Rapport Het Groene Net Sittard Geleen 28-1

3.1.2 Oprichtingsfase (28 april 2015 – 12 juli 2016) De tweede fase loopt vanaf het moment van oprichting van Het Groene Net tot aan de financial close op 12 juli 2016. Dat is het moment dat het College feitelijk positief beslist op de investeringsvoorstellen en aandelenkapitaal stort in Het Groene Net B.V., via Mijn Streekwarmte B.V.

Oprichting Het Groene Net B.V., college van B&W 12 mei 2015 Het college besluit in te stemmen met de oprichting van Het Groene Net B.V. en Het Groene Net Ontwikkeling B.V. op basis van een gezamenlijk met Ennatuurlijk opgesteld bedrijfsplan. De aandeelhouders van Ennatuurlijk (PGGM, Veolia) voeren nog een onderzoek uit naar de investeringsbeslissing, Grontmij onderzoekt de uitgangspunten van de businesscase en het Limburgs Energie Fonds (LEF) beoordeelt het bedrijfsplan en de businesscase. Deze drie onderzoeken tezamen vormen de validatie van de financiële, economische technische haalbaarheid. Het voorstel is getoetst aan de kaders die de raad heeft meegegeven. Uitkomst van deze toets is dat het bedrijfsplan op één onderdeel na voldoet aan de raadskaders. Alleen het ontwikkelen van een extra prikkel door het aanbieden van PV-esco (hierbij biedt een energiemaatschappij particulieren de mogelijkheid zonnepanelen te leasen of huren door financiering en levering ervan) is niet gerealiseerd. Het college besluit tot het aangaan van een aandeelhoudersovereenkomst en neemt kennis van de conceptstatuten. Het college vraagt met een raadsvoorstel om een krediet van € 2,5 miljoen om te kunnen investeren in HGN B.V. en HGNO B.V. door het storten van aandelenkapitaal. De uitkomsten van de validatieprocedure zijn voorwaardelijk voor het beschikbaar stellen van het krediet.

De raad zal hier later over geïnformeerd worden. De raad stemt op 11 juni 2015 unaniem en zonder discussie in met het voorstel van het college. De raad is apart geïnformeerd via een themasessie.

Personele invulling, college van B&W 30 juni 2015 Het college van B&W besluit op 30 juni 2015 over de personele invulling van de posities binnen de drie vennootschappen.

25

63648 – Intern vertrouwelijk

Aandeelhoudersvergadering

RvC

Bestuurder

Mijn Streekwarmte B.V. (MSW)

Wethouder middelen qualitate qua (q.q.)

Wordt niet ingevuld zolang Sittard-Geleen enig aandeelhouder is

Wethouder duurzaamheid q.q.

Het Groene Net B.V.

Wethouder middelen q.q., gemachtigd door de bestuurder MSW (=wethouder duurzaamheid)

Wethouder Duurzaamheid q.q.

Directeur operaties Ennatuurlijk b.v.

Commercieel directeur Ennatuurlijk B.V. Het Groene Net Ontwikkel B.V.

Wethouder middelen q.q., gemachtigd door de bestuurder MSW (=wethouder duurzaamheid) Commercieel directeur Ennatuurlijk B.V.

Algemeen directeur Ennatuurlijk B.V. Wethouder Duurzaamheid q.q. Algemeen directeur Ennatuurlijk B.V.

Beleidsmedewerker duurzaamheid gemeente Sittard-Geleen

Op de beoordeling van deze invulling komen we in hoofdstuk 4 nader terug.

Reactie op procesadvies Berenschot, college van B&W 19 april 2016 Het college geeft een reactie op het procesadvies dat Berenschot in opdracht van de provincie Limburg heeft opgesteld. De provincie voerde dit onderzoek uit als second opinion op de toenmalige stand van zaken van het project en wilde advies over mogelijke verbeteringen. Reden was dat de provincie in het kader van een subsidievraag aan (destijds) het ministerie van EZ een belangrijke regierol zou krijgen. De onderzoeksvragen waren: 1.

Wat is de huidige status van het project, zowel technisch als organisatorisch?

2.

Wat is de waarde van de huidige projectproducten voor de realisatie van het grote Groene Net: is dit een goede basis en ontbreken er wellicht elementen?

3.

Beschrijving van een proces(verloop), met aandachtspunten voor met name de provincie, wil zij haar regierol kunnen nemen ook richting ministerie van EZ?

4.

Wat is een goede organisatiestructuur en rolverdeling tussen betrokken partijen?

5.

Wat is de indicatie van de voorbereidingstijd en – kosten om te komen tot het grote Groene Net?

Het advies ondersteunt de koers om eerst kraal 1 te ontwikkelen. Het advies richtte zich verder meer op de kralen 2 tot en met 7, waarbij risico’s benoemd zijn en behoedzaamheid geadviseerd is in het verder aangaan van verplichting aan de vraagkant, zonder eerst de aanbodkant goed afgedekt te hebben.

Financial Close en investeringsbeslissing FID van HGN, college van B&W 12 juli 2016 Om de feitelijke investeringsbeslissing in Het Groene Net te nemen, heeft het college een aantal stappen gezet. Dit wordt de Financial Close genoemd. Onderdeel van deze stappen waren drie validaties. De eerste validatie zou bestaan uit een onderzoek door de Grontmij naar de haalbaarheid van het businessplan. Daarvoor in de plaats is het procesadvies van Berenschot gekomen (zie 19 april 2016). De tweede validatie is het onderzoek dat de aandeelhouders van Ennatuurlijk (Veolia en PGGM) hebben uitgevoerd in de vorm van Rules of Engagement. In dit document worden juridische en technische voorwaarden benoemd en er is een risiconalayse gemaakt. De uitkomsten zijn, dat er geen belemmeringen zijn voor de investering vanuit de aandeelhouders van Ennatuurlijk. Het derde onderzoek zou worden uitgevoerd door het Limburgs Energie Fonds. Omdat er voor fase 1, kraal 1 geen extern vermogen aangetrokken gaat worden, is dit onderzoek niet uitgevoerd. Verder is het voorstel

63648 – Intern vertrouwelijk

26

voorzien van een juridisch advies van Banning Advocaten op het punt van staatssteun. Banning Advocaten concludeert: ‘In de context van het Europese staatssteunrecht achten wij voorshands verdedigbaar dat er ofwel geen sprake is van staatssteun, ofwel dat daarvan wel sprake is, maar dat deze onder één van de Europese uitzonderingen valt, zodat er geen aanmeldingsplicht bestaat. In beide gevallen maken Het Groene Net B.V. en haar aandeelhouders geen inbreuk op het Europese staatssteunrecht.’ Als bijlagen bij het collegevoorstel zijn verder, onder geheimhouding op basis van art. 55 lid 1 GW een businesscase en investeringsraming voor fase 1 van kraal 1 opgenomen. Op basis van de validaties kunnen investeringen gepleegd gaan worden in fase 1 van kraal 1. Fase 1, kraal 1 beslaat het gebied Eisenhowerstraat, Tunnelstraat, Elisabeth van Barstraat, Walramstraat en Rijksweg, gelegen in Sittard-West. De netto-investeringen voor deze fase zijn in totaal geraamd op € 3.970.084,-. Van dit bedrag draagt de gemeente Sittard-Geleen 50%, ofwel € 1.985.042,-, bij in de vorm van een aandelenstorting. In totaal is € 2,5 miljoen beschikbaar voor aandelenkapitaal. Het restant, € 514.958,- dient als storting van eigen vermogen voor de fase 2 van kraal 1 en de restende (deel)kralen. In het collegevoorstel wordt verder gesteld dat er een rendement wordt verwacht van 4%, zijnde € 80.000,- per jaar.

Afgesproken is dat partijen vanuit het rendement drie jaar lang € 58.000,- bijdragen aan de ontwikkelkosten. Het verwachte dividend wordt daarmee € 22.000,- voor de eerste drie jaar, oorspronkelijk was rekening gehouden met € 0,- over de eerste drie jaar. Tot slot wordt gemeld dat de voorloopprojecten De Spil, Spoorkolonie en De Ligne voor 31 december 2016 zullen worden overgedragen aan HGN, na aftrek van de ontvangen subsidies en aansluitbijdragen. Hoe en onder welke voorwaarden deze overdracht vanuit HGN gedekt moet worden, is niet vermeld.

3.1.3 Uitvoeringsfase (12 juli 2016 – 8 juli 2020) Doorontwikkeling HGN Zuid, college van B&W, 27 februari 2018 Geconcludeerd wordt dat de realisatie van een groot Groene Net (Zuid en Noord) enkel mogelijk lijkt indien er een samenwerking tot stand wordt gebracht met de Provincie Limburg/LEF en Enexis vanwege de lagere rendementseisen die deze partijen hanteren. Betrokken partijen hebben aangegeven in te stemmen met een nadere uitwerking van een aanvullende organisatiestructuur waarin, naast de bestaande aandeelhouder Mijn Streekwarmte B.V. en Ennatuurlijk B.V., ook het LEF, Enexis en de provincie Limburg kunnen gaan deelnemen. Verder is met deze partijen overeenstemming bereikt over hun bijdrage in de kosten van dit ontwikkeltraject, zijnde € 3 miljoen. De nadere uitwerking van hetgeen tijdens het bestuurlijk overleg is overeengekomen, is vastgelegd in een ontwikkelovereenkomst. Het college heeft besloten deze overeenkomst te ondertekenen. Het finale voorstel inzake de nieuwe participatie op basis van de uitwerking van deze ontwikkelovereenkomst, zal in de 2e helft van 2018 ter goedkeuring worden voorgelegd aan de raad. Het college besluit verder in te stemmen met de inbreng van € 515.000,- in Mijn Streekwarmte die weer doorgestort wordt in Het Groene Net Ontwikkel B.V.

Raad van commissarissen, 5 april 2018 Ennatuurlijk gaat niet akkoord met het investeringsvoorstel. Ennatuurlijk presenteert een alternatief voorstel: wijziging aandelenverhouding naar 5% gemeente Sittard-Geleen, 95% Ennatuurlijk. Van de vergadering van de RvC is geen verslag, maar wel een samenvattende conclusie in de presentatie zoals verzorgd voor het college van B&W op 10 april. De reden dat Ennatuurlijk niet met het investeringsvoorstel instemt, is dat het rendement te laag is (3,9%) en er een risico is op herfinanciering omdat het voorstel van LEF uitgaat van een looptijd van 5 jaar.

63648 – Intern vertrouwelijk

27

Ennatuurlijk presenteert een alternatief voorstel, waarbij de eerste fasen van HGN volledig met eigen vermogen gefinancierd zou worden. Ennatuurlijk zou in het voorstel 95% van het vermogen inbrengen (€ 19 miljoen), de gemeente Sittard-Geleen 5% (€ 1 miljoen). Dit leidt tot lagere kosten: geen rente voor externe financiers en ook de voorwaarden voor de DVO tussen HGN en Ennatuurlijk kunnen dan beter worden. Bij elkaar is de inschatting dat het rendement hiermee verbetert tot 5,9%.

Themasessie Het Groene Net, college van B&W, 10 april 2018 Presentatie aan het college van B&W. Melding van cashflowproblemen eind 2017. Voor zover wij hebben kunnen nagaan op de beschikbare bronnen, eerste maal dat hier formeel melding van wordt gemaakt. Oplossing van de cashflowproblematiek is dat vorderingen worden meegenomen in de financiering van fase 2 en 3a. Beoogd was externe financiering aan te trekken voor de fasen 2 en 3a, hiervoor zijn onder meer gesprekken gevoerd met het Limburgs Energie Fonds (LEF). De voorwaarden waaronder het LEF wil financieren zijn niet acceptabel. De rente is te hoog en de looptijd te kort. De analyse is dat het financieringsaanbod ongunstig is, omdat het rendement op de businesscase te laag is (3,9%). Voorgesteld wordt de businesscase te laten challengen door bureau DBV op ‘uitgangspunten en raadskaders’. De vordering die de gemeente Sittard-Geleen heeft op Het Groene Net, in totaal € 756.000,-, worden ingezet om de volgende fase van HGN te financieren door de vordering niet te innen. Ennatuurlijk financiert ook een deel van de volgende fase van HGN, € 700.000,-. Het alternatieve voorstel van Ennatuurlijk is bij het college bekend, maar uit de aan ons beschikbaar gestelde stukken wordt niet duidelijk wat er met dit alternatieve voorstel is gebeurd.

Instemmen met aangepaste afspraken met Ennatuurlijk B.V. over fase 2 en 3a, college van B&W 5 juni 2018 Het college besluit in te stemmen met de afspraken die met Ennatuurlijk B.V. gemaakt zijn over fase 2 en 3a en uitgewerkt in een document met afspraken, ‘Afsprakendocument realisatie fase 2&3a HGN Noord d.d. 21 april jl.’ Deze afspraken worden verder uitgewerkt in een financierings-, ontwikkel- en exploitatie-overeenkomst. Voor zover bekend wordt de raad hierover niet geïnformeerd. Op hoofdlijnen betreft het de volgende afspraken: •

Ennatuurlijk investeert ca. € 10 miljoen in uitbreiding van de infrastructuur in fase 2 en 3a en is bereid deze assets op een later moment aan HGN B.V. over te dragen onder nader te bepalen voorwaarden.

•

In de periode 2019-2024 worden de assets aan HGN B.V. aangeboden tegen de netto contante waarde van verwachte toekomstige kasstromen. Ennatuurlijk B.V. mag in die periode de investeringen niet aan anderen aanbieden.

•

De aandeelhoudersverhouding in HGN B.V. blijft conform de uitgangspunten van de SOK, te weten 50% Ennatuurlijk B.V. en 50% Mijnstreekwarmte B.V. Uitgangspunt is dat HGN B.V. de assets van Ennatuurlijk overneemt met vreemd vermogen. Indien desondanks extra eigen vermogen benodigd is, storten aandeelhouders dat bij. Mocht één van de aandeelhouders dat niet doen of willen, kan de andere een groter deel inbrengen waardoor de aandeelverhoudingen wijzigen.

•

Ennatuurlijk betaalt de gemeente Sittard-Geleen uiterlijk op 1 september 2018 € 210.000,voorbereidingskosten van fase 2 en 3a.

•

HGN B.V. betaalt de voorbereidingskosten van fase 1 (€ 109.000,-) in vijf gelijke delen in de jaren 2017 tot en met 2021, waarbij de businesscase dit moet kunnen dragen en HGN B.V. voldoende cashflow ter beschikking heeft om de uitbetaling te doen.

•

De aankoop van de assets gerelateerd aan de voorloopprojecten Thienbunder, Brandweer en Fitland (actuele waarde € 578.000,-) vindt door Ennatuurlijk B.V. plaats, als onderdeel van de transactie gekoppeld aan fase

63648 – Intern vertrouwelijk

28

2/3a met een leveringsdatum van 1 maart 2018. De betaling daarvan zal in 1 keer plaatsvinden en uiterlijk op 1 september 2018 aan de gemeente zijn voldaan. •

De openstaande vordering met betrekking tot de aankoop van de assets behorend bij De Ligne (actuele waarde € 602k), zal door HGN B.V. aan de gemeente Sittard-Geleen worden voldaan uit de kasstroom, conform de FID gelijkelijk verdeeld in een periode van maximaal 5 jaar vanaf 2017, waarbij de businesscase dit moet kunnen dragen en HGN B.V. voldoende cashflow ter beschikking heeft. De vorderingen van Ennatuurlijk op HGN B.V. zal conform de afspraken voor de uitbetaling van de voorloopkosten De Ligne aan Ennatuurlijk worden voldaan. Vorderingen van beide partijen op HGN B.V. zijn daarbij gelijkgesteld.

Borging continuïteit bestuurlijke rollen, college van B&W 4 september 2018 Na de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2018 eindigt het wethouderschap van de heer R. Guyt. Als wethouder is hij q.q. benoemd tot statutair bestuurder van Mijn Streekwarmte B.V. en neemt deel in de stuurgroep Het Groene Net Zuid waarin diverse betrokken partijen (gemeenten, provincie, Enexis, etc.) gezamenlijk afstemmen over de ontwikkeling van Het Groene Net. Het college heeft op 27 februari 2018 besloten dat de de oud-wethouder de gemeente Sittard-Geleen zal vertegenwoordigen in deze stuurgroep. Gesteld wordt dat de provincie heeft aangegeven de oud-wethouder graag als voorzitter van de stuurgroep te willen hebben, ook na diens vertrek als wethouder. Het college heeft op 8 maart 2018 verzocht om te onderzoeken hoe de bestuurlijke continuïteit in het geheel van Het Groene Net na de verkiezingen en collegevorming gewaarborgd kan worden. Het voorstel is om de bestuurdersrol van de oud-wethouder ook na zijn wethouderschap te continueren. Hiermee wordt afgeweken van de principes zoals vastgelegd in de kadernota verbonden partijen, waarin gesteld wordt dat vertegenwoordiging in verbonden partijen altijd door de burgemeester of één van de wethouders plaatsvindt. In de nota is echter ook een mogelijkheid opgenomen om van dit algemene principe af te wijken, mits dit beargumenteerd gebeurt.

De argumentatie die het College op 4 september hanteert is als volgt: ‘Door het handhaven van de positie van de oud-wethouder als bestuurder van MijnStreekwarmte B.V. en commissaris bij het Groene Net B.V. en het Groene Net Ontwikkel B.V., alsmede de deelname van de oudwethouder vanuit deze rol in de Stuurgroep HGN-Zuid is de (specialistische) bestuurlijke kennis van de oudwethouder geborgd in Het Groene Net Zuid en Het Groene Net Noord.’ Advocatenkantoor Banning heeft een advies geschreven over dit besluit. Geconstateerd wordt dat er geen juridische belemmeringen zijn bij de benoemingen. Wel wordt als aandachtspunt genoemd dat het voor de hand ligt het afwijkingsbesluit aan de gemeenteraad voor te leggen, omdat de gemeenteraad de kadernota heeft vastgesteld en daarmee de instantie lijkt om ook te besluiten over afwijking. Het college legt het besluit niet aan de raad voor. Er is niet gemotiveerd waarom het advies van Banning op dit punt niet wordt gevolgd. Tijdens het fractievoorzittersoverleg van 13 september 2018 wordt mondeling toegelicht dat de oud-wethouder benoemd wordt tot bestuurder van MSW B.V. Er ontstaat discussie over de vergoeding in relatie tot de wachtgelduitkering. Het fractievoorzittersoverleg vraagt om uit te zoeken of de constructie juridisch in orde is en hoe de overdracht van kennis geborgd kan worden.

Een juridisch advies is dan al sinds 4 september voorhanden, maar wordt niet gedeeld met de gemeenteraad. Op de vraag hoe kennis overgedragen kan worden, wordt later niet meer teruggekomen.

Investerings- en ontwikkelovereenkomst fase 2 en 3a, college van B&W 4 december 2018 De afspraken die met Ennatuurlijk zijn gemaakt in april 2018 worden formeel vastgelegd in een overeenkomst. Hierbij wijkt de overeenkomst op onderdelen af van de afspraken. Notariskantoor Ohmann heeft een analyse gemaakt van de verschillen:

63648 – Intern vertrouwelijk

1.

29

Ennatuurlijk mag de te ontwikkelen assets bezwaren met zekerheden voor externe financiers. Gebleken is dat Ennatuurlijk de activa niet (volledig) met eigen middelen wil financieren. Wel moet een externe financiering overdracht naar HGN niet in de weg staan.

2.

De prijs van overdacht van de activa was gesteld op de marktwaarde. Analoog aan de afspraken voor fase 1 wordt in de definitieve overeenkomst bepaald dat het of de marktwaarde of de boekwaarde is. De hoogste waarde geldt.

3.

In de afspraken van april 2018 was gesteld dat het rendement minimaal 6% moest zijn voordat activa kunnen worden teruggekocht. Deze bepaling vervalt.

4.

Indien de aandelenverhouding verandert en Ennatuurlijk een meerderheidszeggenschap zou verkrijgen, was bedongen dat de gemeente Sittard-Geleen een prioriteitsaandeel zou krijgen. Dit is nu vervangen door een blokkerende stem van Sittard-Geleen bij een aantal belangrijke besluiten.

5.

In de overeenkomst wordt expliciet afgesproken dat als Mijn Streekwarmte de optie op terugkoop niet gebruikt, de klanten zullen worden overgedragen aan Ennatuurlijk.

Conclusie van het advies van Ohmann luidt: ‘Kortom, op een vijftal punten wijkt de overeenkomst materieel af van de uitgangspunten uit het afsprakendocument. Ik meen dat voor deze afwijkingen goede gronden te noemen zijn.’

Financiële stand van zaken Het Groene Net, college van B&W 5 november 2019 Het college wordt geïnformeerd over de financiële stand van zaken bij Het Groene Net. De actuele stand van de vorderingen op derden van de gemeente Sittard-Geleen is einde 2019 € 3,1 miljoen. Ter afdekking van het risico van oninbaarheid is een verliesvoorziening gevormd van € 1,2 miljoen. Gebleken is dat bij overdracht van fase 1 aan HGN ook de activa van De Ligne zijn overgedragen. Deze activa stonden echter voor een waarde € 2,6 miljoen op de balans van de gemeente Sittard-Geleen en moeten conform BBV-voorschriften worden afgewaardeerd. In het memo wordt verder geconcludeerd dat met overdracht van de klanten en activa de gemeente geen mogelijkheid heeft om direct inkomsten te genereren uit Het Groene Net. In de begroting vanaf 2020 was nog wel rekening gehouden met opbrengsten, deze worden structureel geschrapt.

Besluit tot aangaan van onderhandelingen tot verwatering van aandelen, college van B&W 31 maart 2020 Het Groene Net heeft eind 2019 een verzoek tot een kapitaalinjectie gedaan. Doordat geen kapitaal voor handen is, dreigt een acuut financieel probleem voor Het Groene Net waardoor betalingsverplichtingen niet meer voldaan kunnen worden. Het college besluit niet in te gaan op het verzoek om een extra kapitaalstorting en kiest voor een alternatieve route. Voorgesteld wordt met Ennatuurlijk en HGN B.V. gesprekken aan te gaan tot verwatering van de aandelen. Op 8 juli neemt de gemeenteraad het voorstel van het college van B&W over om te komen tot een herfinanciering van Het Groene Net B.V. en als gevolg daarvan het aandelenkapitaal te verwateren.

3.2 Doelstellingen 3.2.1 Geformuleerde doelstellingen De doelstellingen uit 2012 zijn opgenomen in het businessplan dat in oktober 2013 is voorgelegd aan de raad. Deze doelstellingen waren: •

binnen 5 tot 10 jaar levering van 400 tot 450 TJ warmte;

•

ontzorging van de gemeente;

30

63648 – Intern vertrouwelijk

•

aandeelverhouding 50% / 50%;

•

projectrendement van 5%;

•

het behalen van rendement.

Na het verbreken van het contract met BAM wordt een nieuw contract aangegaan met Ennatuurlijk. Dit leidt tot oprichting van duurzaam warmtebedrijf Het Groene Net dat in juni 2015 aan de gemeenteraad wordt voorgelegd. In het bedrijfsplan wordt voor een andere ontwikkelstrategie gekozen. Het netwerk wordt stap voor stap ontwikkeld, in de terminologie van Het Groene Net ‘kralen’ geheten. In het bedrijfsplan worden de kralen 2 tot en met 7 globaal beschreven. Kraal 1 wordt op hoofdlijnen verder uitgewerkt in een investeringsraming. In het bedrijfsplan 2015 wordt gesproken van een ambitie van gemeenten (Sittard-Geleen, Stein en Beek) om op termijn jaarlijks meer dan 800 TJ duurzame en industriële restwarmte te leveren aan woningen en bedrijven (pagina 5 van het bedrijfsplan). In het bedrijfsplan 2015 en het raadsvoorstel waarmee de gemeenteraad besluit over het beschikbaar stellen van het krediet zijn financiële en operationele doelstellingen opgenomen. Financieel: •

jaarlijks dividend van ca. € 100.000,- per jaar vanaf het 3e jaar (in casu 2018);

•

opgebouwde reserve van € 9,7 miljoen na 30 jaar (rekening houdend met € 1,5 miljoen herinvesteringen);

•

verkoopopbrengst aandeel gemeente na 30 jaar 4 tot 6 maal het brutoresultaat;

•

beide partijen (gemeente B.V. (MijnStreekwarmte) en Ennatuurlijk) besteden jaarlijks maximaal € 200.000,- aan de doorontwikkeling van Het Groene Net.

Operationeel: •

Gemeenten hebben een inspanningsverplichting groenafval aan de BES aan te leveren. 82% van de warmte komt van biomassa, 18% van bijstook van gas;

•

realisatie van kralen 1 tot en met 7 in de periode 2015 tot 2018, in totaal 380 TJ;

•

realisatie van verdere uitbreidingen in de periode 2019-2030 in totaal tussen 350 TJ en 450 TJ.

De doelstellingen uit het bedrijfsplan 2015 zijn een verdere uitwerking van de doelstellingen zoals oorspronkelijk in 2012 vastgesteld. De bijstelling van de doelstellingen had vooral betrekking op fasering van de diverse onderdelen.

3.2.2 Realisatie doelstellingen Onze bevindingen ten aanzien van het realiseren van de doelen zijn als volgt.

Doelstelling

Realisatie

Jaarlijks dividend vanaf 2018 van € 100.000,-.

Doelstelling is niet gerealiseerd en het is ook niet te verwachten dat voor 2024 dividend uitgekeerd gaat worden. Vanaf 2026 verwacht HGN B.V. winstgevend te zijn, het nettoresultaat zal naar verwachting max. € 0,6 mln zijn. Omdat het aandeel van Sittard-Geleen kleiner wordt in de komende jaren (verwatering) is het niet aannemelijk een dividend van € 100.000,- te verwachten.

Opgebouwde reserve van € 9,7 miljoen na 30 jaar (2045).

Een groot deel van de oorspronkelijk beoogde investeringen zijn nog niet gerealiseerd, een volledig Groen Net is er nog niet. Op basis van het actuele businessplan en de kasstroomverwachting van de directie van HGN B.V. is het niet reëel te verwachten dat HGN B.V. in staat is aanvullende reserves op te bouwen.

31

63648 – Intern vertrouwelijk

Doelstelling

Realisatie

Verkoopopbrengst gemeente na 30 jaar (2045) 4 tot 6 maal het brutoresultaat.

Een bepaling van de marktwaarde hebben wij in hoofdstuk 5 Het Financiële Perspectief opgenomen. Volgens de Discounted Cashflow methodiek is de verwachte waarde op dit moment € 78.000,-.

Projectrendement van 5%.

De gemeente rekent voor het rendement op het publieke deel met 4%. Dit rendement wordt niet gehaald. Tot heden is er nog geen positief rendement gehaald. Een rendement van 4% op de lange termijn is wel reëel gezien de verwachtingen van de directie van HGN B.V.. Hierbij is geen rekening gehouden met reeds afgeboekte verliezen.

Beide partijen besteden per jaar minimaal € 150.000,- en maximaal € 200.000,- aan de ontwikkeling van Het Groene Net.

Beoogd was het dividend te verlagen om zo de reserves van het bedrijf te versterken. Tot heden was er nog geen ruimte dividend uit te keren.

82% groene stook, 18 % bijstoken met gas.

In totaal wordt iets meer dan 8.000 ton groenafval aan BES aangeleverd i.p.v. de beoogde 12.000 ton. Gevolg is dat er meer dan verwacht bijstook van niet-hernieuwbare bronnen nodig is. Beoogd was 82% groene stook, gerealiseerd is (2019) 66%. Hiermee is de duurzaamheidswinst lager dan beoogd.

Realisatie van kralen 1 tot en met 7 in de periode 2015 tot 2018, in totaal 380 TJ.

Kralen 2 tot en met 7 zijn nog niet in bedrijf. In 2019 is in totaal 71,6 TJ aan warmte geleverd. Hiermee is het oorspronkelijke doel van 380 TJ in 2018 niet gehaald. In het bedrijfsplan was als doelstelling voor Kraal 1 opgenomen dat ca. 77 TJ aan warmte geleverd zou worden. Voor kraal 1 is de doelstelling nagenoeg gehaald.

Realisatie van verdere uitbreidingen in de periode 2019-2030 in totaal tussen 350 TJ en 450 TJ.

Einddatum ligt in de toekomst en is afhankelijk van verdere besluitvorming over ontwikkeling van HGN Zuid. Realisatie is nog niet te beoordelen.

3.2.3 Informatievoorziening aan de gemeenteraad over doelstellingen In ons onderzoek hebben we alle informatie die naar de gemeenteraad is gegaan betrokken. De raad is op verschillende manieren geïnformeerd: •

met behulp van gerichte informatie- en themabijeenkomsten (in 2013, 2015 en 2018);

•

met bespreking van stukken in commissievergaderingen (CSSV 21 mei 2015);

•

met raadsvoorstellen in de gemeenteraad (5 februari 2013, 12 november 2014, 11 juni 2015, 8 juli 2020);

•

in de planning- en controldocumenten;

•

in brieven aan de raad (7 maart 2018).

We hebben op basis van de agenda’s van commissies en gemeenteraad zo veel mogelijk informatie in beeld gebracht. Mogelijk is bij andere agendapunten in andere commissies ook Het Groene Net (zijdelings) aan de orde gekomen. We hebben hier niet alle commissie- en raadsverslagen vanaf 2010 op nagelezen. We hebben ons gebaseerd op schriftelijke bronnen, mogelijk dat informatie in bijeenkomsten mondeling is gedeeld waar geen verslag van is. Onze bevindingen bij de onderzochte stukken zijn: •

De gemeenteraad is door middel van informatiebijeenkomsten rondom formele besluitvormingsmomenten geïnformeerd over de achtergronden van het Groene Net en de ontwikkelingen die spelen.

63648 – Intern vertrouwelijk

•

32

Op momenten dat formele besluitvorming aan de orde is, wordt de gemeenteraad in positie gebracht om een besluit te kunnen nemen. Dat geldt voor de wensen- en bedenkingenprocedure, voor het inbrengen van het kapitaal en in 2020 het herfinancieren van HGN.

•

Over de voortgang van de ontwikkeling van HGN wordt de gemeenteraad door middel van de planning- en controlcyclus op de hoogte gehouden. In de planning- en controldocumenten wordt geen informatie gegeven over de realisatie van de doelstellingen bij Het Groene Net (programmarapportages 2016-1, 2016-2, 2017-1, 2017-2, 2018-1, 2018-2, 2018-3, 2018-4, 2019-1, 2019-2, 2019-3, 2019-4, 2020-1, 2020-2, jaarstukken 2016, 2017, 2018 en 2019).

•

Vanaf 21 juli 2017 is bij de twee wethouders die lid zijn de RvC van HGN bekend dat er liquiditeitsproblemen zijn, dit is vanaf 10 april 2018 ook bij het college als geheel bekend. De raad wordt niet over de liquiditeitsproblemen geïnformeerd.

•

Tot aan de 1e voortgangsrapportage 2019 is de financiële informatievoorziening op hoofdlijnen, vanaf de 1e voortgangsrapportage 2019 worden financiële problemen en posities meer expliciet benoemd.

•

Besluitvorming en informatievoorziening over de financiële voortgang vindt partieel plaats. Vanaf 2016 vinden afboekingen plaats en wordt dekking voor tekorten gevonden in reserves en voorzieningen. Een integraal en samenhangend totaal overzicht heeft de gemeenteraad niet ontvangen.

•

In de P&C-documenten wordt beperkt gerapporteerd over risico’s: -

Op 24 april 2014 wordt in een memo aan het college als risico benoemd dat garantstellingen op levering van warmte een risico zijn, later treedt dit risico op. Het risico is niet gemeld aan de gemeenteraad.

-

Risico’s met de warmtelevering en de aanleg van installaties in De Ligne worden in het raadsvoorstel van 12 november 2014 zeer summier benoemd en vervolgens ook niet de voortgangsrapportages/ jaarstukken opgenomen.

-

Het ontstaan van de liquiditeitsproblemen in 2017 en 2018 wordt in de voortgangsrapportages niet gemeld.

-

In jaarstukken is opgenomen dat het maximale risico dat de gemeente loopt op de investeringen in Het Groene Net de inbreng van het aandelenkapitaal ad € 2,5 miljoen is. Overige risico’s worden niet gemeld.

•

In september 2018 adviseert Banning Advocaten om de benoeming van de bestuurder van MSW in afwijking van de kadernota verbonden partijen ter besluitvorming aan de gemeenteraad voor te leggen. Het college legt geen voorstel voor aan de gemeenteraad en informeert de gemeenteraad slechts door het melden van de benoeming in het fractievoorzittersoverleg. De gemeenteraad als geheel wordt niet openbaar geïnformeerd.

Op basis van de bevindingen komen wij tot de volgende conclusies. •

Over de realisatie van de doelstellingen is de gemeenteraad niet geïnformeerd. De informatie over de financiële ontwikkelingen was te fragmentarisch, waardoor inzicht in de totale baten en lasten bij de gemeenteraad ontbrak. Hiermee is de gemeenteraad niet in positie gebracht om de drie ‘W-vragen’ (Wat willen we bereiken? Wat doen we daarvoor? Wat kost het?) adequaat te beantwoorden en heeft daarmee zijn kaderstellende en controlerende rol onvoldoende kunnen uitvoeren.

•

De gemeenteraad is onvolledig geïnformeerd over liquiditeitsproblemen bij HGN, over risico’s en over de benoeming van een bestuurder bij MSW.

•

De informatie die in de jaarstukken 2016 en 2017 is opgenomen over de risico’s is onjuist geweest.

63648 – Intern vertrouwelijk

33

3.3 Doelmatigheid De vraag of de activiteiten voor het Groene Net doelmatig tot stand zijn uitgevoerd wordt in dit rapport op twee manieren beantwoord: 1.

Zijn de investeringen en activiteiten op de economisch meest voordelige wijze uitgevoerd?

2.

Is de wijze van realiseren en organiseren het meest doelmatig?

Vanuit de eerste benadering kijken we naar het oorspronkelijk geraamde investeringskrediet en de mate waarin de investering op de economisch meest voordelige wijze tot stand gekomen is. Wij baseren ons hierbij op de investeringsraming die voor fase 1 van kraal 1 is opgesteld. Deze ging uit van een investeringsbedrag voor kraal 1 van in totaal € 4 miljoen. Door elk van de partijen gelijk te verdelen, voor Sittard-Geleen € 2 miljoen. Dit bedrag is als aandelenkapitaal ingebracht ter dekking van de investeringskosten voor kraal 1 fase 1. Bovenop deze storting heeft Sittard-Geleen nog € 4 miljoen aan extra kosten gemaakt voor de realisatie van kraal 1 fase 1. Waarmee de totale investeringskosten voor kraal 1 fase 1 geen € 2,0 miljoen maar € 6,0 miljoen bedragen. Onze conclusie is dat de uiteindelijke realisatie € 4,0 miljoen (200 %) boven de oorspronkelijke raming ligt. Daarmee is dit vanuit dit perspectief niet doelmatig tot stand gekomen. Vanuit het tweede perspectief is met name de wijze van organiseren van belang. Vanaf dag één is er voor gekozen om in een gelijke verdeling (50% publiek, 50% privaat) Het Groene Net op te richten. Andere modellen waarbij de gemeenten een kleinere rol hebben (concessieverlener, minderheidsaandeelhouder) of juist een grotere rol (zelfstandig realiseren) zijn ook mogelijk.

Een beschouwing van deze varianten is in de eerste aanloop van Het Groene Net (bij het opstellen van de eerste basecase en de eerste businesscase) wel aan de orde geweest. De conclusie was destijds te kiezen voor een publiek-private samenwerking op basis van 50/50. In 2018 presenteert Ennatuurlijk een voorstel om HGN met eigen vermogen te financieren, waarbij Ennatuurlijk een groter deel van de investeringen voor zijn rekening neemt. In totaal € 19 miljoen voor Ennatuurlijk en € 1 miljoen voor Sittard-Geleen. In de stukken is niet terug te lezen waarom dit voorstel destijds niet verder is uitgewerkt. Als toen op dit aanbod was ingegaan, had een snellere realisatie van HGN kunnen plaatsvinden en was het risicoprofiel van de gemeente beperkter geweest. In 2020 is alsnog het besluit genomen om te verwateren (feitelijk: het aandeel van Ennatuurlijk te laten groeien). Dit is een verstandig besluit, zowel voor de gemeente als voor de ontwikkeling van HGN. Hiermee heeft Ennatuurlijk de grootste zeggenschap en kan afwegingen over risico’s op basis van bedrijfsmatige overwegingen maken. De governance is eenvoudiger geworden en investeringsbeslissingen hoeven niet meer te wachten op politieke besluitvorming. Bijkomend voordeel: door te kiezen voor deze vorm ontstaat straks de mogelijkheid voor HGN Zuid een nieuw besluit te nemen over de inrichting.

Publieke belangen zijn ons inziens goed geborgd, door de gemeente op cruciale besluiten een blokkerende stem (vetorecht) te geven. Conclusie is dat de initieel gekozen wijze van organiseren (50/50) niet de meest doelmatige wijze is geweest. De koers die vanaf voorjaar 2020 is ingezet biedt betere condities om in de toekomst financiële risico’s te beheersen en Het Groene Net op een bedrijfsmatig verantwoorde manier te ontwikkelen.

34

63648 – Intern vertrouwelijk

Het Governanceperspectief

Hoofdstuk 4

63648 – Intern vertrouwelijk

35

4. Het governanceperspectief Onderzoeksvraag Geef een beoordeling over de bestuurlijke inrichting en governance van het Groene Net (beheersing).

4.1 Externe Governance Het Groene Net 4.1.1 Bestuurlijke en juridische afspraken bij oprichting Het Groene Net bestaat uit drie besloten vennootschappen (bv’s): Mijn Streekwarmte B.V., Het Groene Net B.V. (HGN B.V.) en Het Groene Net Ontwikkel B.V. (HGNO B.V.). Verder is er een stuurgroep Het Groene Net waarin de bestuurlijke partners zitten (de drie gemeenten, provincie Limburg). Onderstaande visuele weergave van de verschillende bv’s is in diverse stukken voor gemeenteraad en college regelmatig opgenomen.

Hieronder beschrijven we de governance zoals deze bij oprichting is vastgelegd.

Stuurgroep Het Groene Net Voor bestuurlijk overleg en afstemming tussen gemeenten, provincie is voorzien in een stuurgroep.

Mijn Streekwarmte B.V. De eerste bv is Mijn Streekwarmte B.V. (MSW). De gemeente Sittard-Geleen is 100% aandeelhouder van deze bv. De bedoeling is dat de gemeenten Beek en Stein in een latere fase zullen gaan investeren in Het Groene Net. Dat

63648 – Intern vertrouwelijk

36

zullen ze dan doen door te participeren in MSW voor elk 33,3%. Daarmee heeft MSW in de beoogde eindsituatie drie publieke aandeelhouders, met elk een gelijk aandeel. MSW voert zelf feitelijk geen activiteiten uit, maar is de eigenaar van aandelen in HGN B.V. en HGNO B.V. De governance bij oprichting bestond uit een aandeelhoudersvergadering (AvA) en een statutair bestuurder. Zodra nieuwe aandeelhouders zouden toetreden (Beek en Stein) was de bedoeling ook een raad van commissarissen (RvC) in te richten. De gemeente Sittard-Geleen wordt op de AvA vertegenwoordigd door de wethouder deelnemingen. Bij oprichting is ook bepaald dat de wethouder duurzaamheid q.q. benoemd wordt als bestuurder van MSW.

Het Groene Net B.V. De tweede bv is Het Groene Net B.V. (HGN B.V.). Aandeelhouders zijn MSW (50%) en Ennatuurlijk B.V. (50%). Deze verhoudingen wijzigen na het besluit van 8 juli 2020, Ennatuurlijk B.V. is een private partij in bezit van een pensioenfonds (PGGM) en een internationaal energieconcern (Veolia). Ennatuurlijk is de rechtsopvolger van Essent Local Energy Services. Het bedrijf exploiteert op bijna 40 locaties in Nederland warmtenetten. De governance van HGN B.V. bestaat uit een AvA, een RvC en een statutair bestuurder. De statutair bestuurder van MSW (is wethouder duurzaamheid) machtigt de wethouder deelnemingen om MSW te vertegenwoordigen in de AvA van HGN B.V. De statutair bestuurder (is wethouder duurzaamheid) van MSW is lid van de RvC van HGN B.V. Ennatuurlijk vaardigt de financieel directeur af naar de AvA en wordt door de algemeen directeur vertegenwoordigd in de RvC. Bij oprichting was beoogd dat de RvC uit tenminste drie personen zou bestaan. Een derde commissaris is niet benoemd. Bestuurder van HGN B.V. is de operationeel directeur van Ennatuurlijk. HGN B.V. is de exploitant van Het Groene Net. Binnen HGN B.V. zijn de activa en contracten met klanten en leveranciers ondergebracht. HGN B.V. heeft zelf geen mensen in dienst. Voor de dienstverlening aan klanten en service- en reparatiewerkzaamheden wordt gebruik gemaakt van de diensten van Ennatuurlijk.

De afspraken liggen vast in een dienstverleningsovereenkomst.

Het Groene Net Ontwikkel B.V. De derde bv is Het Groene Net Ontwikkel B.V. (HGNO B.V.). De aandeelhouders van deze bv zijn dezelfde als van HGN B.V., de invulling van de AvA en RvC is identiek aan die van HGN B.V. Statutair bestuurder van HGNO B.V. is de beleidsmedewerker duurzaamheid van de gemeente Sittard-Geleen. HGNO B.V. is verantwoordelijk voor het ontwikkelen van Het Groene Net. Hiervoor worden planstudies gedaan, businesscases opgesteld, investeringsprojecten gestart en gerealiseerd. Na gereedkomen van de investering worden de investeringen overgedragen aan HGN B.V. die vervolgens de exploitatie verzorgt.

37

63648 – Intern vertrouwelijk

Personele invulling De personele invulling van de rollen en functies is als volgt:

Aandeelhoudersvergadering

RvC

Bestuurder

Mijn Streekwarmte B.V. (MSW)

Wethouder middelen q.q.

Wordt niet ingevuld zolang Sittard-Geleen enig aandeelhouder is

Wethouder duurzaamheid q.q.

Het Groene Net B.V.

Wethouder deelnemingen, gemachtigd door de bestuurder MSW (=wethouder duurzaamheid)

Wethouder Duurzaamheid q.q.

Directeur operaties Ennatuurlijk B.V.

Commercieel directeur Ennatuurlijk B.V. Het Groene Net Ontwikkel B.V.

Wethouder middelen q.q., gemachtigd door de bestuurder MSW (=wethouder duurzaamheid) Commercieel directeur Ennatuurlijk B.V.

Algemeen directeur Ennatuurlijk B.V. Wethouder Duurzaamheid q.q. Algemeen directeur Ennatuurlijk B.V.

Beleidsmedewerker duurzaamheid gemeente Sittard-Geleen

4.1.2 Invulling in de praktijk In het functioneren in de praktijk wordt op hoofdlijnen de bovenstaande structuur gevolgd. In verschillende fasen worden er wel aanvullingen en aanpassingen gedaan op de structuur, met het oog op de fase van ontwikkeling. Het gaat om de volgende aanvullingen en aanpassingen: •

Gemeenten Beek en Stein nemen deel aan bijna alle aandeelhoudersvergaderingen van MSW. Hiermee wordt vooruitgelopen op de toekomstige participatie van Beek en Stein.

•

De aandeelhoudersvergadering MSW en de stuurgroep worden de facto ineen geschoven tot één overleg. De vergaderingen van de AvA/Stuurgroep gaan vooral over de ontwikkeling van HGN Zuid.

•

Vanaf juni 2018 wordt de rol van bestuurder van MSW niet q.q. door de wethouder duurzaamheid vervuld, maar door de voormalige wethouder duurzaamheid. Hiervoor heeft het college van B&W een afwijkingsbesluit van de kadernota verbonden partijen genomen.

•

Beoogd was dat na toetreden van nieuwe aandeelhouders een RvC ingericht zou worden. In 2018 wordt besloten al eerder met een RvC te gaan werken en namens Sittard-Geleen de (nieuwe) wethouder duurzaamheid q.q. in de RvC te benoemen.

•

Na pensionering van de directeur operaties van Ennatuurlijk B.V. wordt besloten een statutair bestuurder van buiten Ennatuurlijk B.V. te benoemen.

•

Besloten wordt dat na wijziging van de aandelenverhoudingen in HGN B.V. de RvC vervangen gaat worden door een adviesraad. Dit met het oog op nieuwe verhoudingen, waarin Ennatuurlijk B.V. als grootste aandeelhouder meer zeggenschap krijgt. Dit besluit geldt vanaf de tweede helft van 2020.

38

63648 – Intern vertrouwelijk

4.1.3 Bevindingen Op basis van de onderzochte stukken en gevoerde gesprekken hebben wij de volgende bevindingen bij de externe governance van Het Groene Net: Gekozen is voor een gelaagde constructie met een vennootschap die de aandelen namens de gemeente

•

beheert (MSW). De constructie leidt wel tot gelaagdheid die het geheel complex maken. Gesprekken tussen aandeelhouders moeten formeel via schijven verlopen, hetgeen de handelingssnelheid niet ten goede komt. De benoeming van de bestuurder van MSW was niet in lijn met de kadernota verbonden partijen van de

•

gemeente Sittard-Geleen. Doordat wethouders in diverse rollen in de betrokken vennootschappen opereren, komen ze in een dubbele

•

positie ten opzichte van hun collega’s in het college. Als wethouder zijn de wethouders lid van het college. Als commissaris of bestuurder voeren zij het beheer over een vennootschap waarbij zij (moeten) handelen vanuit het vennootschapsbelang. Vanuit financieel oogpunt (kosten minimaliseren) is in onderling overleg tussen gemeente en Ennatuurlijk

•

ervoor gekozen de bestuurders van beide bv’s ‘om niet’ te leveren vanuit de beide organisaties. Namens de gemeente is tot en met 2019 de beleidsmedewerker duurzaamheid statutair bestuurder van HGNO B.V. en vanuit Ennatuurlijk is de directeur operaties statutair bestuurder van HGN B.V.. De functies worden halftijds ingevuld, de andere helft van de werkweek vervullen de beiden hun oorspronkelijke rol.

4.1.4 Beoordeling governance Het Groene Net In essentie komt de governance van deelnemingen van gemeenten neer op twee hoofdprincipes: 1.

een duidelijke verdeling van verantwoordelijkheden en bevoegdheden (‘rolduidelijkheid’);

2.

een goed functionerend systeem van checks and balances.

Deze twee hoofdprincipes hebben we uitgewerkt in een toetsingskader voor governance van gemeentelijke deelnemingen. Tabel toetsingskader governance gemeentelijke deelnemingen

Rol

Actor

Focus

Nadere uitleg

Kaderstellend en controlerend

Raad

Maatschappelijke doestellingen, budgetrecht gemeenteraad en risico’s.

De raad kan in brede zin toezicht houden op het college en daarin alle ‘gebruikelijke’ middelen inzetten. Ten aanzien van een vennootschap heeft de gemeenteraad alleen een formele rol bij oprichting van een vennootschap (‘wensen en bedenkingen’) en recht op informatie in de paragraaf verbonden partijen. Stelt kaders via de kadernota verbonden partijen en inhoudelijk via de programmadoelstellingen in de programmabegroting.

Uitvoerende verantwoordelijkheid

College

Gevoerde bestuur van de gemeente. Dit is een gezamenlijke, collegiale, verantwoordelijkheid.

Het college van B&W is verantwoordelijk om zijn taken en bevoegdheden (op grond van de wet) uit te voeren, binnen de kaders zoals gesteld door de gemeenteraad. Het college legt verantwoording af aan de gemeenteraad. Het college is bevoegd rechtshandelingen uit te voeren zoals het oprichten van vennootschappen.

39

63648 – Intern vertrouwelijk

Rol

Actor

Focus

Nadere uitleg

Eigenaar

AvA.

AvA maakt geen beleid, maar monitort wel het beleid van de inhoudelijke strategische koers. AvA gaat over financiële continuïteit (goedkeuren jaarrekening), personele continuïteit, benoemen/ontslaan bestuur en RvC.

De gemeente is aandeelhouder. Het college vertegenwoordigt de gemeente in de AvA. Hóe gestemd gaat worden is een collegebesluit. Ter uitoefening van het stemrecht wordt in de praktijk vaak één wethouder gemachtigd.

Opdrachtgever

College

Stuurt op het ‘wat’ (=publieke waarde).

Het college is bevoegd tot het aangaan van privaatrechtelijke rechtshandelingen/verstrekken van opdrachten. Gemeenten zijn vaak zowel opdrachtgever als eigenaar tegelijk van gemeentelijke deelnemingen. Het aangaan van verplichtingen vaak gemandateerd aan de ambtelijke top.

Toezichthouder (intern vennootschappelijk)

RvC

Toezicht houden op het beleid van het bestuur en op de algemene gang van zaken in de vennootschap (binnen het statutaire doel vennootschap).

De RvC is gebonden aan het statutaire doel en handelt in het belang van de vennootschap.

Opdrachtnemer

Bestuur

Stuurt op het ‘hoe’ (strategie, realiseren doelstellingen). Het bestuur kan namens de vennootschap ook (dienstverlenings)overeenkomsten sluiten.

Het bestuur is verantwoordelijk voor het in de vennootschap te voeren beleid.

Op basis van dit toetsingskader beoordelen wij de governance van Het Groene Net als volgt: •

Het Groene Net kent een constructie met een getrapt eigendom (via MSW B.V. naar HGN B.V. en HGNO B.V.). Dit betekent ook dat functies en rollen getrapt ingevuld worden en sturing vanuit de gemeente gelaagd is.

•

Van een effectieve functiescheiding tussen aandeelhouders, overige belanghebbenden, commissarissen en bestuurders is in de periode tot 2018 geen sprake geweest. Doordat twee wethouders samen feitelijk meerdere rollen invulden, liepen rollen en verantwoordelijkheden door elkaar.

•

Vanaf juni 2018 werden, met het benoemen van een bestuurder voor MSW van buiten het college en een RvC-lid vanuit het college, de verhoudingen binnen MSW scherper en duidelijker.

•

De kadernota verbonden partijen van de gemeente Sittard-Geleen stelt dat alleen collegeleden op voordracht van gemeente tot lid van een RvC kunnen worden benoemd. Dit past volgens ons minder goed in een scheiding van rollen en verantwoordelijkheden. Een commissaris of een bestuurder van een vennootschap heeft wettelijk gezien de taak om in het belang van de vennootschap te handelen. Een wethouder heeft de taak de belangen van de gemeente te behartigen en legt daar politiek verantwoording voor af. Het benoemen van een wethouder als commissaris of bestuurder van een vennootschap brengt deze functionaris in een onmogelijke dubbelrol als de belangen van een vennootschap en de gemeente uiteen lopen. Om die reden vinden wij het benoemen van een bestuurder van buiten het college niet onverstandig. De keuze voor deze bestuurder (een voormalig wethouder) was echter formeel niet in lijn met de kadernota verbonden partijen.

•

Het feitelijk samenvoegen van AvA van MSW met de stuurgroep Het Groene Net lijkt vooral uit praktisch oogpunt gerealiseerd. In de uitwerking in de praktijk blijkt dat de focus van de AvA MSW/Stuurgroep HGN daarbij vooral heeft gelegen op de doorontwikkeling van Het Groene Net. Doordat de bestuurder van MSW

63648 – Intern vertrouwelijk

40

ook optreedt als voorzitter van de stuurgroep is niet duidelijk vanuit welke belangen en welke rol hij aan tafel zit. •

Het had om die reden voor de hand gelegen de vertrekkend wethouder te vragen als externe, onafhankelijke voorzitter van de stuurgroep op te treden. Hiermee was zijn expertise en bestuurlijke netwerk voor de verdere ontwikkeling van Het Groene Net behouden gebleven. Voor de rol van bestuurder MSW, wat feitelijk niet meer is dan een houdstermaatschappij van aandelen, had benoeming van een andere bestuurder niet zijnde een voormalig collegelid meer voor de hand gelegen.

•

Met name de benoeming van de ambtenaar tot bestuurder van HGNO B.V. is door velen benoemd in de interviews als knelpunt. Zeker in de fase tot juni 2018 verzorgde de ambtenaar de advisering aan het college van B&W, maar had daarnaast ook het belang van de vennootschap te dienen. Dit dubbele petten probleem wordt door velen genoemd. Op momenten was het onduidelijk vanuit welke rol hij adviseerde of optrad. Vanaf half 2018 is de advisering aan het college door een andere ambtenaar overgenomen om in ieder geval op dat punt meer duidelijkheid te krijgen.

•

Meer in algemene zin achten wij het niet wenselijk dat ambtenaren optreden als bestuurder in vennootschappen waar de gemeente direct of indirect een belang heeft. Als ambtenaar kunnen zij instructie ontvangen vanuit de gemeente, als bestuurder van de vennootschap moeten zij in het belang van de vennootschap handelen. Het zijn van bestuurder staat daarmee op gespannen voet met een ambtelijke aanstelling.

•

De aanstelling van een bestuurder van HGN B.V. van buiten de organisatie van Ennatuurlijk achten wij een verstandige keuze.

4.2 Interne governance De hoofdvraag met betrekking tot governance lag met name op de externe governance vanuit de gemeente naar de vennootschappen en publieke en private partnerschappen. Daar heeft het onderzoek zich met name op gericht. Op onderdelen hebben we aanvullend daarop ook enkele bevindingen over de interne governance. •

In de pioniersfase is het vooral de beleidsmedewerker duurzaamheid geweest, die samen met de wethouder duurzaamheid het initiatief tot ontwikkeling heeft gebracht. Uit de interviews blijkt dat het vooral aan het doorzettingsvermogen en ondernemerschap van deze twee personen heeft gelegen dat Het Groene Net tot stand is gekomen.

•

Na de pioniersfase, na een positief investeringsbesluit van het college, blijft de verantwoordelijkheid en het initiatief min of meer automatisch bij de beleidsmedewerker duurzaamheid liggen. Hij blijft de centrale, trekkende rol vervullen. Zeker gezien de sterke lijn die er tussen de medewerker en de portefeuillehouder bestaat, staat de ontwikkeling min of meer buiten de organisatie.

•

Gezien de grote financiële belangen en risico’s die met het project gemoeid zijn, als ook de bestuurlijke verhouding met andere gemeenten en provincie had een bredere inbedding in de bestaande organisatie beter geweest, in de vorm van een projectstructuur met een duidelijke bestuurlijke opdrachtgever, ambtelijk opdrachtgever en ambtelijk opdrachtnemer. Hierbij zouden intern meer checks-and-balances georganiseerd zijn.

•

In de eerste fase van de ontwikkeling van Het Groene Net waren diverse medewerkers betrokken bij Het Groene Net, vanuit diverse rollen en afdelingen. Het ontbrak echter aan structuur, een projectopdracht en eenduidige verantwoordelijkheden. Informatie werd niet breed gedeeld en Het Groene Net werd onvoldoende integraal benaderd. Ieder leek voor zich bezig met het managen van zijn stuk, waardoor de samenhang in de aansturing ontbrak.

•

Vanaf ca. 2018 is de aansturing verbeterd met de komst van een nieuwe beleidsmedewerker die feitelijk als een projectleider opereert en zich exclusief richt op de advisering aan het college vanuit het gemeentelijk

63648 – Intern vertrouwelijk

41

belang. Ook in de voorbereiding op de jaarrekeningen 2018 en 2019 worden belangrijke stappen gezet om meer grip op het dossier te krijgen, bijvoorbeeld doordat de ondersteuning vanuit andere disciplines (financieel en juridisch) zichtbaarder wordt. Tot op heden ontbreekt het echter nog steeds aan een projectopdracht en een duidelijke projectstructuur. Dit is een noodzakelijke laatste stap om het gemeentelijk belang volledig te borgen. •

Uit de interviews blijkt dat financieel en juridisch adviseurs op grote afstand van de investeringen stonden, nauwelijks tijd hadden collegestukken kritisch te beoordelen en van advies te voorzien. De financiële onderbouwing bij voorstellen is niet door de financials opgesteld, maar door de beleidsmedewerker duurzaamheid. De financials hebben ook niet de beschikking over alle onderliggende stukken en kregen deze bij navraag niet omdat het (deels) geheime stukken zouden betreffen. Het inzicht voor de afdeling financiën was hiermee onvoldoende. De financiële verwerking van de investeringen en verplichtingen in de administratie van de gemeente is mede daardoor gebrekkig en ook onvolledig gebleken.

•

In de beginfase is de rol van het management van de gemeente Sittard-Geleen niet zichtbaar in dit dossier. Met de komst van een nieuwe Teammanager Beleid wordt de betrokkenheid veel actiever en directer. In een latere fase gaat Sittard-Geleen over op een directiestructuur. We hebben in geen van de gesprekken en in geen van de documenten aanwijzingen gevonden voor een actieve betrokkenheid van de directie in deze latere periode. Dit geldt zowel op de inhoud van het dossier, als ook op de wijze van organiseren binnen de gemeentelijke organisatie.

•

Er is geen centraal dossier over Het Groene Net binnen het gemeentehuis. Tijdens ons onderzoek bleken stukken lastig te vinden en een centraal overzicht van alle relevante documenten ontbreekt. Stukken zijn ook nu nog niet volledig en compleet.

•

Op een deel van de stukken rust geheimhouding. Sommige van deze geheime stukken zijn door ons ingezien onder geheimhouding. Van enkele van deze stukken lijkt de noodzaak om geheimhouding nog langer in stand te houden niet meer aanwezig, bijvoorbeeld bij kostenramingen waarvan het project al aanbesteed en uitgevoerd is.

4.3 Conclusies Governance Overall trekken we de volgende conclusies ten aanzien van de governance: •

De governance met drie vennootschappen en de gelaagdheid in aandeelhouderschap maakt de besturing complex door de gelaagde structuur en daarmee samenhangende veelheid aan personele unies/dubbelrollen. Dit laatste maakt het vrijwel onmogelijk om in de praktijk een scherpe rolscheiding te waarborgen en doet daarmee afbreuk aan de werkzame checks-and-balances.

•

Doordat bestuurders diverse rollen met betrekking tot HGN vervullen (eigenaar, opdrachtgever en opdrachtnemer) zijn belangen onvoldoende duidelijk te onderscheiden. Een structuur van een AvA, RvC en bestuur van een vennootschap beoogt checks-and-balances tussen eigenaar, toezichthouder en bestuurder te bewerkstelligen. Door de gekozen invulling is deze structuur wel in opzet aanwezig geweest, maar was de werking in de praktijk onvoldoende.

•

Er waren onvoldoende interne checks-and-balances binnen de gemeentelijke organisatie van de gemeente Sittard-Geleen. Het ontbreekt aan een duidelijke projectstructuur met verantwoordelijkheden en bevoegdheden.

•

De benoeming van een voormalig wethouder als bestuurder van MSW was niet in lijn met de kadernota verbonden partijen.

•

Het is in beginsel niet wenselijk dat collegeleden als commissaris of bestuurder van een vennootschap (die verbonden partij is of waarin de gemeente een indirect belang heeft) te benoemen.

•

Het is eveneens onwenselijk om een ambtenaar als bestuurder (of commissaris) van een vennootschap (die verbonden partij is of waarin de gemeente een indirect belang heeft) te benoemen.

42

63648 – Intern vertrouwelijk

Het Financiële Perspectief

Hoofdstuk 5

43

63648 – Intern vertrouwelijk

5. Het financiële perspectief Onderzoeksvragen Geef inzicht in de vorderingen en schulden tussen Het Groene Net en de gemeente inclusief een voorstel voor de financiële afwikkeling daarvan en een waardering van de vorderingen Geef een beoordeling van de waardering van de aandelen van Mijn Streekwarmte en de verwachte toekomstige ontwikkeling van deze aandelen

5.1 Totaal financieel overzicht Sittard-Geleen m.b.t.. HGN Vanaf de initiatieffase van Het Groene Net heeft Sittard-Geleen veel geïnvesteerd. In eerste instantie in de vorm van voorbereidingskosten en voorloopprojecten. Na totstandkoming van het partnerschap met Ennatuurlijk zijn een deel van de investeringen samen gedaan en is een deel van de investeringen overgedragen aan Het Groene Net B.V. Een overzicht van de totale uitgaven en inkomsten over de periode 2010-2020 is in tabel 1 opgenomen. In ‘bijlage 2 Overzicht financiële stromen 2010-2020’ is een gedetailleerd overzicht met uitgaven en ontvangsten per jaarschijf voor de periode 2010-2020 opgenomen. In de bestuurlijke stukken is door ons geen integraal overzicht van baten, lasten en investeringen aangetroffen. Voor een duidelijk financieel inzicht is een dergelijk overzicht gereconstrueerd op basis van de betalingen en ontvangsten zoals deze in de administratie van de gemeente Sittard-Geleen zijn opgenomen. In de loop van de tijd hebben diverse verrekeningen met reserves en voorzieningen plaatsgevonden en zijn tussentijds ook bedragen afgewaardeerd. Om de vraag ‘wat heeft het gekost’ goed te kunnen beantwoorden, zijn in onderstaand overzicht de kasstromen als basis genomen. Dat betekent dat de volgende administratieve boekingen niet meegenomen zijn in het overzicht, omdat hierbij geen feitelijke kasstroom plaatsvindt: •

vorming van reserves (bijvoorbeeld t.b.v. risico achtervang of herwaardering aandelenvermogen MSW);

•

vorming van verliesvoorzieningen (bijvoorbeeld voor dubieuze debiteuren of aandelenkapitaal);

•

overige balansboekingen.

Tabel 1. Overzicht uitgaven en ontvangsten (o.b.v. kasstromen) Sittard-Geleen m.b.t. HGN 2010-2020

Omschrijving

Totaal 2010-2020 (in miljoen €)

Storting aandelenkapitaal

€ 2,5

Uitgaven Sittard-Geleen m.b.t. HGN

€ 8,1

Investering De Ligne

€ 2,6

Subtotaal uitgaven

€ 13,2

Bijdragen derden (subsidies/leveringen)

-€ 3,6

Verkoopopbrengst activa

-€ 0,9

Subtotaal ontvangsten

-€ 4.5

Saldo (uitgaven -/- ontvangsten)

€ 8,7

44

63648 – Intern vertrouwelijk

Omschrijving

Totaal 2010-2020 (in miljoen €)

Vorderingen Sittard-Geleen (per 07-2020)

-€ 2,4

Waarde aandelenkapitaal (per 07-2020)

-€ 2,2

Totaal Sittard-Geleen 2010-2020

€ 4,1

De totale uitgaven van Sittard-Geleen met betrekking tot Het Groene Net over de periode 2010-2020 bedragen € 13,2 miljoen. Het gaat hierbij onder andere om het storten van het aandelenkapitaal (in totaal € 2,5 miljoen) en de kosten voor het project De Ligne (€ 2,6 miljoen). De overige kosten van € 8,1 miljoen hebben betrekking op de voorbereidingskosten, kosten voor voorloopprojecten en de exploitatie(kosten) van HGN. Daarnaast zijn door Sittard-Geleen in de periode 2010-2020 verschillende ontvangsten, in totaal € 4,5 miljoen, gerealiseerd met betrekking tot Het Groene Net. Het gaat hierbij onder andere om € 0,8 miljoen aan subsidie inkomsten vanuit RVO voor projecten in het Unieke Kansen Programma (UKP), € 0,7 miljoen aan subsidie inkomsten vanuit de Europese Unie voor ELENA (European Local ENergy Assistance) projecten en € 0,3 miljoen aan overige subsidies. Andere inkomsten hebben betrekking op de levering van warmte aan klanten (€ 1,2 miljoen), de verkoop van activa voor ongeveer € 0,9 miljoen door Sittard-Geleen aan HGN B.V., aansluitbijdragen ten hoogte van € 0,4 miljoen en de bijdrage van de gemeente Stein (€ 0,2 miljoen). Per saldo bedraagt het verschil tussen uitgaven en inkomsten voor Sittard-Geleen op dit moment € 8,7 miljoen.

Daarnaast staat op dit moment (per 07-2020) nog voor € 2,4 miljoen aan vorderingen open en is het aandelen kapitaal na de verwatering voor € 2,2 miljoen1 op de balans van Sittard-Geleen gewaardeerd. Hierbij moet opgemerkt worden dat voor beide posten onzeker is of deze in de toekomst daadwerkelijk als inkomsten gerealiseerd kunnen worden. Bij het opstellen van de jaarrekening zal de inbaarheid van deze vorderingen steeds opnieuw beoordeeld worden door de organisatie en getoetst door de accountant. Wanneer deze posten met het saldo van uitgaven en inkomsten worden verrekend resulteert een nettoverlies van € 4,0 miljoen. Dit verlies kan nog toenemen als er aanvullende afwaarderingen nodig zijn.

5.2 Overzicht openstaande vorderingen en voorstel financiële waardering en afwikkeling Op dit moment staat voor een bedrag van ongeveer € 2,4 miljoen aan vorderingen op de balans van SittardGeleen. Dit bedrag bestaat uit de volgende vorderingen: •

Voorbereidingskosten HGN-Zuid bij HGN

€ 1.705.000

•

Subsidie provincie Limburg

€

•

Bijdrage aansluitkosten (BAK) De Ligne – aannemer Jongen B.V. € 513.000

200.000

In het proces van de verwatering van de aandelen zijn een aantal vorderingen van Sittard-Geleen op HGN B.V. meegenomen: boekwaarde investeringen fase 1 (De Ligne, Spoorkolonie, Spil) € 602.000, voorbereidingskosten fase 1 € 108.000 en bijdrage exploitatieverlies fase 1 € 165.000. 1

63648 – Intern vertrouwelijk

45

Voorbereidingskosten HGN-Zuid (€ 1.705.000) Voor de voorbereidingskosten voor de overige kralen van Het Groene Net (kralen 2 t/m 7, ook wel HGN Zuid) is met de gemeenten Stein en Beek afgesproken dat deze kosten ingebracht kunnen worden op het moment dat HGN de gemeentegrens over gaat. De gemeente Sittard-Geleen kan dan zijn vordering innen. Stein en Beek hebben, ook als HGN Zuid niet tot ontwikkeling komt, een toezegging gedaan van € 437.000,-. Dit bedrag ontvangt Sittard-Geleen sowieso, ook bij een no-go besluit. Voor de resterende € 1.268.000,- schat Sittard-Geleen het risico in op 50%. Wij hebben deze analyse beoordeeld, en vinden dit een reële inschatting. Wij adviseren met betrekking tot deze openstaande vordering vooralsnog geen verdere actie te ondernemen in afwachting van de verdere ontwikkelingen ten aanzien van de uitbreiding naar HGN-Zuid.

Subsidie provincie Limburg € 200.000 Op dit moment staat nog een subsidie bijdrage van € 0,2 miljoen open van de provincie Limburg. Hiervoor is in december 2014 een verzoek ingediend bij de provincie Limburg. In het onderzoek is niet duidelijk geworden waarom dit bedrag nog steeds als openstaande vordering op de balans van Sittard-Geleen staat. De accountant heeft in het position paper bij de jaarrekening 2019 het risico op oninbaarheid van deze vordering op 0% ingeschat. Wij adviseren om zo spoedig mogelijk op bestuurlijk niveau in contact te treden met de provincie Limburg om deze openstaande post af te wikkelen.