Versie 2 - Presentatie Beeldvormende vergadering 12-9 PFAS - Alle presentaties samengevoegd.pdf

Beeldvormende vergadering PFAS Maandagavond 12 september 2022

Programma • Aftrap door Wethouder Bijderwieden • Presentaties: • GGD: PFAS en Gezondheid • Gemeente Dordrecht: Moestuinonderzoek • DCMR: Vergunningverlening en emissies • OZHZ: PFAS in grond

• Prof. Dr. Jacob de Boer aan het woord • Vragenronde • Afsluiting door Wethouder Bijderwieden

PFAS en gezondheid Informatiebijeenkomst gemeenteraad Sliedrecht 12 september 2022

Henk Klapwijk Arts maatschappij en gezondheid Arts medische milieukunde GGD Zuid-Holland Zuid

Inhoud presentatie • • • • • • •

4

PFAS – wat, waarin? Hoe, waar in de leefomgeving? PFAS onderzoek in regio ZHZ Blootstellingsroutes - hoe krijg je PFAS binnen? Gezondheidseffecten, gezondheidsrisico’s Nut van PFAS bloedonderzoek Kernboodschap GGD – wat kunt u zelf doen?

PFAS – wat zijn het • • • • • • • •

5

Poly- en perFluorAlkylStoffen Koolstof-fluor verbinding is zeer sterk: ‘forever chemicals’ 6000+ varianten - beperkte kennis over beperkt aantal varianten Persistent – o.a. hittebestendig tot 1100 0C Bioaccumulerend – stapelt op in mens Toxisch voor mens en milieu PFOS, PFOA, GenX zijn zeer zorgwekkende stoffen – ZZS Alle PFAS zijn potentiële ZZS (2020)

Waar zit PFAS in?

6

PFAS in milieu – hoe, waar • PFAS verwerkende bedrijven o.a. in Dordrecht, Antwerpen • PFAS in afval  stortplaatsen, afvalverbranding, waterzuivering • Langdurige vervuiling bodem, oppervlaktewater • Verspreid in milieu over hele aardbol • ‘Hot spots’ in Nederland  Rond ‘PFAS bedrijven’  Bij vliegvelden / brandweeroefenterreinen  Via rivierwater uit buitenland

7

PFAS onderzoeken ZHZ • 2016 | Blootstelling aan PFOA via de lucht rond Chemours

• 2017 | PFOA bloedonderzoek steekproef omwonenden Chemours

8

PFAS onderzoeken ZHZ • Vanaf 2017 vele bodemonderzoeken • Moestuinonderzoek  2017-2018 (2 delen)  2021 herbeoordeling RIVM  2021-2022 vervolgonderzoek

9

Blootstellingsroutes Hoe krijg je PFAS binnen?

10

Gezondheidseffecten PFAS • Meest bekend over PFOA en PFOS • Dierproeven, epidemiologisch onderzoek • • • • •

11

Immuunsysteem Leverfunctie Verhoogd cholesterol Voortplanting (iets lager geboortegewicht) Mogelijk kankerverwekkend (nier, testis)

Gezondheidsgrenswaarde • 2016 RIVM  grenswaarde o.b.v. levereffecten bij ratten 12,5 ng PFOA/kg lichaamsgewicht/dag

• 2020 EFSA  nadelig effect op immuunsysteem bij kinderen  al bij lagere blootstelling  lagere grenswaarde + som van 4 PFAS 4,4 ng PFAS/kg lg/week = 0,63 ng/kg lg/dag “PFOA 20 keer giftiger dan gedacht”

12

2021 andere boodschap over gezondheidsrisico PFAS Was tot 2020

• PFAS wijd verspreid in de leefomgeving, vooral milieuprobleem • Blootstelling doorgaans onder gezondheidskundige grenswaarde Is sinds 2021

• PFAS probleem voor milieu en gezondheid • Veel Nederlanders en Europeanen blootgesteld boven de gezondheidskundige grenswaarde (via voedsel, drinkwater)

• Nadelige gezondheidseffecten door PFAS dan niet uit te sluiten

13

Kans op ziekte door PFAS • Te veel PFAS betekent: gezondheidseffect niet uit te sluiten • Verminderde werking immuunsysteem, verhoogde ‘leverwaarden’, verhoogd cholesterol, lager geboortegewicht = risicofactoren voor ziekte

• Oorzakelijke relatie met kanker en andere ziekten onduidelijk • Kans op ziekte hangt af van totale PFAS blootstelling in loop van jaren en veel andere factoren

• Bepaling risico gebaseerd op levenslang alle groente uit moestuin eten

14

Nut PFAS bloedonderzoek • 2016 PFOA rond Chemours – Expertgroep RIVM en GGD ZHZ: kanttekeningen bij gezondheidsonderzoek PFOA in bloed

• 2022 PFAS in Westerschelde – Crisisexpertteam RIVM en GGD Zeeland: ontraden regionaal gezondheidsonderzoek

 Leidt niet tot betere gezondheidszorg (individueel/collectief)  PFAS gehalten in bloed niet te koppelen aan: bronnen | gezondheidseffecten | preventieve maatregelen

• Wel zinvol & voornemen Rijk  meerjarige landelijke monitoring PFAS in leefomgeving en in de mens

15

GGD kernboodschap PFAS • PFAS zorgwekkende stoffen, wijd verspreid in leefomgeving • Velen blootgesteld boven gezondheidskundige grenswaarde • Nadelige gezondheidseffecten door PFAS dan niet uit te sluiten • Wetenschappelijke onzekerheid > onderzoek gaat voort

Advies: Beperk blootstelling aan PFAS • Extra in omgeving bedrijf: moestuingroente, lokaal gevangen vis • Let op chemische stoffen in producten > www.waarzitwatin.nl • Voorstel tot Europees PFAS verbod (restrictievoorstel) 16

Vragen - contact? mmk@ggdzhz.nl 078 – 770 8500

17

Moestuinonderzoek Dordrecht Sliedrecht Papendrecht Molenlanden 2021-2022 raadsinformatieavond Sliedrecht 12 september 2022

Voorgeschiedenis 2017-2018: onderzoek moestuinen DordrechtPapendrecht-Sliedrecht 2018-2019: in Molenlanden apart onderzoek enkele moestuinen RIVM: Conclusies: 1. Met mate eten van groenten en fruit binnen een straal van 1 km vanaf fabriek 2. Onbeperkt eten van groenten en fruit verder dan 1 km.

2020: nieuwe inzichten EFSA European Food and Safety Authority (Europese voedsel en warenautoriteit) publicatie met gezondheidskundige grenswaarde: a. PFAS is schadelijker dan eerder aangenomen b. Inname grenswaarde was 12,5 ng/kg lichaamsgewicht per dag (TDI) c. Wordt: 4,4 ng/kg lichaamsgewicht per week (TWI) Dat is 0,63 ng/kg lichaamsgewicht per dag RIVM heeft deze waarde overgenomen

2021: herbeoordeling onderzoek 2017 D-P-S RIVM Conclusies: 1. Beter niet eten van groenten en fruit binnen een pluim van1 km vanaf fabriek 2. Onvoldoende gegevens over de tuinen verder dan de km van de fabriek. Waarden onder de detectiegrens, dus niet meetbaar

Vervolg: nieuwe opdracht voor moestuinonderzoek aan RIVM in Dordrecht-Papendrecht-Sliedrecht en Molenlanden

Partners Moestuineigenaren/ inwoners: deskundig in moestuinen beheren/ gewassen telen. OZHZ: inhoudelijk deskundig op PFAS, specifiek in de regio. Provincie Zuid-Holland: medefinanciering GGD: adviezen over het gebruik van en het eten uit de moestuinen. Samen met GGD, gemeenten, OZHZ Opdrachtnemers Arcadis: - onderzoeksopzet, met RIVM en WFSR - onderzoek naar PFAS in grond en water Tritium: monsters nemen van groenten en fruit, grond en water WFSR: analyseert de monsters groenten en fruit. (Wageningen Food and Safety Research) RIVM: publicatie wetenschappelijke rapportage

Nieuw onderzoek 2017/2018

2021

10 tuinen

20 tuinen en 2 referentietuinen Hoeksche Waard

81 monsters

696 monsters 138 Grond- en 120 irrigatiewater-monsters

PFOA en GenX

17 PFAS, waaronder PFOA en GenX

VRAAGSTELLING Kunnen de gewassen uit de moestuinen veilig worden gegeten? Subvragen: • Hoe staan de gemeten concentraties in relatie tot de afstand en windrichting tot Chemours? • Kan er op basis van de resultaten een gewasspecifiek advies gegeven worden?

Kan de PFAS (PFOA/GenX) in de gewassen gerelateerd worden aan het gehalte in de bodem en het irrigatiewater?

RIVM neemt mee: • Voedselconsumptiepeiling:

Hoeveel groenten en fruit/ aardappel eet een gemiddelde Nederlander? • Waarde per PFAS: RPF: Relatieve Potentie Factor Niet alle PFAS hebben evenveel effect op de gezondheid. Om de totale PFAS op te kunnen tellen krijgen alle PFAS een waarde: PFOA krijgt waarde 1 PFAS met een groter effect krijgt een waarde > 1 PFAS met een kleiner effect krijgt een waarde < 1

VARIABELEN • Lage en hoge concentratie RIVM gaat uit van een minimale concentratie PFAS en een maximale concentratie. • Innames: Percentiel P 50 mediane inname: 50 % van de mensen eet minder dan deze groep, 50 % eet meer Percentiel P 95 hoge inname: 95 % van de mensen eet minder dan deze groep, 5 % eet meer

CONCLUSIES

CONCLUSIES

Rode lijn = gezondheidskundige grenswaarde 4,4 ng/kg lichaamsgewicht/week

CONCLUSIES

VRAGEN?

Bart de Hoop Programmaleider omgevingsvergunningen Projectleider dossier Chemours/DuPont/Dow

VERGUNNING CHEMOURS EMISSIES

DIT DOEN WE

Vergunningverlening, toezicht & handhaving

Monitoring en (data) kennis

Advisering

Incidenten- en crisisbestrijding

ONS WERKGEBIED  We werken voor de Provincie ZuidHolland als voor 15 gemeenten in het Rijnmondgebied en gemeente GoereeOverflakkee aan een veilige en leefbare regio.  We werken voor de hele Provincie ZuidHolland en Zeeland aan vergunningverlening, toezicht en handhaving van risicovolle bedrijven waaronder Chemours.

Lansingerland Rotterdam Maassluis

Schiedam

Vlaardingen

Westvoorne Brielle

Albrandswaard

Hellevoetsluis

Krimpen aan Den IJssel Ridderkerk

Barendrecht Nissewaard

GoereeOverflakkee

Capelle aan Den IJssel

VERGUNNINGVERLENING, TOEZICHT EN HANDHAVING  Vergunningen op grond van Wet milieubeheer en Wabo  Risicogericht toezicht, branchegerichte aanpak  Toezicht en handhaving bij ruim 26.000 bedrijven  Coördinatie 163 Brzo- en chemiebedrijven ZuidHolland en Zeeland

BEVOEGDHEIDSVERDELING BIJ CHEMOURS  Bouwen en milieu PZH (DCMR)  Natuur  PZH (ODH)  Directe lozingen Rijkswaterstaat  Bestemmingsplan  Gem. Dordrecht  Oude bodemsanering  Gem. Dordrecht

TIJDLIJN DUPONT/CHEMOURS PFOA vervangen door HFPO-DA (GenX-stof FRD 903) Minder toxisch, persistent en bioaccumulatief Vanaf jaren 60

Gebruik van PFOA, een PFAS

37

Vergunning Chemours

2012

Brzo-taken van OZHZ naar DCMR 2015

Chemours wordt afgesplitst van DuPont

2017

2019

Dow wordt afgesplitst van DuPont

VERGUNNINGEN

3e Ambtshalve wijziging  99% emissiereductie naar lucht gefaseerd tot 2025. Basis  BBTonderzoek McDermott

HFPO-DA schadelijk gebleken. 1e Ambtshalve wijziging  emissiereductie naar lucht en riolering 2013

Revisievergunning DuPont GenXstoffen lijken veel minder schadelijk dan PFOA

38

Vergunning Chemours

2017

2018

2e Ambtshalve wijziging  emissiereductie naar riolering. Chemours presenteert reductieprogramma: 99% voor GenX-stoffen, 80% in 2023 voor overige PFAS

2019

2020/21

Diverse aanvragen door Chemours  emissiereductie naar lucht en riolering ca. 99% voor GenXstoffen

EMISSIEREDUCTIE Riool (kg/jaar)

39

N.B. Rijkswaterstaat heeft een vergunning (Waterwet) afgegeven voor lozing op de Beneden Merwede.

Jaar

HFPO-DA (FRD)

2013

6.400

Dit betreft:

2017

2.035

• HFPO-DA 5 kg/jaar

2018

140

• PFOA 2 kg/jaar

2020

20

2021

2

Vergunning Chemours

PFOA

0,04

EMISSIEREDUCTIE Lucht (kg/jaar) Jaar

HFPO-DA (FRD)

E1

2013

660

1.200

2017

450

459

PFOA

Overige organische fluorverbindingen 172.883

2018 2020

95

Hier loopt een beroepszaak tegen!

0,154

2021 2022

4

2024

3,5

2025

40

Vergunning Chemours

32 20.681* 25

De emissies in het rood zijn opgenomen in de 3e ambtshalve wijziging (2019).

1.732*

Deze emissie-eisen zijn óók vrijwel 1-op-1 opgenomen in de ontwerprevisievergunning. *Chemours gaat uit van 80% (ca. 34.575 kg/jaar)

EMISSIE VAN PFIB  Perfluorisobuteen (PFIB)  zeer toxisch  gevormd tijdens het productieproces als nevenreactie  vrijwel volledig omgezet in minder schadelijke stoffen  vernietiging in Thermal Converter (TC) of emissie via schoorstenen  geen opslag  gevoelige analyzers (bescherming werknemers)  Uitval TC  emissie via hoge schoorsteen bij uitval  stop van productie na uitval  verbetering betrouwbaarheid TC na 2023  vermindering emissie tijdens uitval na 2023

41

Vergunning Chemours

Jaar

Emissie PFIB (kg/jaar)

2022

63

2024

26

2025

<1

WAAROM GEEN NUL-EMISSIE?  Voor de stoffen die door Chemours worden geëmitteerd of geloosd geldt geen wettelijk verbod om deze stoffen in het milieu te brengen  Als het emitteren of lozen van stoffen wordt aangevraagd moeten we nagaan of dit aanvaardbaar is door  toetsen aan wettelijke normen  advies van RIVM bij ontbreken van normen  nagaan of het maximale is gedaan om de emissies te voorkomen/beperken (Beste Beschikbare Technieken)  Het landelijk beleid Zeer Zorgwekkende Stoffen  staat het gebruik en de uitstoot van dit soort stoffen onder voorwaarden toe  vraagt waar mogelijk de stoffen te vervangen  eist steeds verdergaand onderzoek naar minimalisatie van de uitstoot  voor Zuid-Holland geldt dit ook voor stoffen die potentieel ZZS zijn 42

Vergunning Chemours

REVISIEVERGUNNING Waarom?  De splitsing van Chemours en DuPont overzichtelijk regelen  Emissiereductie realiseren/vastleggen  Up-to-date (BBT) maken voor o.a.:  het uitvoeren van proefnemingen  omgang met (het opslaan van) gevaarlijke stoffen  monitorings- en registratievoorschriften  indirecte lozingen  Strijdigheid met bestemmingsplan opheffen:  een tweede risicovolle inrichting toestaan  geluidsbudget aanpassen  risicocontour aanpassen

43

Vergunning Chemours

TOEKOMST  Vervanging van huidige PFAS-soorten door minder schadelijke  Vervanging van huidige PFAS-soorten door niet-PFAS stoffen  Uitspraak rechtszaak over 99% reductie van uitstoot van ‘overige’ gefluorideerde koolwaterstoffen (verwacht voorjaar 2023)  Europees verbod op het niet-essentieel gebruik van PFAS

44

PFAS in grond Ruud Hakkeling

Hoofdonderwerpen • Ruimtelijke ontwikkelingen: beperkingen en mogelijkheden. • Grondtransport: proces, toetsing, controle en handhaving.

Indeling presentatie • PFAS in bodem Zuid-Holland Zuid. • Ruimtelijke ontwikkelingen etc. • Grondtransport etc.

PFAS in Zuid-Holland Zuid • Van de PFAS komt PFOA in regio het meest voor en in de hoogste concentraties • GenX komt ook voor, maar in lagere concentraties en minder ver van Chemours/DuPont. GenX is ook minder schadelijk dan PFOA. • Overige PFAS komen in veel lagere concentraties voor. • Bron van PFOA/GenX in Zuid-Holland Zuid: alles wijst op DuPont/Chemours

PFOA in grond Zuid-Holland - Onderzoeksresultaten

Brondocument: “Bodemverwachtingskaart PFOS en PFOA Zuid-Holland” (PZH, september/oktober 2022 na informatieronde met gemeenten)

Ruimtelijke ontwikkelingen – toetswaarden Grondconcentraties Sliedrecht • Bijna altijd tussen 10-80 µg/kg PFOA Risicogrenzen PFOA in grond • Landelijke “interventiewaarde” / INEV 60 µg/kg 1, 2 (Wonen met 10% voedsel uit eigen tuin) • Wonen met 2% voedsel uit eigen tuin • Wonen met siertuin

196 µg/kg 3

461 µg/kg 3

• Plaatsen waar kinderen spelen 463 µg/kg 3 • Moestuin

2,3 µg/kg 2

• Industrie/infrastructuur

930 µg/kg 2

• Landbouw/natuur

onbekend (LAW)

• Landelijke achtergrondwaarde

1,9 µg/kg 4

Kamerbrief mei 2022 2 RIVM 2021 3 Arcadis sept 2022 (met programma RIVM) 4 RIVM 2020 1

Ruimtelijke ontwikkelingen – Conclusies • Voor huidige en toekomstige woonwijken zonder moestuinen of met minimaal voedsel uit eigen tuin zijn er in Sliedrecht geen humane risico’s door PFOA. • Ook voor huidige en toekomstige bedrijfsterreinen en voor infrastructuur zijn er in Sliedrecht geen humane risico’s door PFOA. • Risico’s voor landbouwproducten zijn onbekend. NVWA is bevoegd gezag. • Vanwege plaatselijke overschrijdingen INEV is er wel lokaal maatwerkbeleid nodig om ruimtelijke ontwikkelingen te faciliteren.

Grondtransport/Toepassing grond - Beleid Voor grondtransport bestaat geen specifiek beleid. Wel voor toepassing van grond. Beleid toepassing grond • Algemeen beleid: Besluit bodemkwaliteit 2008 - ca 200 stoffen genormeerd. Rest: detectiegrens. - dubbele toets: ontvangende bodem + gebruiksfunctienorm. - lokaal/regionaal afwijken is toegestaan. • Regionaal beleid PFAS: Herziene handreiking PFOA ZHZ 2018. • Landelijk beleid PFAS: Handelingskader PFAS 2021. (lokaal/regionaal afwijken is toegestaan). Gemeente bepaalt regionaal/lokaal beleid. OZHZ adviseert en ondersteunt.

Grondtransport/Toepassing grond - Proces • Bevoegd gezag: gemeente. Gemeenten ZHZ hebben taken gemandateerd naar OZHZ. • Taken bevoegd gezag: toetsen, toezicht, handhaving. • Proces: - Melding voorgenomen toepassing grond via landelijk meldpunt. - Toetsing door OZHZ (binnen 5 werkdagen). - Steekproefsgewijs toezicht op toepassing grond. - Evt. handhaving.

Grondtransport/Toepassing grond – Normen PFOA Landelijke normen PFOA (Handelingskader PFAS 2021) • Wonen/Industrie/infrastructuur • Landbouw/natuur

7 µg/kg 1,9 µg/kg

NB: lokaal/regionaal beleid en maatwerkbesluit door B&W is toegestaan. Regionale normen PFOA (Herziene handreiking PFOA ZHZ 2018) • Alblasserwaard, Dordrecht, Zwijndrecht, H-I-Ambacht * • Hoeksche Waard *

10 µg/kg

2,5 µg/kg

* Grofweg. Ligt iets genuanceerder

Grondconcentraties Sliedrecht: tussen 10-80 µg/kg PFOA. Dit is aanzienlijk hoger dan de toepassingsnormen, maar lager dan de meeste risicowaarden (dia 5).  Nieuw lokaal beleid is mogelijk en wenselijk voor Sliedrecht (e.o.). Hiervoor is input van RIVM en NVWA nodig. Dit is nog niet beschikbaar.

Grondtransport/Toepassing grond – Handhaving Om te kunnen handhaven moet iets in strijd zijn met een wettelijk voorschrift. De overtreding moet kunnen worden bewezen. Aandachtspunten: • Monstername en laboratoriumanalyses voor grondonderzoek zijn nooit volledig reproduceerbaar.  Bij controleonderzoek is 40% normoverschrijding acceptabel (landelijke regelgeving). • Grondvolumes zijn in de praktijk nooit met zekerheid te bepalen. - Zetting opgebrachte grond. - Inklinking van de ondergrond - Dikte en grenzen vaak niet strak – zowel bij ontgraven als bij toepassen.  ‘Enige’ overschrijding van gemelde volumes is acceptabel. Conclusie: niet bij elke geconstateerde overschrijding kan worden gehandhaafd

VRAGEN?

Bedankt voor uw aandacht!