20210623 I&O Rapportage winkeltijden Sliedrecht definitief.pdf

Rapport

Winkeltijden Sliedrecht

www.ioresearch.nl

Colofon Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam

Rapportnummer 2021/163

Datum juni 2021

Opdrachtgever Gemeente Sliedrecht

Auteurs Ester Hilhorst Coen Schuring

Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Winkeltijden Sliedrecht

2 van 59

Inhoudsopgave 1

Managementsamenvatting __________________________________________________________ 4 1.1 1.2 1.3 1.3.1 1.3.2 1.3.3 1.4

2

Inleiding ____________________________________________________________________________ 14 2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.4

3

Inleiding _______________________________________ Inwoners _______________________________________ Winkeliers ______________________________________ Winkelpersoneel ___________________________________ Koopkrachtbinding in Sliedrecht en invloed corona ________________ Winkeliersverenigingen en geloofsgemeenschappen _______________

20 20 22 25 26 27

Wensen ten aanzien van de zondagopening _________________________________________ 30 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5

5

Aanleiding en achtergrond van het onderzoek ____________________ 14 Onderzoeksvragen __________________________________ 15 Onderzoeksverantwoording ______________________________ 15 Inwonersenquête ___________________________________ 15 Winkeliersenquête ___________________________________ 16 Enquête winkelpersoneel _______________________________ 18 Groepsgesprekken met stakeholders _________________________ 19 Leeswijzer _______________________________________ 19

Huidige gebruik winkeltijden op zondag _____________________________________________ 20 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6

4

Inleiding ________________________________________ 4 Onderzoeksmethode en representativiteit ______________________ 4 Beantwoording deelvragen ______________________________ 5 Gehanteerde en gewenste openingstijden ______________________ 5 Effecten huidige winkeltijden in termen van afvloeiing van koopkracht _______ 8 Economische en maatschappelijke effecten van uitbreiding openstelling ______ 10 Beantwoording centrale onderzoeksvraag ______________________ 13

Inleiding _______________________________________ 30 Inwoners _______________________________________ 30 Winkeliers _______________________________________ 33 Winkelpersoneel ____________________________________35 Winkeliersverenigingen en geloofsgemeenschappen _______________ 36

Economische en maatschappelijke effecten_________________________________________ 37 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

Inleiding ________________________________________37 Inwoners ________________________________________37 Winkeliers ______________________________________ 39 Winkelpersoneel ____________________________________ 41 Winkeliersverenigingen en geloofsgemeenschappen _______________ 44

Bijlagen: Vragenlijsten en deelnemers groepsgesprekken ____________________________________ 46 A.1 A.2

Vragenlijsten ____________________________________ 46 Lijst met deelnemers en afmeldingen groepsgesprekken _____________ 58

Winkeltijden Sliedrecht

3 van 59

1

Managementsamenvatting

1.1

Inleiding

De winkeltijdenwet bepaalt wanneer winkels open mogen zijn. Winkeliers in heel Nederland mogen van maandag tot en met zaterdag tussen 6:00 en 22:00 uur de deuren openen, niet op zon- en feestdagen. De Zondagswet regelt dat er op zondag vóór 12:00 uur geen activiteiten plaatsvinden waardoor de zondagsrust verstoord wordt en dat de godsdienstuitoefening niet zonder strikte noodzaak wordt gehinderd. De gemeenteraad kan in de Winkeltijdenverordening vrijstelling verlenen van het verbod voor winkels om tussen 6:00 en 22:00 uur open te zijn op zon- en feestdagen met mogelijke specificaties over aantallen vrijstellingen per jaar, desgewenst per gebied, branche, type zon- of feestdag en/of tijdstip. De gemeenteraad betrekt in de afweging wat passend is bij de wensen en behoeften van verschillende doelgroepen en beleidsdoelen en bij de kaders die de Zondagswet biedt. Vrijstelling betekent geen verplichting om open te zijn. Ondernemers mogen (op alle dagen van de week) zelf bepalen of ze gebruik maken van de mogelijkheden die er zijn. In de gemeente Sliedrecht mogen de winkels op de woonboulevard Nijverwaard en het Noordoost-Kwadrant (boven de A15) 12 zondagen per jaar tussen 12:00 uur en 17:00 uur geopend zijn. Winkeliers zijn niet verplicht om op de aangewezen koopzondagen hun winkel te openen.

In de nieuwe coalitieperiode kwamen daar eind 2018 de (christelijke) feestdagen bij die niet op een zondag vallen. Ook de supermarkten beneden de A15 mogen op feestdagen die niet op zondag vallen ‘s middags open. De centrale onderzoeksvraag is: Wat vinden inwoners, winkeliers, winkelpersoneel en geloofsgemeenschappen van de huidige winkeltijden in Sliedrecht? Omdat de gemeenteraad geen invloed heeft op de winkeltijden op maandag tot en met zaterdag (of op de manier waarop winkeliers die benutten), spitst dit onderzoek zich toe op de zondag. Als deelvragen onderscheiden we: 1 Welke winkeltijden hanteren winkeliers in Sliedrecht? En welke zouden ze willen hanteren? 2 Vindt er afvloeiing van koopkracht plaats vanwege de huidige winkeltijden in Sliedrecht? 3 Welke economische en maatschappelijke gevolgen zijn te verwachten bij uitbreiding van de zondagopenstelling van winkels?

1.2

Onderzoeksmethode en representativiteit

In de periode van 20 april tot en met 15 mei 2021 hadden 3.000 inwoners (op basis van een aselecte steekproef uit het BRP1) en alle winkeliers de gelegenheid om deel te nemen aan het onderzoek. Omdat hun uitnodigingsbrief een unieke inlogcode bevatte, zijn dubbele deelnames of spontane deelnames uitgesloten. Het winkelpersoneel ontving via de winkelier een kaartje met

1

Basis Registratie Persoonsgegevens van de gemeente Sliedrecht

Winkeltijden Sliedrecht

4 van 59

een unieke inlogcode om deel te nemen aan het onderzoek. In totaal hebben 982 inwoners (33 procent van de aselecte steekproef), 87 winkeliers (64 procent van de 136 winkeliers in Sliedrecht) en 113 winkelpersoneelsleden meegedaan aan het onderzoek. De responspercentages van de inwoners en winkeliers zijn hoog in vergelijking tot onderzoeken naar zondagopenstelling van winkels in andere gemeenten. De resultaten van de inwonersenquête zijn gewogen naar geslacht en leeftijd. De resultaten van zowel de inwonersenquête als de winkeliersenquête zijn representatief voor de totale populatie. Binnen de woonboulevard zijn de ketenbedrijven iets ondervertegenwoordigd. De uitkomsten van de personeelsenquête zijn indicatief. Naast vragenlijstonderzoek onder drie doelgroepen hebben er op 12 mei 2021 in Sliedrecht twee groepsgesprekken plaatsgevonden. Bij het groepsgesprek met de geloofsgemeenschappen waren vijf van de 20 genodigden aanwezig. Er waren ook vijf afmeldingen, waarvan drie met een korte inhoudelijke inbreng. Mogelijk is de input van de geloofsgemeenschappen niet geheel representatief voor alle geloofsgemeenschappen in Sliedrecht. Het geluid van geloofsgemeenschappen die geen principiële bezwaren hebben tegen zondagopenstelling van winkels is niet ingebracht in het gesprek.

Bij het groepsgesprek met de winkeliers- en ondernemersverenigingen waren namens de vier winkeliers- en ondernemersverenigingen in totaal zes vertegenwoordigers aanwezig. Tijdens het gesprek werd zowel het geluid van de grotere als de kleinere winkelier ingebracht en waren de groepen met de verschillende openstellingsmogelijkheden (woonboulevard, supermarkten en overige winkels) vertegenwoordigd. Daarmee is de input van de verenigingen representatief voor deze doelgroep.

1.3

Beantwoording deelvragen

1.3.1 Gehanteerde en gewenste openingstijden Van de winkeliers die deelnamen aan het onderzoek, is ruim een derde boven de A15 gevestigd. Drie kwart van hen zegt geen enkele keer de deuren te hebben geopend op een zondag. Supermarkten mogen ook open op een feestdag niet zijnde een zondag. De helft van de winkeliers op de woonboulevard plus de supermarkten heeft wel (eens of vaker) de winkel geopend op een feestdag niet zijnde een zondag. Winkeliers boven de A15: Aantal keren open geweest op een zondag Winkeliers boven de A15 en supermarkten: Aantal keer open op een feestdag 100%

0%

90%

16%

80%

10%

70%

50%

60%

12 keer

50% 40% 30%

1-11 keer 74%

0 keer 50%

20% 10% 0% Open op zondag

Winkeltijden Sliedrecht

Open op feestdag

5 van 59

De inschatting van de winkeliersverenigingen is dat ongeveer twee derde van de winkeliers in Nijverwaard en het Noordoost-Kwadrant niet opengaat op zondagen. Het verschil tussen de figuur en de inschatting van de winkeliersverenigingen komt waarschijnlijk door de lichte ondervertegenwoordiging van ketenbedrijven in de respons. De belangrijkste redenen voor winkeliers boven de A15 om op zon- en feestdagen open te gaan zijn het beleid vanuit de hoofdorganisatie en het voorkomen dat klanten anders naar winkels in andere gemeenten gaan De belangrijkste redenen voor winkeliers boven de A15 om niet open te gaan zijn het belang van zondag als vaste rustdag, persoonlijke redenen, economische redenen (niet rendabel) of sociale redenen (familie, vrienden, verenigingsleven). Aan alle winkeliers is gevraagd hoe vaak ze hun winkel op zondag willen openen. Twee derde van de winkeliers wil de winkel nooit op zondag openen. Bijna een vijfde wil wekelijks (52 keer per jaar) de deuren op zondag openen, zes procent opent de winkels het liefst maandelijks (12 keer per jaar). Enkele winkeliers willen alleen rond de feestdagen open. De optie ‘maandelijks en extra rond de feestdagen’ is door de winkeliers niet gekozen. Inwoners en winkeliers – Gewenste openstelling op zon- en feestdagen. 100% 18%

80%

60%

29%

37%

38%

9% 5% 1% 3%

3% 5% 4% 3%

10% 7% 3% 4%

6% 5% 6%

Alleen rond de feestdagen 65%

20%

45%

Maandelijks (12 keer per jaar) Maandelijks en extra rond de feestdagen

40% 47%

Wekelijks (52 keer per jaar)

Weet niet/geen mening

47%

Nooit

Inwoners

Winkeliers

Overige winkels

Bouwmarkten/tuincentra

Supermarkten

0%

Winkeliers

Ook aan de inwoners is gevraagd hoe vaak ze willen dat winkels op zondag open zijn. Bijna de helft van de inwoners wil dat de winkels in Sliedrecht op zondag nooit open zijn. Ruim een kwart wil dat de supermarkten wekelijks open zijn (52 keer per jaar) en een tiende wil dat de supermarkten maandelijks open zijn. Voor wekelijkse openstelling van bouwmarkten en tuincentra en overige winkels is iets meer animo: ruim een derde wil hiervoor wekelijkse

Winkeltijden Sliedrecht

6 van 59

openstellingsmogelijkheden. Een tiende wil dat bouwmarkten en tuincentra maandelijks (12 keer per jaar) open kunnen zijn. Twee derde van de winkeliers wil zoals hiervoor duidelijk werd niet open op zondag. Van de winkeliers die wel op zondag open willen, geeft de grootste groep aan dat de huidige openingstijden (tussen 12:00 uur en 17:00 uur) aansluiten bij de behoefte. Een enkele winkelier willen liever eerder opengaan en/of langer openblijven of juist korter open op zondag. Van de inwoners wil ruim een kwart de huidige winkeltijden behouden, ruim een kwart zou ze willen uitbreiden en bijna de helft wil geen zondagopenstelling van winkels of kortere openstellingsmogelijkheden op zondag. Inwoners en winkeliers: - De gewenste openingstijden. 100%

1% 24%

27%

80% 8%

60%

Langer open op zondag

27%

Huidige tijden behouden 2%

40%

Korter open op zondag 67%

Niet open op zondag

44%

20%

0% Inwoners

Winkeliers

Hoewel twee derde van de winkeliers zelf niet de winkel op zondag wil openen, wil ruim de helft van de winkeliers dat ondernemers zelf kunnen bepalen of zij de winkel openen. Zij willen dat de gemeente de zondagopenstelling volledig vrijgeeft. Tijdens het groepsgesprek met de winkeliers- en ondernemersverenigingen kwam dit naar voren als een principieel uitgangspunt om een aantrekkelijk winkelaanbod in Sliedrecht, ook voor de langere termijn, te kunnen waarborgen. Winkeliers - In hoeverre bent u het eens of oneens met de volgende stelling? De gemeente moet koopzondagen volledig vrijgeven. Ondernemers mogen zelf bepalen op welke zondagen ze opengaan.

48%

0%

10%

20%

Helemaal eens

6%

30% Mee eens

40%

50%

Neutraal

6%

60% Oneens

12%

28%

70%

80%

Helemaal oneens

90%

100%

Weet niet

De verschillende geloofsgemeenschappen die aanwezig waren bij het groepsgesprek zijn overwegend vóór handhaving van de huidige regeling. De aanwezigen zijn niet van mening dat de

Winkeltijden Sliedrecht

7 van 59

huidige mogelijkheden op zondag teruggedraaid zouden moeten worden. Enkele deelnemers zijn niet tegen uitbreiding, maar (zeker onder de A15) wel ‘met de rem erop’. Voorwaarden voor een beperkte uitbreiding van de zondagopenstelling zijn dat de kerkgang niet gestoord wordt en dat niemand verplicht wordt op zondag te werken. Daar zijn zorgen over. Door een aantal vertegenwoordigers werd een verruiming van de mogelijkheden voor zondagopenstelling van winkels aan de overzijde van de A15 niet als bezwaarlijk ervaren. 1.3.2 Effecten huidige winkeltijden in termen van afvloeiing van koopkracht Uit het Koopstromenonderzoek 2018 blijkt dat de koopkrachtbinding voor dagelijkse artikelen en niet dagelijks artikelen in Sliedrecht relatief hoog is, vergeleken met gemeenten van gelijke omvang. De toevloeiing dagelijks is vergelijkbaar met gemeenten in dezelfde grootteklasse. De koopkrachttoevloeiing voor niet-dagelijkse artikelen is duidelijk groter. Dit betreft met name de aankopen op de woonboulevard (Nijverwaard/Noordoost-Kwadrant). De jaren 2020 en 2021 zijn bijzondere jaren, ook voor de detailhandel. In maart 2020 diende de coronapandemie zich aan. De horeca moest haar deuren sluiten en veel winkelgebieden met vooral niet-dagelijks aanbod kampten met historisch lage bezoekersaantallen. I&O Research onderzocht in Oost-Nederland de invloed van de corona-maatregelen op de koopstromen.

De verwachting is dat de trends in Oost-Nederland ook van toepassing zijn op de rest van Nederland. Uit het onderzoek blijkt dat vooral centrumgebieden die voorheen op een grote populariteit onder consumenten konden rekenen, hard geraakt zijn door de corona-crisis (meting eind 2020). De totale detailhandelsbestedingen namen in vrijwel alle branches (met uitzondering van de kleding- en schoenenbranche) toe. Met uitzondering van de supermarkten, bouwmarkten, tuincentra en woonwinkels waren het echter niet de fysieke winkels die hiervan profiteerden. De omzetgroei in de detailhandel vond vooral online plaats (webwinkels en multichannelers). Vrijwel alle niet-dagelijkse producten kocht men ten tijde van de coronapandemie aanzienlijk vaker online dan daarvoor. Boodschappen werden ook vaker online gekocht, maar dat aandeel is nog steeds klein. We verwachten dat deze toegenomen online oriëntatie na de coronapandemie deels standhoudt. In het najaar van 2021 voert I&O Research opnieuw een koopstromenonderzoek uit voor de Randstedelijke provincies en daarmee ook in Sliedrecht. De resultaten zullen begin 2022 beschikbaar zijn.

Op basis van de ervaringen in Oost-Nederland kan verwacht worden dat het aandeel online bestedingen ook in Sliedrecht duidelijk is toegenomen ten opzichte van 2018 en dat alle branches, met uitzondering van de supermarkten, bouwmarkten, tuincentra en woonwinkels dit merken. Omdat Sliedrecht geen centrumgemeente is, is de impact van de coronapandemie naar verwachting minder groot dan gemiddeld in Nederland.

Winkeltijden Sliedrecht

8 van 59

Uit het inwonersonderzoek in Sliedrecht blijkt dat de helft van de inwoners van Sliedrecht in de afgelopen twee jaar (vrijwel) nooit op zondag een winkel in Nederland bezocht. Ongeveer een vijfde heeft in de afgelopen jaren enkele keren per jaar een winkel bezocht. Bijna een op de tien geeft aan ongeveer 1 keer per maand een winkel te hebben bezocht. Een vijfde is vaker dan 1 keer per maand op zondag naar een winkel gegaan. Inwoners - Hoe vaak heeft u in de afgelopen twee jaar op zondag een winkel bezocht in Nederland? 1% 22% (Vrijwel) nooit Enkele keren per jaar 51%

8%

Ongeveer 1 keer per maand Vaker dan 1 keer per maand Weet niet

18%

De belangrijkste redenen om niet op zondag te winkelen of boodschappen te doen zijn principiële of geloofsredenen die te maken hebben met de zondagsrust, dat winkeliers een vaste vrije dag verdienen en dat men geen behoefte heeft om op zondag te winkelen of boodschappen te doen. De belangrijkste redenen voor inwoners van Sliedrecht om wel op zondag te winkelen of boodschappen te doen zijn dat ze iets nodig hebben op zondag of onverwachts bezoek krijgen, omdat het gezellig is of omdat ze op andere dagen geen of minder tijd hebben. Drie op de tien inwoners winkelen recreatief op zondag en/of doen doelgerichte aankopen op deze dag. Bijna een kwart van de inwoners doet (wel eens) op zondag de dagelijkse boodschappen. Voor de dagelijkse boodschappen kunnen ze op zondag niet in Sliedrecht terecht, dus dat is afvloeiing van koopkracht naar andere gemeenten. De mate waarin de doelgerichte aankopen en/of het recreatieve winkelen op zondag plaatsvinden binnen Sliedrecht (boven de A15) is niet gevraagd. Gezien de aard van de winkels boven de A15 (geen mode en luxe, warenhuizen of overige detailhandel als speelgoedwinkels) is aannemelijk dat een belangrijk deel van deze aankopen buiten Sliedrecht plaatsvindt, waardoor dat het gaat om afvloeiing van koopkracht.

Voor supermarkten en de winkeliers boven de A15 vindt er volgens de winkeliersverenigingen als gevolg van de huidige winkeltijden afvloeiing plaats naar omliggende gemeenten en naar woonboulevards in de wijde omtrek. Het huidige winkeltijdenregime heeft ook effect op de verhuurbaarheid van panden. De verhuurbaarheid wordt volgens de winkeliersverenigingen met de huidige hoeveelheid koopzondagen (12 keer per jaar) in gevaar gebracht. De vertegenwoordigers van de geloofsgemeenschappen erkennen dat er nu omzet afvloeit naar andere gemeenten maar verwachten dat de zondagopenstelling met name effect heeft op verspreiding van aankopen over zeven in plaats van zes dagen: het wordt alleen anders over de week verdeeld.

Winkeltijden Sliedrecht

9 van 59

1.3.3

Economische en maatschappelijke effecten van uitbreiding openstelling

Verwachte economische effecten Als de winkels in Sliedrecht vaker op zondag open zouden gaan, dan verwacht iets meer dan de helft van de winkeliers daar in meer of mindere mate gebruik van te maken. Bijna de helft van de inwoners verwacht daar geen gebruik van te maken. Dit zijn voor een belangrijk deel de mensen die om principiële redenen niet op zondag naar een winkel gaan (37 procent van de inwoners) maar ook mensen die om andere redenen niet op zondag winkelen of mensen die nu wel op zondag een winkel bezoeken maar verwachten dat niet vaker te zullen doen nu het geval is. Winkeliers - Als de winkels in de gemeente Sliedrecht vaker op zondag open mogen, gaat u hier dan gebruik van maken? 2%

31% Ja, vaak Ja, soms 47%

Nee, nooit Weet niet

20%

Uitbreiding van de mogelijkheden voor zondagopenstelling van winkels kan dus positieve effecten hebben op het verminderen van de afvloeiing van koopkracht. Vanuit de ervaringen in Nederland zal dit vooral betrekking hebben op supermarktaankopen. Voor de omzettoevloeiing naar de winkels boven de A15 vanuit andere gemeenten is vooral van belang of de winkels ook daadwerkelijk hun deuren extra zullen openen. Op grond van de uitkomsten van dit onderzoek zal dat beperkt zijn tot de winkels die nu gebruik maken van de zondagopenstelling. Zij maken in de huidige situatie niet volledig gebruik van de mogelijkheden. Dat zal naar verwachting ook niet zo zijn bij uitbreiding van de mogelijkheden.

Winkeltijden Sliedrecht

10 van 59

Ongeveer de helft van de ondernemers verwacht geen economische effecten van een verruiming van de mogelijkheden om op zondag de deuren te openen, als het gaat om omzet of werkgelegenheid. Er zijn (ongeveer) evenveel winkeliers die een negatieve invloed verwachten op de omzet als winkeliers die een positieve invloed verwachten. De verwachtingen ten aanzien van de werkgelegenheid zijn iets groter: een kwart van de winkeliers verwacht een toename van personeel en een kleine groep verwacht een afname van personeel. Van de personeelsleden die deelnamen aan het onderzoek wil een vijfde vaker op zondag werken. De rest wil dat niet. Winkeliers - De verwachte veranderingen in omzet en werkgelegenheid 100%

6% 18%

80%

60%

59% 46%

Ik verwacht een afname Ik verwacht geen verandering Ik verwacht een toename

40%

Ik weet het niet 20%

20%

16%

0% Omzet

25%

10%

Werkgelegenheid

De winkeliersverenigingen geven aan dat het geen probleem is om personeel te vinden dat bereid is om op zondag te werken. Bij de supermarkten is er genoeg personeel dat graag op zondag wil werken. Dit komt mede doordat men in de huidige CAO op zondag dubbel uitbetaald wordt (of er bij een fulltime dienstverband twee vrije dagen voor terug krijgt) en daarnaast past het voor sommige mensen goed in het weekritme. Medewerkers bepalen mede hun roosters. Daarbij houden de winkeliers rekening met wensen van medewerkers, ook ten aanzien van geloofsovertuiging. Overigens wordt er in Sliedrecht in de huidige situatie op zondagen gewerkt in de supermarkten, ook al is de winkel niet open. De bevoorrading, het schoonmaken en andere winkelonderhoudswerkzaamheden kunnen ook op zondag plaatsvinden. In de praktijk gebeurt dat ook. De winkeliersverenigingen benadrukken dat ze personeel niet willen en mogen verplichten om te gaan werken op zondag of om meer te gaan werken dan in een normale werkweek. Twee derde van de personeelsleden wil niet op zon- en feestdagen werken. Een derde wil dat wel. Van deze groep wil de helft het huidige aantal zon- en feestdagen behouden als werkdag en de andere helft zou vaker willen werken op zon- en feestdagen.

De winkeliers- en ondernemersverenigingen geven aan dat verruiming van de openingstijden op zondag voor supermarkten en voor de winkeliers boven de A15 verruiming zou leiden tot meer omzet door een vermindering van de huidige afvloeiing (het regio-effect): bestedingen die nu buiten Sliedrecht gedaan worden, zullen vaker binnen Sliedrecht gedaan worden. Dat heeft vervolgens ook effecten op de (toekomstige) verhuurbaarheid van de panden die daar staan. De verhuurbaarheid (met name aan landelijke ketens c.q. publiekstrekkers) wordt volgens de winkeliersverenigingen met de huidige hoeveelheid koopzondagen (12 keer per jaar) in gevaar

Winkeltijden Sliedrecht

11 van 59

gebracht. Dit geldt volgens hen voor zowel de meubelboulevard als voor de Kerkbuurt en het Winklerplein. De geloofsgemeenschappen hebben zorgen dat winkelpersoneel verplicht wordt op zondag te werken en/of geen contract krijgt/houdt als zij niet op zondag willen werken. Zij zouden verminderde kansen kunnen krijgen op werk of in gewetensbezwaar kunnen komen.

Verwachte maatschappelijke effecten De groep inwoners die een positief effect verwacht van verruiming van de openingstijden is even groot als de groep die een negatief effect verwacht. Beide groepen vertegenwoordigen ruim 40 procent van de inwoners. De rest (zo’n 15 procent) denkt dat het vaker openen van de winkels op zondag geen effect zal hebben op hun beleving van de zondag of weet het niet. Inwoners - Als de winkels in de gemeente Sliedrecht vaker op zondag open mogen: welk effect verwacht u op uw beleving van de zondag? 1% Een positief effect 32%

32%

9%

Een enigszins positief effect Geen effect

14%

12%

Een enigszins negatief effect

Aan alle inwoners is gevraagd of zij overlast verwachten van uitbreiding van de zondagopenstelling van winkels. Een kwart van de inwoners van Sliedrecht verwacht overlast als de winkels vaker op zondag opengaan. Deze groep verwacht vooral verkeersdrukte in hun directe omgeving woonomgeving. Een op de tien verwacht geluidsoverlast. Sociale overlast en parkeerproblemen worden minder vaak genoemd. Overigens blijkt uit onderzoeken in gemeenten waar zondagopenstelling van winkels is, dat de ervaren overlast in de praktijk lager is dat wat mensen vooraf verwachten. In de huidige situatie ervaren de geloofsgemeenschappen weinig tot geen overlast van de zondagopenstelling. De kerkgang wordt hier niet door gestoord omdat de openingstijden van de supermarkten op feestdagen beperkt zijn en buiten de kerktijden vallen (op zondagen zijn supermarkten niet open) en omdat de woonboulevard geografisch buiten het woongebied valt. Voor een vijftal kerken in het centrum wordt bij ruimere winkelopenstelling en een mogelijke overlap met de kerktijden een parkeerprobleem voorzien. De geloofsgemeenschappen verwachten vooral negatieve maatschappelijke effecten van een verruiming van de zondagopenstelling op de samenleving.

Naast de effecten op de zondagsrust en geestelijke gezondheid geven de vertegenwoordigers van geloofsgemeenschappen aan dat zondagopenstelling van winkels leidt tot visuele hinder, een domino-effect veroorzaakt (zondagswerk in gerelateerde sectoren als handhaving en evenementen versterkt) en verkeersstromen genereert.

Winkeltijden Sliedrecht

12 van 59

1.4

Beantwoording centrale onderzoeksvraag

De centrale onderzoeksvraag luidt: Wat vinden inwoners, winkeliers, winkelpersoneel en geloofsgemeenschappen van de huidige winkeltijden in Sliedrecht? Van de winkeliers boven de A15 die deelnamen aan het onderzoek maakt drie kwart geen gebruik van de mogelijkheid om op zondag open te gaan. De helft heeft wel (eens of vaker) de winkel geopend op een feestdag niet zijnde een zondag. Hoewel twee derde van alle winkeliers in Sliedrecht zelf niet de winkel op zondag wil openen, wil ruim de helft van de winkeliers dat ondernemers zelf kunnen bepalen of zij de winkel openen. Zij willen dat de gemeente de zondagopenstelling volledig vrijgeeft. Tijdens het groepsgesprek met de winkeliers- en ondernemersverenigingen kwam dit naar voren als een principieel uitgangspunt om een aantrekkelijk winkelaanbod in Sliedrecht, ook voor de langere termijn, te kunnen waarborgen. De verschillende geloofsgemeenschappen die aanwezig waren bij het groepsgesprek zijn overwegend vóór handhaving van de huidige regeling. De aanwezigen waren niet van mening dat de huidige mogelijkheden op zondag teruggedraaid zouden moeten worden. Enkele geloofsgemeenschappen die deelnamen aan het gesprek zijn niet tegen uitbreiding, maar (zeker onder de A15) wel ‘met de rem erop’.

Voorwaarden voor een beperkte uitbreiding van de zondagopenstelling zijn dat de kerkgang niet gestoord wordt en dat niemand verplicht wordt op zondag te werken. Daar zijn zorgen over. Door een aantal vertegenwoordigers werd een verruiming van de mogelijkheden voor zondagopenstelling van winkels aan de overzijde van de A15 niet als bezwaarlijk ervaren. De helft van de inwoners bezoekt (vrijwel) nooit op zondag een winkel in Nederland. Bijna de helft van de inwoners wil dat de winkels in Sliedrecht op zondag nooit open zijn. Ruim een kwart wil dat de supermarkten wekelijks open zijn (52 keer per jaar) en een tiende wil dat de supermarkten maandelijks open zijn. Voor wekelijkse openstelling van bouwmarkten en tuincentra en overige winkels is iets meer animo: ruim een derde wil hiervoor wekelijkse openstellingsmogelijkheden. Van de winkeliers die op zondag open willen, geeft de grootste groep aan dat de huidige openingstijden (tussen 12:00 uur en 17:00 uur) aansluiten bij de behoefte. Een enkele winkelier wil liever eerder opengaan en/of langer openblijven of juist korter open op zondag. Van de inwoners wil ruim een kwart de huidige winkeltijden behouden, ruim een kwart zou ze willen uitbreiden en bijna de helft wil geen zondagopenstelling van winkels of kortere openstellingsmogelijkheden op zondag. Twee derde van de personeelsleden wil niet op zon- en feestdagen werken.

Een derde wil dat wel. Van deze groep wil de helft het huidige aantal zon- en feestdagen behouden als werkdag en de andere helft zou vaker willen werken op zon- en feestdagen.

Winkeltijden Sliedrecht

13 van 59

2

Inleiding

2.1

Aanleiding en achtergrond van het onderzoek

De winkeltijdenwet bepaalt wanneer winkels open mogen zijn. Winkeliers in heel Nederland mogen op maandag tot en met zaterdag tussen 6:00 en 22:00 uur de deuren open en niet op zonen feestdagen. De Zondagswet regelt dat er op zondag vóór 12:00 uur geen activiteiten plaatsvinden waardoor de zondagsrust verstoord wordt en dat de godsdienstuitoefening niet zonder strikte noodzaak wordt gehinderd. De gemeenteraad kan in de Winkeltijdenverordening vrijstelling verlenen van het verbod voor winkels om tussen 6:00 en 22:00 uur open te zijn op zon- en feestdagen met mogelijke specificaties over aantallen vrijstellingen per jaar, desgewenst per gebied, branche, type zon- of feestdag en/of tijdstip. De gemeenteraad betrekt in de afweging wat passend is bij de wensen en behoeften van verschillende doelgroepen en beleidsdoelen en bij de kaders die de Zondagswet biedt. Vrijstelling betekent geen verplichting om open te zijn. Ondernemers mogen (op alle dagen van de week) zelf bepalen of ze gebruik maken van de mogelijkheden die er zijn2. In de gemeente Sliedrecht mogen de winkels op de woonboulevard Nijverwaard en het Noordoost-Kwadrant (boven de A15) 12 zondagen per jaar tussen 12:00 uur en 17:00 uur geopend zijn. Het college van burgemeester en wethouders stelt elk jaar de precieze koopzondagen vast. Winkeliers zijn niet verplicht om op de aangewezen koopzondagen hun winkel te openen.

In de nieuwe coalitieperiode kwamen daar eind 2018 de (christelijke) feestdagen bij die niet op een zondag vallen. Ook supermarkten beneden de A15 (Jumbo (twee filialen), Albert Heijn, Aldi en Dirk van den Broek) mogen op feestdagen die niet op zondag vallen ‘s middags open. In buurgemeente Papendrecht is het winkels toegestaan elke eerste en derde zondag van de maand tussen 12:00 uur en 18:00 uur geopend te zijn. Dit geldt ook voor Tweede Paasdag, Tweede Pinksterdag, Hemelvaartsdag en Tweede Kerstdag. In buurgemeente Hardinxveld-Giessendam is geen zondagsopenstelling. Winkels in de gemeente Dordrecht mogen open tussen 12:00 uur en 18:00 uur op vrijwel alle zon- en feestdagen. Uitzonderingen zijn eerste Paasdag, eerste Pinksterdag, eerste Kerstdag en Nieuwjaarsdag. In het coalitieakkoord 2018-2022 staat het voornemen om in de huidige bestuursperiode een breed maatschappelijk onderzoek uit te voeren naar de koopstromen en behoeften van inwoners en ondernemers o.a. ten aanzien van winkeltijden. Het onderzoek kan helpen om de koers richting de volgende bestuursperiode te bepalen. Het is niet de bedoeling om in de huidige bestuursperiode wijzigingen in de verordening aan te brengen3. De gemeente Sliedrecht heeft I&O Research opdracht gegeven tot het uitvoeren van een onderzoek naar koopgedrag (o.a. winkeltijden) onder inwoners, ondernemers en winkelpersoneel in Sliedrecht.

In deze rapportage zijn de resultaten van het onderzoek beschreven.

Koopavond is bijvoorbeeld geen door de gemeente ingestelde voorziening. Winkeliers kunnen hier desgewenst onderlinge afspraken over maken. 3 Zie ook: https://sliedrecht24.nl/vat-zondagopenstelling-voor-vitale-winkels-niet-mogelijk-vanwege-coronacrisis/ 2

Winkeltijden Sliedrecht

14 van 59

2.2

Onderzoeksvragen

De centrale onderzoeksvraag is: Wat vinden inwoners, winkeliers, winkelpersoneel en geloofsgemeenschappen van de huidige winkeltijden in Sliedrecht? Omdat de gemeenteraad geen invloed heeft op de winkeltijden op maandag tot en met zaterdag (of op de manier waarop winkeliers die benutten), spitst dit onderzoek zich toe op de zondag. Als deelvragen onderscheiden we: 1 Welke winkeltijden hanteren winkeliers in Sliedrecht? En welke zouden ze willen hanteren? 2 Vindt er afvloeiing van koopkracht plaats vanwege de huidige winkeltijden in Sliedrecht? 3 Welke economische en maatschappelijke gevolgen zijn te verwachten bij uitbreiding van de zondagopenstelling van winkels?

2.3

Onderzoeksverantwoording

De basis van het onderzoek bestond uit peilingen onder inwoners, winkeliers en winkelpersoneel. Aanvullend zijn groepsgesprekken gehouden met vertegenwoordigers van kerkgenootschappen en winkeliersverenigingen/supermarkten. De onderzoeksperiode liep van 20 april tot en met 15 mei 2021. In de volgende paragrafen worden de methode en respons per onderdeel toegelicht. 2.3.1 Inwonersenquête Bij de afname van een enquête onder inwoners is het van belang dat alle inwoners evenveel kans hebben op een uitnodiging voor het onderzoek en dat er voldoende mensen een uitnodiging krijgen zodat het onderzoek goed ‘zichtbaar’ is in de gemeenschap. Uit de BRP (Basisregistratie personen) van de gemeente Sliedrecht is een steekproef getrokken van 3.000 inwoners van 18 jaar en ouder. Deze personen zijn aselect getrokken, wat betekent dat iedereen evenveel kans had om uitgenodigd te worden voor het onderzoek. Een aselecte steekproef voorkomt ook een scheve respons. De 3.000 inwoners ontvingen een persoonlijk geadresseerde brief met een uitnodiging met een unieke link om deel te nemen aan een online onderzoek. Door de unieke link in de uitnodigingsbrief zijn dubbele deelnames of spontane deelnames (buiten de steekproef) uitgesloten.

Winkeltijden Sliedrecht

15 van 59

In totaal hebben 982 inwoners de vragenlijst ingevuld, wat neerkomt op een respons van 33 procent. Op basis van ervaringen met inwonersonderzoek op het gebied van winkeltijden kon op voorhand een responspercentage van 25-30 procent verwacht worden. Het responspercentage in dit onderzoek is dus hoog en vormt een goede basis voor betrouwbare uitkomsten. Het hoge responspercentage geeft ook aan dat het onderwerp belangrijk gevonden wordt door de inwoners van de gemeente Sliedrecht. Tabel 2.1 Responskenmerken inwoners 18+ vergeleken met bevolkingskenmerken Bevolking

Steekproef

Mannen

9.689

1.478

Vrouwen

10.094

1.518

Wil niet zeggen

Respons

Respons

(aantallen)

(percentage)

438

30%

533

35%

1

18 tot 35 jaar

5.365

793

226

28%

35 tot 50 jaar

4.525

683

221

32%

50 tot 65 jaar

4.793

727

281

39%

65 jaar en ouder

5.100

793

254

32%

Totaal

19.783

2.996

982

33%

* niet van alle respondenten is geslacht of leeftijd bekend

In ieder onderzoek blijken bepaalde groepen méér dan anderen geneigd om mee te doen. Doorgaans doen ouderen wat vaker mee dan jongeren. Vandaar dat er een weging naar geslacht en leeftijd is toegepast op de uitkomsten, waardoor de uitkomsten representatief zijn voor alle inwoners van de gemeente Sliedrecht. Dit betekent dat bij herhaling van het onderzoek onder een andere aselecte groep van 3.000 personen, dezelfde uitkomsten gevonden zouden worden. 4 2.3.2 Winkeliersenquête Uit het vestigingenregister van MRDH, waar Sliedrecht onderdeel van uitmaakt, is een selectie gemaakt van winkels die vallen onder de Winkeltijdenwet, aangevuld met publieksgerichte dienstverlening (kappers en reisbureaus). Voor de volledigheid is een controle uitgevoerd door de gemeente Sliedrecht op basis van lokale kennis. Op deze manier is een lijst met 136 winkels opgesteld. De 136 winkeliers kregen een brief met een unieke link met het verzoek een vragenlijst in te vullen. Het grootste deel van winkeliers kreeg de brief persoonlijk overhandigd, in enkele gevallen is de brief in de brievenbus gedaan. Invullen van de vragenlijst kon zowel online als schriftelijk. Na twee weken zijn alle winkeliers die nog niet hadden deelgenomen opnieuw bezocht en verzocht om de vragenlijst alsnog in te vullen c.q. de ingevulde vragenlijst in te leveren.

Een aantal winkeliers beschikte niet meer over de schriftelijke vragenlijst of de inlogcode voor de online vragenlijst. Zij kregen via e-mail een link naar de online vragenlijst.

4

Zoals bij ieder sociaalwetenschappelijk onderzoek moet rekening gehouden worden met een marge op de uitkomsten, van enkele procenten. Vandaar dat een uitkomst van bijvoorbeeld 62 procent wordt omschreven als: circa 60 procent. Waar we inzoomen op deelgroepen, worden die betrouwbaarheidsmarges groter en wordt afhankelijk van de omvang van de deelgroep gekozen voor meer kwalitatieve duidingen als ‘meer’, ‘vooral’ of ‘vaker’.

Winkeltijden Sliedrecht

16 van 59

De behaalde respons is 87 winkeliers, een responspercentage van 64 procent. Bij eerdere onderzoeken met een dergelijke intensieve aanpak in andere gemeenten lag het responspercentage tussen de 50 en 65 procent. Tabel 2.2 Respons ondernemers naar branche, gebied en werkzame personen Benaderd

Respons

Respons

19

(aantallen) 13

(percentage) 68%

38

24

63%

53

33

62%

12

7

58%

dienstverlening (kappers, reisbureaus)

14

8

57%

Centrum Sliedrecht

49

24

49%

Burgemeester Winklerplein

19

18

95%

Nijverwaard en Noordoost-Kwadrant

44

31

70%

Overig Sliedrecht

24

13

54%

1 werkzame persoon

15

6

40%

2-5 werkzame personen

69

45

65%

6 of meer werkzame personen

52

36

69%

Totaal

136

875

64%

dagelijkse artikelen (supermarkten, drogisterijen, slijters, bakkers, kaas, vis etc.) mode en luxe (kleding, schoenen, warenhuizen, juweliers, elektronica, opticiens) in en om het huis (bloemen, wonen, doe-het-zelf) overige detailhandel (speelgoed, computergames, cadeauartikelen, sportartikelen, fietsenwinkels, tweedehands, specifiek aanbod zoals antiek)

In de respons is de verdeling naar branche vergelijkbaar met het totale winkelbestand. In verhouding hebben ondernemers uit het centrum van Sliedrecht iets minder vaak gerespondeerd dan ondernemers uit de rest van de gemeente. Op het Burgemeester Winklerplein was de respons bijzonder hoog. Winkeliers zonder personeel (maximaal één werkzame persoon, een relatief kleine groep in het totale winkelbestand) respondeerden minder vaak dan winkeliers met personeel. Als we speciaal naar de woonboulevard Nijverwaard/Noordoost-Kwadrant kijken, dan zijn zeven van de 31 deelnemers naar eigen zeggen een manager van een ketenbedrijf. Dat is 23 procent van de deelnemende bedrijven op de woonboulevard. De centrummanager van de woonboulevard geeft aan dat ongeveer een derde van de winkels op de woonboulevard een

5

Van twee winkels zijn de branche niet bekend, van een winkel is het gebied niet bekend

Winkeltijden Sliedrecht

17 van 59

ketenbedrijf is. Daarmee zijn de landelijke ketens op de woonboulevard iets ondervertegenwoordigd in de respons6. Overall is de respons qua verdeling op branche, vestigingslocatie en grootteklasse in lijn met het totale winkelbestand. De totale respons van 64 procent onder winkeliers is hoog en een aantal van 87 deelnemers (op basis van integraal uitnodigen) is voldoende robuust om een betrouwbaar beeld te geven van de mening van de winkeliers als geheel. Het aantal deelnemende winkeliers is niet groot genoeg om de resulaten uit te splitsen naar winkelgebied, grootteklasse of branche. 2.3.3 Enquête winkelpersoneel Het personeel van winkels is een lastig te benaderen groep. In dit onderzoek is ervoor gekozen om kaartjes met een unieke inlogcode voor een online vragenlijst via de winkelier te verspreiden onder het winkelpersoneel. De kaartjes zijn bij het bezoek aan de winkels op 20 en 21 april afgegeven. In totaal zijn ongeveer 600 kaartjes ter plaatse uitgedeeld of achtergelaten voor afwezig personeel. Het landelijke vestigingenregister LISA telde in 2019 in Sliedrecht 1.326 banen bij 154 vestigingen (waarvan 404 in de supermarkten). De uiteindelijke respons bedroeg 113 personeelsleden, wat neerkomt op 9 procent. Bij eerdere onderzoeken met een vergelijkbare aanpak in andere gemeenten lag het responspercentage rond de 10 procent.

Wat (vergeleken met het totaal aantal werknemers en vergeleken met onderzoeken in andere gemeenten) opvalt is de lage respons onder supermarktpersoneel (16 van de 113) en de relatief grote deelnamebereidheid onder de andere branches, met name in en om het huis (vermoedelijk met name personeel van de winkels boven de A15). De uitkomsten van dit deelonderzoek zijn niet gewogen naar functie, leeftijd en/of aantal gewerkte uren. Weging naar branche zou mogelijk zijn maar door de geringe aantallen en aandelen blijven de uitkomsten indicatief. In tabel 2.3 zijn de achtergrondkenmerken van het winkelpersoneel weergegeven. Tabel 2.3 Respons winkelpersoneel naar branche

6

Respons

Aandeel in respons

dagelijkse artikelen (supermarkten, drogisterijen, slijters, bakkers, kaas, vis etc.) mode en luxe (kleding, schoenen, warenhuizen, juweliers, elektronica, opticiens)

30

27%

25

22%

in en om het huis (bloemen, wonen, doe-het-zelf) overige detailhandel (speelgoed, computergames, cadeauartikelen, sportartikelen, fietsenwinkels, tweedehands, specifiek aanbod zoals antiek)

34

30%

19

17%

dienstverlening (kappers, reisbureaus)

5

4%

Totaal

113

100%

Er is geen algemene definitie van een ketenbedrijf. Naar inschatting van de onderzoeker op basis van bedrijfsnaam en aantal vestigingen hebben

vijf lokaal gewortelde ondernemers en acht ketenbedrijven op de woonboulevard niet meegedaan aan het onderzoek.

Winkeltijden Sliedrecht

18 van 59

2.3.4 Groepsgesprekken met stakeholders Op woensdagmiddag 12 mei vond in Zalencentrum De Lokhorst in Sliedrecht het groepsgesprek plaats met de geloofsgemeenschappen. Voor dit groepsgesprek zijn alle 20 geloofsgemeenschappen uitgenodigd om met één afgevaardigde deel te nemen. Naast de ambtelijk opdrachtgever van de gemeente Sliedrecht, de gespreksleider (I&O Research) en de notulist (I&O Research) waren er vijf deelnemers namens de geloofsgemeenschappen en waren er vijf afmeldingen. De lijst met deelnemers en afmeldingen is opgenomen in de bijlage. Twee van de afmelders gaven aan geen principieel bezwaar te hebben tegen openstelling van winkels op zondag. Eén afmelder heeft wel bezwaar tegen openstelling van winkels op zondag op grond van de Bijbel en vanwege het standpunt dat de 24-uurs-economie voor niemand gezond is en dat voorkomen moet worden dan mensen tegen hun wil (gewetensbezwaren) gedwongen zouden kunnen worden om op zondag te werken. De deelname van de gemeenschappen aan dit groepsgesprek is vrij laag. Mogelijk is daardoor de input niet geheel representatief voor alle geloofsgemeenschappen in Sliedrecht.

Bij de reflectie hierover aan het eind van het gesprek was de indruk van de aanwezigen dat de input zoals die naar voren is gekomen in het groepsgesprek in lijn kan zijn met dat wat de afwezige geloofsgemeenschappen (die volgens de aanwezigen meer in de evangelische traditie staan) zouden hebben kunnen inbrengen. Uit de afmeldingen met schriftelijke toelichting blijkt dat er ook geloofsgemeenschappen zijn die geen principieel bezwaar hebben tegen zondagopenstelling. Van de islamitische gemeenschap die niet aanwezig was, kan verondersteld worden dat zij geen bezwaar hebben tegen openstelling van winkels op zondag. Op woensdagavond 12 mei vond ook in Zalencentrum de Lokhorst in Sliedrecht het groepsgesprek plaats met de winkeliers- en ondernemersverenigingen. Alle genodigde verenigingen hebben één of twee personen afgevaardigd. In totaal waren er zes deelnemers namens de vier winkeliers- en ondernemersverenigingen. Tijdens het gesprek werd zowel het geluid van de grotere als de kleinere winkelier ingebracht en waren de groepen met de verschillende openstellingsmogelijkheden (woonboulevard, supermarkten en overige winkels) vertegenwoordigd. Daarmee is de input van de verenigingen representatief voor deze doelgroep. Naast de ambtelijk opdrachtgever van de gemeente Sliedrecht, de gespreksleider (I&O Research) en de notulist (I&O Research) waren er zes deelnemers.

Een lijst hiervan is opgenomen in de bijlage.

2.4

Leeswijzer

Dit rapport beschrijft in hoofdstuk 3 hoe de inwoners, winkeliers en winkelpersoneel op dit moment gebruik maken van de winkeltijden op zondag. Het huidige beeld van de winkeliersvereniging en geloofsgemeenschappen over de zondagopenstelling komt hierin ook aan bod. Hoofdstuk 4 beschrijft welke wensen deze groepen hebben ten aanzien van verruiming van de winkeltijden. In hoofdstuk 5 komt aan de orde welke economische en maatschappelijke effecten verwacht worden van een eventuele verruiming van de winkeltijden. Het rapport begon met een managementsamenvatting die de onderzoeksvragen beantwoordde.

Winkeltijden Sliedrecht

19 van 59

3

Huidige gebruik winkeltijden op zondag

3.1

Inleiding

In dit hoofdstuk komt allereerst de mate waarin inwoners in de afgelopen twee jaar een winkel hebben bezocht aan bod. Hierna is er aandacht voor de redenen waarom ze op zondag wel of niet winkelen. Daarna komen de winkeliers aan de orde en de locatie van hun winkel, hoe vaak ze vóór de coronapandemie open zijn geweest en de redenen die ze hiervoor hebben. Vervolgens zeggen winkelpersoneelsleden in welke branche ze werkzaam zijn, met hoeveel collega’s ze werken en of ze wel eens op een zon- of feestdag werken. We geven op basis van de Koopstromenonderzoeken 7 (in paragraaf 3.5) een beeld van de koopkrachtbinding en toevloeiing en afvloeiing in Sliedrecht. Ten slotte beschrijft paragraaf 3.6 welk beeld de winkeliersverenigingen en geloofsgemeenschappen hebben van de huidige zondagopenstelling in Sliedrecht.

3.2

Inwoners

In deze paragraaf staat het winkelgedrag op zondag van de inwoners van Sliedrecht centraal. De inwoners is gevraagd hoe vaak ze de afgelopen twee jaar op zondag een winkel hebben bezocht in Nederland. De helft van de inwoners (51 procent) geven aan (vrijwel) nooit een winkel op zondag te hebben bezocht (Figuur 3.1). Ongeveer een vijfde (18 procent) heeft enkele keren per jaar een winkel bezocht. Bijna een op de tien (8 procent) zegt ongeveer 1 keer per maand een winkel te hebben bezocht. Een vijfde (22 procent) is vaker dan 1 keer per maand op zondag naar een winkel gegaan. Vergeleken met andere gemeenten waar we een dergelijk onderzoek uitvoerden is het winkelbezoek op zondag door Sliedrechters bescheiden. Figuur 3.1 - Hoe vaak heeft u in de afgelopen twee jaar op zondag een winkel bezocht in Nederland? (n=982) 1% 22%

(Vrijwel) nooit Enkele keren per jaar 51%

8%

Ongeveer 1 keer per maand Vaker dan 1 keer per maand Weet niet

18%

De Randstedelijke provincies geven periodiek opdracht voor uitvoering van het zogenaamde Koopstromenonderzoek. Dit is een grootschalig consumentenonderzoek onder inwoners van de Randstad en de ring van gemeenten er omheen. De enquête brengt de (ruimtelijke) kooporiëntatie alsmede het (meer kwalitatieve) koopgedrag van de bevolking in beeld. 7

Winkeltijden Sliedrecht

20 van 59

De inwoners van Sliedrecht is gevraagd wat de belangrijkste redenen zijn om (wel eens) op zondag te winkelen en/of boodschappen te doen. Een kwart van hen (23 procent) zegt iets nodig te hebben op zondag of onverwachts bezoek te krijgen (Figuur 3.2). Een iets kleinere groep gaat (wel eens) winkelen op zondag omdat het gezellig is, ze recreatief willen winkelen of omdat ze op andere dagen geen of minder tijd hebben (beide 21 procent). Ruim de helft van de inwoners (52 procent) winkelt (vrijwel) nooit op zondag. Elf inwoners (1 procent) hebben een andere reden opgegeven. Afgezien van een enkeling die aangeeft op onregelmatige tijden te werken, worden er geen aanvullende redenen genoemd. Het zijn toelichtingen op de gekozen categorieën. Figuur 3.2 - Wat zijn de belangrijkste redenen dat u (wel eens) op zondag winkelt en/of boodschappen doet? (n=982) (meerdere antwoorden mogelijk) Ik heb iets nodig op zondag/onverwacht bezoek

23%

Gezelligheid/ recreatief winkelen

21%

Geen of minder tijd op andere dagen

21%

Op zondag is het minder druk in de winkels dan op andere dagen

8%

Anders

1%

Weet niet

0%

Ik winkel (vrijwel) nooit op zondag

52% 0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Vervolgens is aan de Sliedrechters gevraagd of ze op zondag wel eens dagelijks boodschappen doen of dat ze wel eens (recreatief of gericht) winkelen. Drie op de tien inwoners winkelen recreatief op zondag en/of doen doelgerichte aankopen op deze dag (beide 29 procent) (Figuur 3.3). Bijna een kwart van de inwoners (22 procent) zegt op zondag de dagelijkse boodschappen te doen. De helft (52 procent) winkelt (vrijwel) nooit op zondag. Figuur 3.3 - Doet u op zondag wel eens dagelijkse boodschappen of gaat u wel eens (recreatief of gericht) winkelen? (n=982) (meerdere antwoorden mogelijk) Recreatief winkelen/funshoppen

29%

Doelgerichte aankopen

29%

Dagelijkse boodschappen

22%

Weet niet

1%

Ik winkel (vrijwel) nooit op zondag

52% 0%

Winkeltijden Sliedrecht

10%

20%

30%

40%

50%

60%

21 van 59

Aan de inwoners van Sliedrecht is gevraagd wat de belangrijkste redenen zijn dat ze (vrijwel) nooit op zondag winkelen en/of boodschappen doen. Ruim een derde van de inwoners (37 procent) doet dit (vrijwel) nooit vanwege principiële of geloofsredenen die te maken hebben met de zondagsrust (Figuur 3.4). Een vijfde van de inwoners (19 procent) zegt dat winkeliers een vaste vrije dag verdienen. Een iets kleiner aandeel (18 procent) heeft geen behoefte om op zondag te winkelen. Een kleine groep inwoners (2 procent) heeft een andere reden opgegeven om (vrijwel) nooit te winkelen op zondag. Het gaat niet om nieuwe aspecten. Inwoners lichten vaak toe dat zes doordeweekse dagen voldoende mogelijkheden bieden om boodschappen te doen. Figuur 3.4 - Wat zijn de belangrijkste redenen dat u (vrijwel) nooit winkelt en/of boodschappen doet op zondag? (n=975) Principieel/geloof: zondagsrust

37%

Winkeliers verdienen een vaste vrije dag

19%

Geen winkelbehoefte: niks nodig op zondag

18%

Er zijn in de buurt geen winkels open

2%

Geen tijd op zondag

0%

Anders

2%

Weet niet

0%

Ik winkel (soms) wel op zondag

48% 0%

3.3

10%

20%

30%

40%

50%

60%

Winkeliers

De tweede doelgroep van dit onderzoek is de winkeliers. Hen is gevraagd of ze een supermarkt hebben of een winkel die gevestigd is ten noorden van de A15 (Figuur 3.5). Ruim een derde van de winkeliers (36 procent) heeft een winkel die ten noorden van de A15 is gevestigd. Een kleine groep winkeliers heeft een supermarkt (4 procent) en zes op de tien (60 procent) heeft geen supermarkt of een winkel die niet ten noorden van de A15 is gevestigd. In de respons van de bedrijven op de meubelboulevard zijn de ketenbedrijven iets ondervertegenwoordigd. Figuur 3.5 - Heeft u een supermarkt of is uw winkel gevestigd ten noorden van de A15? (n=85)

36%

Ja, mijn winkel is gevestigd ten noorden van de A15 Ja, ik heb een supermarkt Nee

60%

4%

Winkeltijden Sliedrecht

22 van 59

Aan de winkeliers die een winkel ten noorden van de A15 hebben is gevraagd hoe vaak ze vóór de coronacrisis op jaarbasis ’s zondags open zijn geweest. Drie kwart van hen (74 procent) zegt geen enkele keer de deuren te hebben geopend (Figuur 3.6). Ongeveer een tiende (10 procent) is tussen de één en elf keer open geweest. Een op de zes (16 procent) heeft de deuren 12 keer per jaar geopend. Figuur 3.6 - Hoe vaak bent u op jaarbasis in de periode vóór de coronacrisis open geweest op een zondag? (n=31) 16%

10%

0 keer 1-11 keer 12 keer

74%

Aan de winkeliers die ten noorden van de A15 een winkel hebben is ook gevraagd wat de belangrijkste redenen zijn om op zondag open te gaan. Een op de acht winkeliers zegt dat het beleid vanuit de hoofdorganisatie of het voorkomen dat klanten naar winkels in andere gemeenten gaan de belangrijkste reden is (beide 13 procent) (Figuur 3.7). Drie kwart van de winkeliers (74 procent) is niet op zondag open geweest. Figuur 3.7 - Wat zijn de belangrijkste redenen dat u open bent geweest op een zondag? (n=31) (alleen winkeliers die een winkel hebben die ten noorden van de A15 ligt) (Landelijk) beleid vanuit hoofdorganisatie

13%

Klanten gaan anders naar andere gemeenten waar de winkels wél op zondag open zijn

13%

Omzetverhoging

6%

Service voor de klant

3%

Anders

3%

Niet open geweest

74% 0%

Winkeltijden Sliedrecht

10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80%

23 van 59

Aan de winkeliers die ten noorden van de A15 een winkel hebben is vervolgens gevraagd wat de belangrijkste redenen zijn dat ze niet open zijn geweest op een zondag. Drie van de tien winkeliers (30 procent) noemen het belang van zondag als vaste rustdag en een kwart (27 procent) geeft hier persoonlijke redenen voor (Figuur 3.8). Een vijfde (18 procent) geeft economische redenen en de rest van de winkeliers gaf sociale redenen (15 procent) of personeel gerelateerde redenen (3 procent). In de categorie ‘Anders, namelijk’ hebben winkeliers een verduidelijking gegeven van de categorie die ze hebben gekozen. Hier worden enkele nieuwe aspecten genoemd. Zo noemt de een dat het in een huurcontract staat dat men op zondag de winkel niet mag openen. Een ander zegt dat zijn/haar winkel recentelijk is overgenomen. Weer een ander geeft aan dat andere winkeliers hun winkel ook niet openen op zondag. Figuur 3.8 - Wat zijn de belangrijkste redenen dat u niet open bent geweest op een zondag? n=31 (alleen winkeliers die een winkel hebben die ten noorden van de A15 ligt) Belang van zondag als vaste rustdag

30%

Persoonlijke redenen: geloofsovertuiging, principieel Economische redenen: geen omzetverhoging, niet rendabel

27% 18%

Sociale redenen (familie, vrienden, vereniging)

15%

Geen personeel beschikbaar

3%

Anders

18%

Wel open geweest

26% 0%

5%

10%

15%

20%

25%

30%

35%

Ten slotte is aan de winkeliers die ten noorden van de A15 een winkel hebben plus de supermarkten gevraagd hoe vaak ze in de periode vóór de coronacrisis op een feestdag (niet zijnde een zondag) open zijn geweest. De helft (50 procent) is in de periode vóór de coronacrisis niet open geweest (Figuur 3.9). Ruim vier op de tien ondernemers (44 procent) heeft één tot zes keer zijn deuren geopend. Een kleine groep (6 procent) heeft zes of zeven keer zijn deuren geopend. Figuur 3.9 - Hoe vaak bent u in de periode vóór de coronacrisis open geweest op een feestdag? (n=36) 0

50%

1

8%

2

3%

3

8%

4

14%

5

11%

6

3%

7

3% 0%

Winkeltijden Sliedrecht

10%

20%

30%

40%

50%

60%

24 van 59

3.4

Winkelpersoneel

In deze paragraaf staat het winkelpersoneel van Sliedrecht centraal. Aan het personeel van supermarkten en winkels die ten zuiden van de A15 gevestigd zijn is gevraagd of ze wel eens op een zondag of feestdag werken. Een kwart van hen (23 procent) werkt elke zondag of feestdag dat de winkel open is (Figuur 3.10). Zes van de tien (58 procent) werken alleen op sommige zon- of feestdagen. Een vijfde (20 procent) geeft aan nooit op zon- of feestdagen te werken. Figuur 3.10 - Werkt u wel eens op een zondag of feestdag in deze vestiging?( n=40) 8 20%

23% Elke zondag/feestdag dat de winkel open is Sommige zondagen/feestdagen waarop de winkel open is Nooit op zondagen of feestdagen

58%

* Indicatieve uitkomst (n=40). Vervolgens is aan hen gevraagd wat ze vinden van het werken op zondag of feestdagen. Een derde van hen (33 procent) vindt het fijn om te werken op zon- of feestdagen (Figuur 3.11). Bijna een op de vijf (18 procent) heeft er geen problemen mee. Een derde (35 procent) zegt liever niet op zon- of feestdagen te werken. Een enkeling voelt zich verplicht te werken op deze dagen. Sommigen noemen een andere reden. Het meest genoemd is dat ze geen problemen hebben om op een feestdag te werken, maar wel op een zondag. Figuur 3.11 - Wat vindt u van het werken op zondag/feestdagen? (n=40*)9 13% 3%

33%

Ik vind het fijn om te werken op zondagen/feestdagen Ik heb er geen problemen mee Ik werk liever niet op zondagen/feestdagen Ik voel me verplicht te werken op zondag/feestdagen Anders

35% 18%

* Indicatieve uitkomst (n=40).

8

Doordat de online vragenlijst op de eerste dag een fout in de routing had, hebben 15 supermarktmedewerkers deze vraag abusievelijk niet

gekregen. De fout in de routing is dezelfde dag hersteld, waardoor de volgende respondenten de vraag wel kregen. 9

Doordat de online vragenlijst op de eerste dag een fout in de routing had, hebben 15 supermarktmedewerkers deze vraag abusievelijk niet

gekregen. De fout in de routing is dezelfde dag hersteld, waardoor de volgende respondenten de vraag wel kregen.

Winkeltijden Sliedrecht

25 van 59

3.5

Koopkrachtbinding in Sliedrecht en invloed corona

In 2016 en 2018 voerde I&O Research in opdracht van de provincie Zuid-Holland in de gemeente Sliedrecht een koopstromenonderzoek uit. Hieruit bleek dat de koopkrachtbinding voor dagelijkse artikelen en niet dagelijks artikelen in Sliedrecht relatief hoog is, vergeleken met gemeenten van gelijke omvang. De toevloeiing dagelijks is vergelijkbaar met gemeenten in dezelfde grootteklasse. De koopkrachttoevloeiing voor niet-dagelijkse artikelen is duidelijk groter. Dit betreft met name de aankopen op de woonboulevard (Nijverwaard/NoordoostKwadrant).

Bron: www.kso2018.nl De jaren 2020 en 2021 zijn bijzondere jaren, ook voor de detailhandel. In maart 2020 werd duidelijk dat er een corona-pandemie was. De horeca moest haar deuren sluiten en veel winkelgebieden met vooral niet-dagelijks aanbod kampten met historisch lage bezoekersaantallen. Voor de provincies Drenthe, Gelderland en Overijssel bracht I&O Research in beeld welke impact corona -en de economische gevolgen daarvan- heeft op het functioneren van de winkelgebieden in Oost-Nederland. In het onderzoek keken we hoe de winkelgebieden er voor de coronapandemie voor stonden en welke invloed de coronapandemie heeft op de koopstromen

Winkeltijden Sliedrecht

26 van 59

en het functioneren van de winkelgebieden. Het is aannemelijk dat trends in Oost-Nederland ook gelden voor de rest van Nederland. Uit het onderzoek blijkt dat vooral centrumgebieden die voorheen op een grote populariteit onder consumenten konden rekenen, hard geraakt zijn door de coronapandemie (meting eind 2020). Consumenten wilden tijdens de coronapandemie vooral snel en veilig winkelen en waren minder op zoek naar beleving. Met de sluiting van de horeca en andere vrijetijdsvoorzieningen was er simpelweg ook minder te beleven. We zien dit terug in het bezoek aan centrumgebieden in OostNederland. Corona treft juist minder de (kleinere) winkelgebieden die meer gericht zijn op dagelijkse boodschappen. Ook kiezen consumenten er bij fysieke aankopen vaker voor om kleine of middelgrote centrumlocaties (dichter bij huis) te bezoeken in plaats van grote binnensteden. Wijkwinkelcentra konden tijdens de coronapandemie juist rekenen op een grotere bezoekersstroom. Ook de grootschalige (perifere) aankooplocaties doen het relatief goed. Deze locaties profiteerden van de omzetgroei in bouwmarkten, tuincentra en woonwinkels. De totale detailhandelsbestedingen namen in vrijwel alle branches (met uitzondering van de kleding- en schoenenbranche) toe. Met uitzondering van de supermarkten, bouwmarkten, tuincentra en woonwinkels waren het echter niet de fysieke winkels die hiervan profiteerden.

De omzetgroei in de detailhandel vond vooral online plaats (webwinkels en multichannelers). Vrijwel alle niet-dagelijkse producten kocht men ten tijde van de coronapandemie aanzienlijk vaker online dan daarvoor. Boodschappen werden ook vaker online gekocht, maar dat aandeel is nog steeds klein. We verwachten dat deze toegenomen online oriëntatie na de coronapandemie deels standhoudt. Van de inwoners die aangaven nu meer online te kopen dan voor de coronapandemie, verwacht namelijk bijna de helft (48 procent) na de crisis ook meer online te blijven kopen. In het najaar van 2021 voert I&O Research opnieuw een koopstromenonderzoek uit voor de Randstedelijke provincies en daarmee ook in Sliedrecht. De resultaten zullen begin 2022 beschikbaar zijn. Op basis van de ervaringen in Oost-Nederland kan verwacht worden dat het aandeel online bestedingen ook in Sliedrecht duidelijk is toegenomen ten opzichte van 2018 en dat alle branches, met uitzondering van de supermarkten, bouwmarkten, tuincentra en woonwinkels dit merken. Omdat Sliedrecht geen centrumgemeente is, is de corona-impact naar verwachting minder groot dan gemiddeld in Nederland.

3.6

Winkeliersverenigingen en geloofsgemeenschappen

Deze paragraaf gaat over het beeld dat de winkeliersverenigingen en geloofsgemeenschappen hebben over de huidige mogelijkheden voor zondagopenstelling van winkels. De winkeliersverenigingen zien de laatste jaren en zeker in het afgelopen coronajaar dat winkelpatronen snel kunnen veranderen. De online bestedingen zijn enorm toegenomen. De winkels in Sliedrecht zijn op zondag dicht, maar er kan wel bezorgd worden op zondag door de landelijke ketens. In omliggende gemeenten zijn winkels bovendien vaker open op zondag. Dat zorgt voor een ongelijk speelveld dat de winkeliers in Sliedrecht benadeelt. De verenigingen verwijzen naar het manifest van het Regionaal Platform Detailhandel uit 2018 10 dat voor hen nog

10

https://www.dordrecht.net/nieuws/2018-03-13-21939-regionaal-platform-detailhandel-komt-met-plan-voor-toekomst-retail-drechtsteden

Winkeltijden Sliedrecht

27 van 59

steeds actueel is. Het huidige winkeltijdenregime maakt het volgens de winkeliers voor hen onmogelijk om in te spelen op veranderende marktomstandigheden. De winkeliers in Sliedrecht hebben verschillende ervaringen met het huidige winkeltijdenregime. De supermarkt die nu op feestdagen open mag, ziet op deze dagen soms de rijen voor de deur staan. Op deze dagen geeft de eigenaar aan een forse omzet te draaien. Omzetcijfers van landelijke supermarktketens laten zien dat de zondag, na de zaterdag, de beste dag is voor een supermarkt. De ervaring en indruk van de ondernemers is dat consumenten uit Sliedrecht op zondag naar omliggende gemeenten zoals Papendrecht en Dordrecht rijden om daar hun supermarktaankopen te doen. Voorsorteren op zaterdag – het op een andere dag kopen van hun dagelijkse boodschappen – doen de inwoners van Sliedrecht niet (zo veel). De koopkrachtafvloeiing voor de supermarktbestedingen is groot. De zondag is een drukke dag. Mensen doen luxere aankopen (bijvoorbeeld om uitgebreid te koken). Ook concurreert op zondag de supermarkt met de (afhaal)horeca. Door niet op zondag open te kunnen, vloeit koopkracht af. In veel gemeenten is wekelijkse zondagopenstelling van supermarkten gebruikelijk. Het bevoorradingssysteem van supermarkten is daar inmiddels ook op ingericht.