de voordelen van toerisme zwaarder wegen dan de nadelen. Opvallend genoeg is dat ook het geval in Eede (49%), terwijl deze kern bij de andere stellingen juist in de top 2 staat. Daarentegen scoort Schoondijke hier juist bovengemiddeld, terwijl deze kern op de andere stellingen onder gemiddeld scoort. De kern Sluis voert ook hier de lijst weer aan: 70% van de respondenten is daar van mening dat de voordelen zwaarder wegen dan de nadelen, gevolgd door Nieuwvliet (55%).

In Groede en Waterlandkerkje is men relatief het minst vaak van die mening, daar is respectievelijk slechts 38% en 40% van de respondenten het hiermee eens. In Waterlandkerkje zijn relatief gezien ook de minste respondenten van mening dat de gemeente de promotie van toerisme moet ondersteunen (36%, zie figuur 13) en dat het toerisme actief aangemoedigd moet worden (20%, zie figuur 14). Alleen in de kern Sluis is meer dan de helft van de inwoners (52%) het eens met die laatste stelling.

20 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

Figuur 10 Stelling over steun voor toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Mijn gemeente moet een toeristische bestemming blijven 79%

Sluis

76%

Eede 70%

Nieuwvliet Oostburg

64%

Aardenburg

63%

Gemeente Sluis

61%

IJzendijke

60%

Retranchement

59%

Schoondijke

58%

Zuidzande

57%

Cadzand

57%

Breskens

56%

Waterlandkerkje

53%

Groede

53% 49%

Hoofdplaat 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Figuur 11 Stelling over steun voor toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen)

Figuur 12 Stelling over steun voor toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen)

Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

De voordelen van toerisme in mijn gemeente wegen zwaarder dan de nadelen

Ik steun toerisme en ik wil dat het belangrijk blijft in mijn gemeente Eede

Sluis

73%

Sluis

68%

70%

Nieuwvliet

55%

Retranchement

59%

Retranchement

54%

Nieuwvliet

59%

Schoondijke

53%

Aardenburg

58%

Aardenburg

50%

Oostburg

56%

Gemeente Sluis

50%

Gemeente Sluis

54%

Eede

49%

IJzendijke

51%

Breskens

49%

Cadzand

50%

Oostburg

49%

Breskens

48%

Zuidzande

46%

Hoofdplaat

47%

IJzendijke

45%

Groede

45%

Hoofdplaat

44%

Zuidzande

44%

Cadzand

42% 40%

Waterlandkerkje

40%

Waterlandkerkje

Schoondijke

40%

Groede

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

38% 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

21

Figuur 13 Stelling over steun voor toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen)

Figuur 14 Stelling over steun voor toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen)

Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Ik vind dat toerisme actief aangemoedigd moet worden in mijn gemeente

Mijn gemeente moet de promotie van toerisme ondersteunen Eede

Sluis

73%

Sluis

Eede

66%

Aardenburg

49%

Aardenburg

59%

Oostburg

52%

47%

Retranchement

51%

39%

Retranchement

48%

Oostburg

36%

Gemeente Sluis

48%

Gemeente Sluis

36%

Nieuwvliet

47%

Nieuwvliet

36%

Breskens

43%

Schoondijke

34%

Zuidzande

42%

IJzendijke

33%

Schoondijke

42%

Hoofdplaat

32%

Hoofdplaat

40%

Cadzand

30%

Cadzand

39%

Breskens

28%

IJzendijke

38%

Zuidzande

27%

Groede

38%

Groede

27%

Waterlandkerkje

Waterlandkerkje

36% 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

22 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

70%

80%

90%

100%

20% 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

INKOMSTEN / ECONOMISCH VOORDEEL MEERDERHEID INWONERS ERVAART GEEN DIRECTE ECONOMISCHE VOORDELEN VAN HET TOERISME In figuur 15 staan de vier stellingen die meten in hoeverre inwoners van mening zijn dat het toerisme hun economische situatie positief beïnvloedt.

van toerisme in mijn gemeente’, scoort het laagst. Slechts 14% van de inwoners is het hiermee eens. De overgrote meerderheid, 69%, is het ermee oneens, waarvan 38% helemaal oneens. Met de stelling ‘toerisme in mijn gemeente helpt mij mijn rekeningen te betalen’ zijn de meeste inwoners het eens, namelijk 24%. Dit is iets minder dan in 2019, toen gaf 27% van de inwoners dit nog aan. De meerderheid, namelijk 57% van de inwoners, is het hiermee oneens.

Wat vooral opvalt is dat de meeste inwoners het oneens zijn met alle stellingen. De meeste inwoners ervaren dus geen directe economische voordelen van het toerisme. De stelling ‘de economische toekomst van mijn gezin is afhankelijk

Figuur 15 Stellingen over de invloed van toerisme op de economische situatie van inwoners – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

Toerisme in mijn gemeente helpt mij mijn rekeningen te betalen

24%

(Een deel van) mijn inkomen is gelinkt aan toerisme in mijn gemeente

23%

Ik zou er economisch op vooruit gaan als het toerisme in mijn gemeente verder groeit

17%

De economische toekomst van mijn gezin is afhankelijk van toerisme in mijn gemeente

14%

0%

10%

19%

57%

10%

66%

21%

62%

17%

20%

(helemaal) eens

69%

30%

40%

neutraal

50%

60%

70%

80%

90%

100%

(helemaal) oneens

23

ECONOMISCH PROFIJT VOORAL ERVAREN IN CADZAND, RETRANCHEMENT EN NIEUWVLIET; IN GROEDE JUIST HET MINST In figuur 16 zien we voor elke woonkern in hoeverre het toerisme inwoners helpt hun rekeningen te betalen. Daaruit blijkt dat in Cadzand (36%), Retranchement (34%) en Nieuwvliet (33%) ten minste een derde van de respondenten economisch profijt ondervindt van het toerisme. In Groede (15%) is dat het minst vaak het geval en ook in Breskens (16%), Waterlandkerkje (17%), Oostburg (17%) en Aardenburg (17%) geeft minder dan één op de vijf inwoners dit aan.

Figuur 16 Uitgelichte stelling over de invloed van toerisme op de economische situatie van inwoners – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Toerisme in mijn gemeente helpt mij mijn rekeningen te betalen Cadzand

36%

Retranchement

34%

Nieuwvliet

33%

Sluis

31%

Eede

24%

Gemeente Sluis

24%

Schoondijke

23%

IJzendijke

22%

Hoofdplaat

22%

Zuidzande

20%

Aardenburg

17%

Oostburg

17%

Waterlandkerkje

17%

Breskens

16%

Groede

15% 0%

24 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

GEVOEL VAN TROTS BIJNA DRIEKWART IS MEDE DOOR TOERISME TROTSE INWONER VAN ZEELAND In figuur 17 staan eerst de vijf positief geformuleerde stellingen die meten in hoeverre inwoners een gevoel van trots ervaren door toerisme, gevolgd door de twee negatief geformuleerde stellingen.

doordat toeristen naar Sluis komen en wordt door toerisme herinnerd aan de unieke regionale cultuur. Twee op de vijf inwoners (42%) wil zich mede door toerisme inzetten om de gemeente speciaal te houden. Opvallend vaak geven inwoners aan neutraal te staan tegenover deze stellingen. Wat betreft de laatste stelling is dit zelfs 44%.

Maar liefst 73% van de inwoners van de gemeente Sluis is mede door toerisme trots om inwoner te zijn van de provincie Zeeland. Bijna één op de drie inwoners (30%) is het daar zelfs helemaal mee eens. De andere positief geformuleerde stellingen scoren een stuk lager. Iets meer dan de helft van de inwoners (55%) wil door het toerisme anderen graag vertellen wat de gemeente te bieden heeft, ten opzichte van 67% in 2019. Iets minder dan helft (47%) voelt zich speciaal

Toerisme kan ook averechts werken op het gevoel van trots. Zo kunnen inwoners door toerisme bijvoorbeeld juist ook in verlegenheid worden gebracht. In de gemeente Sluis is hier nauwelijks sprake van. Slechts 7% geeft aan dat dit het geval is. Daarbij wil 4% door toerisme liever niet vertellen dat men in de gemeente Sluis woont.

Figuur 17 Stellingen over een gevoel van trots door toerisme – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

Door toerisme in mijn gemeente... …voel ik mij trots inwoner te zijn van de provincie Zeeland

73%

… wil ik anderen graag vertellen wat mijn gemeente te bieden heeft

18%

55%

31%

… voel ik mij speciaal omdat mensen hier naartoe reizen om de unieke plekken te zien

47%

32%

… word ik eraan herinnerd dat onze regionale cultuur uniek is en dat ik die kan delen met anderen

47%

36%

+ –

… wil ik mij inzetten om mijn gemeente speciaal te houden

… word ik in ernstige verlegenheid gebracht

42%

7%

… vertel ik liever niet tegen anderen dat ik in deze gemeente woon 4%

13%

0%

10%

14%

21%

17%

44%

25%

9%

15%

68%

83%

20%

(helemaal) eens

30%

40%

neutraal

50%

60%

70%

80%

90%

100%

(helemaal) oneens

25

IN DE KERNEN SLUIS, AARDENBURG EN SCHOONDIJKE VERTELLEN INWONERS ANDEREN HET LIEFST WAT DE GEMEENTE TE BIEDEN HEEFT In figuur 18 is te zien dat er verschillen zijn tussen woonkernen als het gaat om de mate waarin men anderen graag vertelt wat de gemeente Sluis te bieden heeft. Deelnemers uit de woonkernen Sluis (63%), Aardenburg (61%) en Schoondijke (60%) doen dat in vergelijking met andere woonkernen het liefst. Dat terwijl Schoondijke op veel van de hiervoor behandelde onderwerpen juist onder gemiddeld scoort. In de kernen IJzendijke, Groede, Zuidzande en Waterlandkerkje is daarentegen minder dan de helft het eens met deze stelling.

Figuur 18 Uitgelichte stelling over een gevoel van trots door toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Door toerisme wil ik anderen graag vertellen wat mijn gemeente te bieden heeft Sluis

63%

Aardenburg

61%

Schoondijke

60%

Nieuwvliet

59%

Cadzand

58%

Eede

55%

Gemeente Sluis

55%

Hoofdplaat

54%

Oostburg

54%

Retranchement

54%

Breskens

50%

IJzendijke

49%

Groede

49%

Zuidzande

46%

Waterlandkerkje

45% 0%

26 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Verbondenheid met de gemeenschap BIJDRAGE VAN TOERISME AAN SOCIALE VERBONDENHEID BEPERKT ERVAREN In figuur 19 staan eerst de drie positief geformuleerde stellingen die meten in hoeverre toerisme volgens inwoners het gevoel van verbondenheid met de gemeenschap stimuleert, gevolgd door de drie negatief geformuleerde stellingen over dit onderwerp.

In 2019 was dat nog 26%. Eén op de vijf inwoners (20%) is van mening dat toerisme hen meer mogelijkheden biedt om betrokken te zijn bij de gemeenschap. Aan de andere kant kan toerisme ook zorgen voor een vermindering van het gemeenschapsgevoel. Een vijfde (19%) geeft aan dit te ervaren. Ongeveer een tiende (9%) geeft zelfs aan dat toerisme hen ervan weerhoudt om nauw samen te werken met andere inwoners.

Inwoners van de gemeente Sluis ervaren door toerisme over het algemeen slechts beperkt een sterkere verbondenheid met de gemeenschap. Een vierde (24%) geeft aan dat toerisme het ‘wij gevoel’ in hen wakker maakt en een vijfde (21%) voelt zich door toerisme meer verbonden met de gemeenschap.

Tot slot staat een derde tot twee vijfde neutraal tegenover dit onderwerp.

Figuur 19 Stellingen over de invloed van toerisme op sociale verbondenheid – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

Toerisme in mijn gemeente...

+ –

…maakt het ‘wij gevoel’ in mij wakker

24%

…zorgt ervoor dat ik mij meer verbonden voel met de gemeenschap

21%

…biedt mij meer mogelijkheden om betrokken te zijn bij de gemeenschap

20%

…zorgt ervoor dat ik mij minder verbonden voel met de gemeenschap

19%

…biedt mij minder mogelijkheden om samen te werken binnen de gemeenschap

31%

33%

39%

34%

47%

43%

9%

0%

47%

41%

13%

…weerhoudt mij ervan om nauw samen te werken met andere inwoners van mijn gemeente

45%

45%

40%

10%

20%

(helemaal) eens

30% neutraal

51%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

(helemaal) oneens

27

GEVOEL VAN VERBONDENHEID DOOR TOERISME IN DE KERN SLUIS MEER DAN DRIE KEER ZO VAAK ERVAREN ALS IN GROEDE Figuur 20 laat zien dat deelnemende inwoners uit Breskens (13%) en Groede (11%) zich door toerisme het minst vaak extra verbonden voelen met de gemeenschap. Zeven kernen scoren juist boven het gemeentelijke gemiddelde van 21%. In woonkern Sluis is zelfs 38% het eens met de stelling ‘toerisme zorgt ervoor dat ik mij meer verbonden voel met de gemeenschap’. Dat is ruim drie keer zo veel als in Groede.

Figuur 20 Uitgelichte stelling over de invloed van toerisme op sociale verbondenheid – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Toerisme zorgt ervoor dat ik mij meer verbonden voel met de gemeenschap Sluis

38%

Retranchement

32%

Nieuwvliet

29%

Eede

27%

Hoofdplaat

24%

Aardenburg

23%

Schoondijke

23%

Zuidzande

21%

Cadzand

21%

Gemeente Sluis

21%

Oostburg

19%

IJzendijke

16%

Waterlandkerkje

15%

Breskens

13%

Groede

11% 0%

28 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

BETROKKENHEID BIJ BESLUITVORMING DRIE OP DE VIJF INWONERS ZEGT GEEN STEM TE HEBBEN IN HET TOERISTISCH-RECREATIEVE BELEID In figuur 21 staan eerst de vier positief geformuleerde stellingen die meten in hoeverre inwoners van mening zijn dat zij een stem hebben in de besluitvorming over toeristisch-recreatieve ontwikkelingen, gevolgd door de twee negatief geformuleerde stellingen over dit onderwerp.

ontwikkelingen in de gemeente. In 2019 waren dat er nog iets meer (13%). Ruim driekwart (76%) is het hiermee oneens, waarvan 35% zelfs helemaal oneens. Bij de negatief geformuleerde stellingen zien we dat bijna drie op de vijf inwoners (58%) het gevoel heeft geen stem te hebben in het toeristischrecreatieve beleid van de gemeente Sluis.

Het gevoel van mee doen en een stem te hebben in besluitvorming over toerisme, scoort laag. We zagen dit in het gemiddelde en ook in de afzonderlijke stellingen zien we dit terug. Minder dan één op de tien inwoners (8%) is van mening een stem te hebben in de beslissingen rond toeristisch-recreatieve

Ten slotte valt op dat één op de vijf inwoners (21%) vindt dat zij hun zorgen kunnen delen, terwijl een meer dan twee keer zo grote groep (45%) het gevoel heeft dat deze zorgen genegeerd worden door de politiek.

Figuur 21 Stellingen over betrokkenheid bij besluitvorming over toerisme – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

Ik kan mijn zorgen over de toeristisch-recreatieve ontwikkelingen in mijn gemeente delen

+ –

21%

Mijn stem maakt een verschil in hoe toerisme wordt ontwikkeld in mijn gemeente

9%

Ik kan mee doen in het beslissingsproces over toerisme in mijn gemeente

8%

Ik heb een stem in de beslissingen rond toeristisch-recreatieve ontwikkelingen in mijn gemeente

8%

37%

43%

27%

64%

20%

72%

16%

76%

Ik heb geen stem in het toeristisch-recreatieve beleid in mijn gemeente

58%

Degenen die politieke invloed hebben, negeren mijn zorgen over toerisme in mijn gemeente

22%

45%

0%

10%

20%

(helemaal) eens

19%

35%

30% neutraal

40%

50%

60%

20%

70%

80%

90%

100%

(helemaal) oneens

29

IN GROEDE, IJZENDIJKE, BRESKENS EN WATERLANDKERKJE HEEFT MINDER DAN ÉÉN OP DE TWINTIG RESPONDENTEN GEVOEL EEN STEM TE HEBBEN In de woonkernen Zuidzande (19%), Retranchement (18%) en Hoofdplaat (18%) heerst onder de deelnemers aan het onderzoek relatief gezien een sterker gevoel een stem te hebben in de beslissingen rond toeristisch-recreatieve ontwikkelingen in Sluis. In Groede (4%), IJzendijke (4%), Breskens (3%) en Waterlandkerkje (3%) heerst dit gevoel juist relatief weinig en is minder dan één op de twintig respondenten het daarmee eens.

Figuur 22 Stellingen over een gevoel van trots door toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is

Ik heb een stem in de beslissingen rond toeristisch-recreatieve ontwikkelingen in mijn gemeente Zuidzande

19%

Retranchement

18%

Hoofdplaat

18%

Sluis

15%

Nieuwvliet

14%

Cadzand

11%

Gemeente Sluis

8%

Eede

8%

Schoondijke

6%

Oostburg

6%

Aardenburg

5%

Groede

4%

IJzendijke

4%

Breskens

3%

Waterlandkerkje

3% 0%

30 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

ERVAREN POSITIEVE IMPACT GROTER HORECA- EN WINKELAANBOD MEEST ERVAREN POSITIEVE IMPACT In figuur 23 zien we welke positieve effecten van het toerisme inwoners uit de gemeente Sluis ervaren. Meer dan drie vierde (77%) geeft aan dat er dankzij toerisme meer winkel- en horecagelegenheden zijn. Eén op de vijf inwoners (21%) is het daar zelfs helemaal mee eens. Van de tien positieve effecten van toerisme waarnaar gevraagd is, wordt deze door de meeste inwoners ervaren. Daarna volgen de versterking van de lokale economie (70%) en een vergroting van het inkomen en de levensstandaard (61%).

Het laagst scoren de kwaliteit van publieke ruimtes, behoud van de natuurlijke omgeving en de ontwikkeling van meer groen in de gemeente. Met deze stellingen zijn meer inwoners het oneens, dan eens. Alle positieve impacts werden in 2019 door meer inwoners ervaren dan in 2022. De grootste verschillen zien we in hoeverre men van mening dat toerisme de ontwikkeling van publieke faciliteiten stimuleert. In 2019 was nog bijna twee derde het eens met deze stelling (60%). Ook zijn minder inwoners van mening dat toerisme bijdraagt aan meer recreatieve mogelijkheden voor inwoners. Ook met deze stelling was in 2019 nog 60% van de inwoners het eens.

Figuur 23 Stellingen over positieve effecten van toerisme – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen)

Dankzij toerisme zijn er meer winkel- en horecagelegenheden

77%

Een groei van het aantal bezoekers versterkt de lokale economie

70%

12% 18%

61%

Toerisme vergroot het inkomen en de levensstandaard in mijn gemeente Dankzij toerisme zijn er meer recreatieve mogelijkheden voor de inwoners

42%

Toerisme helpt onze culturele identiteit en historische gebouwen te bewaren

41%

Toeristisch-recreatieve ontwikkelingen verbeteren de leefbaarheid in mijn gemeente

39%

Door toeristisch-recreatieve ontwikkelingen zien de publieke ruimtes in mijn gemeente er beter uit

23%

Toerisme stimuleert de bescherming en het behoud van de natuurlijke omgeving in mijn gemeente

22%

Toerisme stimuleert de ontwikkeling van meer groen in mijn gemeente 0%

10%

13%

26%

29%

29%

30%

34%

26%

23%

38%

42%

18% 20%

(helemaal) eens

12%

26%

45%

Toerisme stimuleert de ontwikkeling van publieke faciliteiten in mijn gemeente

11%

35%

25%

54%

34%

48%

30% neutraal

40%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

(helemaal) oneens

31

POSITIEVE EFFECTEN VAKER ERVAREN IN SLUIS EN EEDE; MINDER VAAK IN HOOFDPLAAT EN GROEDE Tabel 4 toont per woonkern en per type positieve impact het percentage respondenten dat vindt dat toerisme hier een bijdrage aan levert. Hieruit blijkt dat veel van de positieve effecten in de kern Sluis bovengemiddeld sterk ervaren worden. Dit geldt voornamelijk voor meer winkel- en horecagelegenheden (92%) en versterking van de lokale economie (80%). Ook in Schoondijke is 92% het eens met de stelling ‘dankzij toerisme zijn er meer winkel- en horecagelegenheden’. In Cadzand (67%), Zuidzande (64%) en Aardenburg (61%) wordt dit juist minder vaak ervaren. In Groede (58%), Hoofdplaat (57%) en Zuidzande (51%) is men daarnaast juist minder vaak van mening dat toerisme de lokale economie versterkt.

Tabel 4

In Eede wordt de bijdrage van toerisme aan recreatieve mogelijkheden voor inwoners (55%), de kwaliteit van de publieke ruimtes (39%) en de ontwikkeling van groen (29%) relatief sterk ervaren. In Hoofdplaat worden vier van de positieve effecten opvallend minder sterk ervaren, in Groede drie en in Cadzand, Breskens en Zuidzande twee. Van de effecten die nog niet genoemd zijn, valt het behoud van de culturele identiteit en het erfgoed hier op: in Breskens (23%), Cadzand (28%) en Hoofdplaat (31%) is men relatief minder vaak van mening dat toerisme hieraan bijdraagt.

Positieve effecten van toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is Oranje arceringen: opvallende negatieve verschillen ten opzichte van het gemeenlijk gemiddelde Groene arceringen: opvallende positieve verschillen ten opzichte van het gemeentelijk gemiddelde Aardenburg

Breskens

Cadzand

Eede

Groede

Hoofdplaat

IJzendijke

Nieuwvliet

Oostburg

Retranchement

Schoondijke

Sluis

Waterl. -kerkje

Zuidzande

Gemeente Sluis

Meer winkel- en horecagelegenheden

61%

81%

67%

69%

74%

68%

73%

76%

79%

68%

92%

92%

77%

64%

77%

Sterkere lokale economie

70%

73%

62%

76%

58%

57%

67%

73%

65%

73%

72%

80%

65%

51%

70%

Groter inkomen en levensstandaard Meer recreatieve mogelijkheden voor inwoners

56%

65%

57%

65%

51%

56%

56%

70%

63%

59%

70%

68%

60%

59%

61%

40%

44%

38%

55%

37%

35%

41%

51%

46%

52%

47%

49%

47%

44%

45%

Stimulans publieke faciliteiten

39%

38%

34%

45%

32%

35%

36%

50%

42%

52%

49%

46%

45%

34%

42%

Behoud culturele identiteit en erfgoed

64%

23%

28%

49%

35%

31%

44%

46%

39%

45%

40%

58%

34%

40%

41%

Verbetering leefbaarheid

39%

37%

31%

44%

30%

29%

40%

47%

36%

39%

38%

52%

33%

30%

39%

Hogere kwaliteit publieke ruimtes

29%

13%

26%

39%

16%

21%

22%

26%

14%

27%

20%

38%

18%

24%

23%

Behoud van de natuurlijke omgeving

22%

14%

24%

29%

18%

15%

18%

25%

24%

29%

21%

37%

17%

23%

22%

Stimulans voor ontwikkeling van groen

18%

13%

18%

29%

19%

21%

15%

16%

20%

27%

12%

31%

15%

23%

18%

32 Inwonersonderzoek naar steun voor toerisme 2022 - Gemeente Sluis

ERVAREN NEGATIEVE IMPACT TOENAME VAN VERKEERSPROBLEMEN MEEST ERVAREN NEGATIEVE IMPACT In figuur 24 zien we welke negatieve effecten van toerisme de inwoners uit de gemeente Sluis ervaren.

Daarnaast ervaart meer dan de helft van de inwoners dat door toerisme het leven duurder wordt (58%), dat het door toerisme te druk wordt (53%) en dat een groei van het aantal bezoekers zal leiden tot wrijving (51%). Een kwart (26%) heeft het gevoel dat er door toerisme meer criminaliteit is in de gemeente Sluis. Daarentegen is 32% het daarmee oneens.

Allereerst valt op dat over het algemeen de negatieve effecten van toerisme sterker gevoeld worden dan de positieve effecten van toerisme. Van de negatieve effecten wordt een toename van verkeersproblemen het vaakst ervaren (75%, waarvan 35% helemaal mee eens) gevolgd door meer zwerfafval (65%).

Wanneer we kijken naar de cijfers van 2019 zien we dat nu vooral de wrijving tussen inwoners en bezoekers meer wordt ervaren. In 2019 leefde dit nog onder 37% van de inwoners en was 42% van mening dat het door toerisme te druk werd. Verder worden de verkeersproblemen nu sterker ervaren; in 2019 ervoer 67% deze.

Figuur 24 Stellingen over negatieve effecten van toerisme – Resultaten voor de gemeente Sluis (gewogen) Door toerisme zijn er meer verkeersproblemen in mijn gemeente

75%

Door toerisme is er meer zwerfafval in mijn gemeente

65%

Door toerisme wordt het leven in mijn gemeente duurder

0%

51%

26%

10%

13%

24%

22%

26%

23%

42%

20%

(helemaal) eens

30%

13%

29%

53%

Een groei van het aantal bezoekers zal leiden tot wrijving tussen inwoners en bezoekers

13%

22%

58%

Door toerisme wordt het te druk in mijn gemeente

Door toerisme is er meer criminaliteit in mijn gemeente

12%

40%

neutraal

50%

32%

60%

70%

80%

90%

100%

(helemaal) oneens

33

NEGATIEVE EFFECTEN MEEST GEVOELD IN BRESKENS EN GROEDE; MINST IN AARDENBURG EN EEDE Tabel 5 laat per woonkern en per type negatieve impact het percentage respondenten zien dat vindt dat toerisme hier een bijdrage aan levert. We zien hierin relatief grote verschillen tussen de woonkernen. Een aantal negatieve effecten wordt met name door deelnemende inwoners uit Breskens en Groede bovengemiddeld vaak ervaren. In beide kernen gaat het om verkeersproblemen (85% en 87%) en drukte (69% en 68%). In Breskens hebben respondenten bovendien ook vaker het gevoel dat er door toerisme meer zwerfafval (77%) en

Tabel 5

criminaliteit (36%) is. In Groede ervaart men dan weer relatief vaak wrijving tussen inwoners en bezoekers (65%). Dat is ook het geval in Waterlandkerkje (65%) en Zuidzande (64%), terwijl dit in de kernen Eede (31%), Sluis (34%) en Aardenburg (34%) juist relatief minder vaak wordt ervaren. De meningen over dit onderwerp lijken het meest verdeeld, aangezien drie kernen hierop opvallend hoog scoren en drie andere kernen juist opvallend laag. In de woonkernen Aardenburg en Eede worden sowieso juist veel van de negatieve effecten minder sterk dan gemiddeld ervaren.

Negatieve effecten van toerisme – Resultaten naar woonkern (ongewogen) Percentage van de respondenten dat het hiermee (helemaal) eens is Oranje arceringen: opvallende negatieve verschillen ten opzichte van het gemeenlijk gemiddelde Groene arceringen: opvallende positieve verschillen ten opzichte van het gemeentelijk gemiddelde Aardenburg

Breskens

Cadzand

Eede

Groede

Hoofdplaat

IJzen-dijke

Nieuwvliet

Oostburg

Retranchement

Schoondijke

Sluis

Waterl. -kerkje

Zuidzande

Gemeente Sluis

Toename verkeersproblemen

60%

85%

71%

53%

87%

72%

65%

80%

79%

79%

72%

80%

77%

86%

75%

Toename zwerfafval

59%

77%

63%

59%

63%

66%

58%

59%

65%

55%

68%

66%

68%

61%

65%

Duurder levensonderhoud

44%

64%

73%

35%

66%

67%

60%

45%

53%

64%

57%

51%

53%

66%

58%

Door toerisme wordt het te druk

41%

69%

54%

31%

68%

53%

47%

59%

52%

48%

60%

44%

67%

60%

53%

Wrijving tussen inwoners en bezoekers

34%

56%

55%

31%

65%

55%