De Sliedrechtse democratie in oorlogstijd

De Sliedrechtse democratie in oorlogstijd Van de Sliedrechtse gemeenteraadsvergaderingen worden net als van de vergaderingen van de Tweede Kamer verslagen gemaakt. Al hebben wij in Sliedrecht in tegenstelling tot de Tweede Kamer geen Handelingenkamer waarin deze verslagen zichtbaar in boekvorm tentoongespreid worden. Als dat wel zo was geweest dan had er (net als in de Handelingenkamer van de Tweede Kamer) ook een plank leeg moeten blijven. De plank waarop de verslagen van de gemeenteraadsvergaderingen van de periode 1 september 1941 tot 12 november 1945 hadden moeten staan: de periode dat de Sliedrechtse gemeenteraad niet in vergadering bijeenkwam. Dit jaar is het precies 85 jaar geleden dat per 1 september 1941 de Sliedrechtse gemeenteraad door de Duitse bezetter buitenwerking werd gesteld. En dit jaar is het precies 80 jaar geleden dat de eerste democratische Sliedrechtse gemeenteraadsverkiezingen van na de Duitse bezetting plaatsvonden waarmee de Sliedrechtse democratie definitief in ere werd hersteld. Een terugblik. Op 10 mei 1940 viel nazi-Duitsland ons land binnen. Na een dagenlange strijd capituleerde Nederland op 15 mei 1940. Nederland was bezet en er zouden vijf lange en zware bezettingsjaren volgen voordat Nederland zijn vrijheid weer zou terugkrijgen en waarin ook Sliedrecht en haar inwoners hard werden getroffen.

Op 24 juni 1940 kwam de (ruim een jaar eerder op 14 juni 1939 gekozen) gemeenteraad van Sliedrecht voor het eerst sinds de Duitse inval in vergadering bijeen. Voordat de vergadering begon nam burgemeester Popping het woord. “Sedert de vorige raadsvergadering zijn wij wel onder zeer veranderde omstandigheden komen te verkeeren. Dachten wij, als neutrale natie, buiten het wereldconflict te kunnen blijven, onze hoop dienaangaande is niet vervuld en wij hebben te aanvaarden hetgeen geschied is.”

Al vanaf het begin van de bezetting liet de Duitse bezetter zijn ware gezicht zien. In oktober 1940 moesten alle Sliedrechtse gemeenteambtenaren (en dus ook de burgemeester, wethouders en alle raadsleden) een Ariërverklaring ondertekenen. Heden ten dage liggen al deze ingevulde Ariërverklaringen in het Regionaal Archief Dordrecht. En hier zou het niet bij blijven. In augustus 1941 vaardigde de Reichskommissar für die besetzten niederländischen Gebiete Arthur Seyss-Inquart verordening 152/41 uit. Door deze verordening werden alle gemeenteraden per 1 september 1941 buitenwerking gesteld. En dus kwam de Sliedrechtse gemeenteraad op zaterdagavond 30 augustus 1941 om 19:15 uur in vergadering bijeen. De vergaderagenda van die avond had zo de vergaderagenda van een gemeenteraadsvergadering in 2026 kunnen zijn: zo werden de notulen van de vorige gemeenteraadsvergadering onveranderd vastgesteld, werden de ingekomen stukken en mededelingen zonder dat er vragen over gesteld werden ter kennisgeving aangenomen en werden er unanieme besluiten genomen zonder dat erover gestemd werd: bijvoorbeeld over de aankoop van grond ten behoeve van dijkverbreding en het verlenen van krediet voor de inrichting van een gymzaal in één van de Sliedrechtse basisscholen.

Nadat de vergaderagenda van die avond was afgerond nam burgemeester Popping het woord. “Door het verschijnen van verordening 152/1941 van den Rijkscommissaris is vanaf 1 September a. s. een einde gekomen aan de werkzaamheid van den raad, van het college van burgemeester en wethouders en van diverse commissies. Aan een werk, waaraan u allen, de een langer, de ander korter uwe beste krachten hebt gegeven, komt hierdoor een einde, en de beslissing over alle gemeentezaken wordt vanaf dien datum door die verordening in handen van van den burgemeester gelegd.” Hierna sprak hij de raadsleden en de wethouders Arie Willem de Landgraaf (S. D. A. P .) en Leendert van der Wiel (A. R. P .) toe. “Nu wij dus thans staan voor een afscheid, meen ik te spreken namens de inwoners van Sliedrecht, als ik u hartelijk dank zeg voor al het werk, hetwelk gij als raadslid hebt verricht, het werk, waarvan vooral de laatste decennia zoo duidelijk getuigenis aflegt. De beide heeren wethouders hebben wegens de wijzigingen van het gemeentebestuur heden hun ontslag genomen, wat mij ten zeerste spijt.” Hierna namen enkele raadsleden en wethouder De Landgraaf het woord. Raadslid De Koning: “Nu wij ophouden lid van den raad te zijn, zullen wij een beetje vreemd daartegenover komen te staan.

Dit wordt ons echter door de bezettende macht opgelegd en daar hebben wij ons in te schikken.” Raadslid Harkema: “Wat er ook moge geburen, zoo zeker als de zon opgaat gelooft spreker dat de autonomie der gemeente zal herrijzen. 10 Mei 1940 zal niet terugkeeren, omdat het geschiedenis is geworden.” Raadslid Van der Stel: “Er is volgens spreker één troost, en dat is deze, dat dezelfde God die onder Nebukadnezar leefde, ook thans nog leeft.” De beslissingsbevoegdheid lag in de jaren daarna bij burgemeester Popping tot hij na de april-meistaking in mei 1943 door de Duitse bezetter werd vervangen door NSB’er (en oud-burgemeester van Schiebroek) Dhont. In juni 1943 werd gemeentesecretaris De Haas van Dorsser door de Duitse bezetter ontslagen en vervangen door NSB’er Vergouw. Wethouder Van der Wiel bleef aan tot maart 1944 en wethouder De Landgraaf tot mei 1944. Na zijn vertrek benoemde burgemeester Dhont op 25 mei 1944 NSB’er De Groot tot wethouder. Hij sprak daarbij de hoop uit dat “het de nieuwe wethouder gegeven zal zijn in deze functie veel te verrichten ten behoeve van de opbouw en verwezelijking der nationaal socialistische bestuurswijze in de gemeente Sliedrecht.” Hierop antwoorde De Groot: “al zijn krachten te zullen stellen in dienst der gemeente Sliedrecht, maar bovenal ter verwezelijking van de nationaal socialistische idee.”.

Tijdens de laatste oorlogsjaren had de Sliedrechtse NSB (en met name de kopstukken Leeuwestein en Westdijk) een grote invloed op het Sliedrechtse gemeentebestuur. Na de bevrijding werd burgemeester Dhont ontslagen en gearresteerd. Hij werd opgevolgd door burgemeester Popping. Ook gemeentesecretaris De Haas-Dorsser en de wethouders De Landgraaf en Van der Wiel werden in hun functies hersteld.

Tijdens de oorlogsjaren hadden Duitse militairen hun intrek genomen in de raadzaal en in andere kamers van het Raadhuis. Hierdoor was schade ontstaan aan onder andere de vloer van de raadzaal en aan de glas en loodramen. Terwijl er begonnen werd met het herstel van het huis van de Sliedrechtse democratie werd er ook begonnen met het herstel van de Sliedrechtse democratie. Bij het Koninklijk Besluit van 12 april 1944 (Besluit Tijdelijke Voorziening Gemeenteraden) was besloten dat er tijdelijke gemeenteraden kwamen. Hiervoor moest er een kiescollege samengesteld gaan worden die vervolgens de taak had om de leden van de tijdelijke gemeenteraad te kiezen. Burgemeester Popping moest hiervoor 45 personen ter benoeming voordragen aan de Commissaris van de Koningin in Zuid-Holland. Hij riep hiervoor de Commissie van vertrouwensmannen in het leven. Zij hielden bij het samenstellen van deze lijst zoveel mogelijk rekening met de politieke, geestelijke en maatschappelijke stromingen in Sliedrecht en met de evenredige vertegenwoordiging ervan in het kiescollege. Nadat de politieke betrouwbaarheid van deze 45 personen was onderzocht (en goed bevonden) door de Politieke Opsporingsdienst van het district Dordrecht stuurde burgemeester Popping de lijst door naar de Commissaris van de Koningin.

Een zevental Sliedrechters zagen af van toetreding tot het kiescollege waardoor het kiescollege uiteindelijk uit 38 leden bestond. Om mee te kunnen doen aan de verkiezing van raadslid in de tijdelijke gemeenteraad moest men de steun hebben van minimaal drie leden van het kiescollege. Hiervoor moest een zogenoemde “Opgaaf van candidaten voor de stemming ter verkiezing van de leden van den tijdelijken raad der gemeente” worden ingevuld. De leden van het kiescollege die de kandidaatstelling van desbetreffende kandidaat steunde moesten daarop hun handtekeningen zetten. Elk lid van het kiescollege mocht niet meer dan één opgaaf ondertekenen en op elke opgaaf mochten maximaal drie kandidaten staan. Deze ingevulde opgaven konden tot en met 11 oktober 1945 worden ingeleverd bij burgemeester Popping met daarbij een verklaring van de op de opgave vermelde kandidaten waarmee zij hun kandidaatstelling bevestigde. Uiteindelijk waren er 26 kandidaten. Het kiescollege kwam op 20 oktober 1945 bijeen om te stemmen. Het stembureau die als taak had om de definitieve uitslag van de verkiezing in Sliedrecht (en in nog 25 gemeenten) vast te stellen had als zetel Dordrecht en stond onder leiding van de burgemeester van Dordrecht. Na de stemming werden de stembiljetten in een verzegeld pak gedaan en door burgemeester Popping overhandigd aan het stembureau.

Op 23 oktober 1945 werd de uitslag van de verkiezing vastgesteld door het stembureau.

August George Bicker (CHU), Arie Czn. Boer (S. D. A. P .), Adriaan de Boon (S. D. A. P .), Jan Leendert van Es (CHU), Pieter Roelof Harkema (N. V . B.), Johannes van Hemert (LSP), Andries van den Herik (CHU), Reijer Kros (CHU), Arie Willem de Landgraaf (S. D. A. P .), Gerrit Netten (N. V . B.), Pieter van Noppen (S. D. A. P .), Petrus Adrianus de Rooij (S. D. A. P .), Marinus Jacobus Sandmann (LSP), Dionysius van der Stel (SGP) en Klaas Vlot (S. D. A. P .) waren gekozen en werden tijdens de gemeenteraadsvergadering van 12 november 1945 beëdigd tot leden van de tijdelijke Sliedrechtse gemeenteraad. Arie Willem de Landgraaf (S. D. A. P .) werd herkozen als wethouder en Jan Leendert van Es (CHU) werd gekozen als opvolger van wethouder Van der Wiel. Op 23 augustus 1946 kwam de tijdelijke gemeenteraad voor het laatst in vergadering bijeen. Op 26 juli 1946 vonden de allereerste Sliedrechtse gemeenteraadsverkiezingen van na de Tweede Wereldoorlog plaats. De PvdA werd met 35,02 % van de stemmen veruit de grootste partij. Hierna volgde de SGP (17,43 %), de A. R. P . (13,58 %) en de CHU (13,37 %). De liberalen kregen 7,4 % van de stemmen. Tijdens de gemeenteraadsvergadering van 3 september 1946 werden de nieuwe democratisch gekozen raadsleden beëdigd. Arie Willem de Landgraaf (PvdA) en Jan Leendert van Es (CHU) werden herkozen als wethouders.

Hierdoor kwam er een einde aan de tijdelijke gemeenteraad en had Sliedrecht weer een democratisch gekozen gemeenteraad. Hiermee was de Sliedrechtse democratie definitief in ere hersteld. Simon den Hartog werd geboren op 19 juni 1869 in Sliedrecht. Vanaf 1923 tot aan 1935 zat hij in de Sliedrechtse gemeenteraad. Eerst voor de liberalen en later voor zijn eigen lijst genaamd: Sliedrechts belang. Tijdens de gemeenteraadsvergadering van 5 augustus 1935 werd hij vanwege zijn vertrek uit de gemeenteraad door burgemeester Popping toegesproken. Hierna nam hij zelf het woord en zei onder andere: “Het ziet er thans niet naar uit dat we betere tijden tegemoet gaan, maar we moeten den moed niet laten zinken en hoopvol de toekomst tegemoet gaan. We moeten zoeken wat vereenigt en niet wat verdeelt, want eendracht maakt macht.” Simon den Hartog heeft in verschillende maatschappelijke functies veel voor Sliedrecht betekend. Maar dat maakte voor de Duitse bezetter niks uit. Op 3 december 1942 werd hij in vernietigingskamp Auschwitz vermoord. Hij werd 73 jaar oud. Sliedrecht, 19 september 2026 Laurens Koppelaar