Presentatie Algemene ontwikkelingen met betrekking tot gemeentefinanciën
Tekst van het document
21-8-2025
Trends in gemeentefinanciën
Gemeenteraad Sittard-Geleen 21 augustus 2025 1
1
Even voorstellen
Erwin Ormel
Varsseveld 1965
2015 –heden: 1997 –2015: 1988 –1997: 2002 –2014: 2018: 2022 –heden:
BMC Gemeente Amersfoort Gemeente Huizen Gemeenteraadslid in Huizen Formateur en informateur in Huizen Gemeenteraadslid / fractievoorzitter
,
2
2
1
21-8-2025
De conclusies
vandaag….
van
•
Eigen vermogen van gemeenten is nog nooit zo hoog geweest….
•
Door een hoger investeringsniveau stijgt de schuld evenredig mee…
•
Grote incidentele voordelen en grote structurele nadelen…
•
Compensatie van het Rijk biedt slechts tijdelijk verlichting…
•
Houdbaarheid van het sociaal domein is punt van zorg…
•
Grote zorgen in het fysiek domein…
•
Grenzen aan de uitvoeringskracht…
•
Complexiteit en uitvoeringskosten nemen toe…
•
Grote onzekerheid over de rijkscompensatie… 3
3
De grote vraag voor de komende periode…
Varen in de mist….
.
Wat betekent dit voor het raadsprogramma of het coalitieakkoord dat we na de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 gaan opstellen?
4
4
2
21-8-2025
Onderliggende analyses
en
onderzoeken
•
2024: BMC analyse van de jaarrekening 2023
•
2024: BMC analyse van de Kadernota’s van de gemeenten
•
2025: BMC analyse in opdracht van de VNG • Rondetafelgesprek met controllers van de 100. 000+ •
gemeenten Digitale enquête onder netwerk van gemeentecontrollers
•
2025: BMC analyse van de voorjaarsnota en de meicirculaire
•
2025: BMC analyse van de jaarrekeningen 2024
•
2025: Voorlopige uitkomsten BMC analyse van de Kadernota’s
5
5
Trends uit de jaarrekening 2024
6
6
3
21-8-2025
Eigen
vermogen
Jaar
Saldo
2020
46, miljard
2021
18, miljard
2022
38, miljard
2023
17, miljard
*2024
19, miljard
Nederlandse gemeenten neemt
nog
steeds toe
7
7
Maar investeringen
schuld nemen ook toe….
en
Omdat de gemeenten de laatste jaren weer meer investerenmoet er ook weer meer
geleendworden.
Ontwikkeling van de schuldquote en de solvabilteit 70
Schuld inprocenten van de jaarlijkse inkomsten
60 e atg ne cr e
P
De stijging van de schuld houdt de laatste jaren gelijke tredmet de stijging van de inkomsten.
50 40 30
Solvabiliteit:eigen vermogen in een percentage van het balanstotaal
20
De verhouding eigen vermogen –vreemd vermogen blijft de afgelopen jaren constant.
10 0
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
Het eigen vermogen stijgt wel , maar de schuld groeit evenredig mee
8
8
4
21-8-2025
Investeringen
en
winsten in grondexploitaties lopen terug De investering in de grondexploitaties (aankoop grond en overige kosten) uitgedrukt in een percentage van de jaarlijkse baten loopt al jaren terug.
De winsten die gemeenten maken op de grondexploitatie is de laatste jaren relatief laag. Mogelijke oorzaken: het lage investeringsniveau en kostenverhogingen als netcongestie en stikstof.
9
9
Incidentele (voordelige) factoren die het saldo beïnvloeden
Opvang Oekraïners:
08 miljard
Grondexploitaties:
04 miljard
,
,
10
10
5
21-8-2025
Structurele (nadelige) factoren die het saldo beïnvloeden En werken structureel door naar de volgende jaren….
Jeugdzorg:
€ 1 miljard
(Hogere netto kosten tovde oorspronkelijke begroting 2024)
Overhead:
€ 03 miljard ,
(Hogere netto kosten tovde oorspronkelijke begroting 2024)
11
11
Ook in 2024
weer
sterke kostenstijging in het sociaal domein De kostenstijging in het sociaal domein stijgt jaarlijks gemiddeld 33% sterker ,
dandegroeivandeinflatieende bevolking.
Dit komt de laatste jaren vooral door de stijging van de Jeugdzorgen de kosten van de wijkteams.
12
12
6
21-8-2025
Ontwikkelingen in de meerjarenbegroting
13
13
Voorjaarsnota Rijk: tijdelijke verzachting Bedragen x € 1 miljard
2025
van
de pijn
2026
2027
2028
2029
400
422
412
414
414
414
414
414
498
447
Eigen bijdrage Jeugdzorg
-260
-260
Sturen op trajectduur Jeugdzorg
-68
-68
Indexeren opbrengst hervormingsagenda
-507
-507
Demping terugval gemeentefonds Tekorten Jeugdzorg
414
Verzachting ingroeipad maatregelen Hervormingsagenda
Financieringsarrangement WMO Totaal compensatie Ravijnjaar en Jeugd
p. m.
414
1. 312
1. 283
-9
-7
Veel gemeenten moeten dit verrekenen met een ingeboekte taakstelling NB: € 1 miljard landelijk is voor Sittard-Geleen circa € 6 á 7 miljoen 14
14
7
21-8-2025
In 2028: € 12 miljard minder ,
voor
Jeugdzorg dan in 2025
Bedragen x 1 miljard
2024
2025
2026
2027
2028
Compensatie tekort cfm commissie van Wijzen
1. 828
1. 828
1. 828
1. 828
1. 828
Maatregelen hervormingsagenda
-374
-374
-961
-1. 017
-1. 017
Oorspronkelijke reeks
1. 454
1. 454
867
811
811
498
447
1. 365
1. 258
Verzachten van het ingroeipad Nieuwe reeks
Bedragen x 1 miljard
1. 454
811
Bedrag
Maatregelen Hervormingsagenda 2025
374
Maatregelen Hervormingsagenda 2028
1. 017
Nog te realiseren
643
Bekorten trajectduur Jeugdzorg
68
Indexering opbrengst Hervormingsagenda
507
Extra te realiseren 2028 tov2025
1. 454
1. 218
De provincie staat geen stelpost toe voor de indexering opbrengst Hervormingsagenda 15
15
Ontwikkelingen in het Sociaal Domein
16
16
8
21-8-2025
Volumegroei
en
inflatie: circa 4%
per
jaar
De inflatie voor de overheid bedraagt de komende jaren circa 35%. , Dit wordt met name veroorzaakt door de verwachte loonontwikkeling. De bevolking groeit met circa 05% per jaar , Bron
: Centraal economisch Plan
17
17
De ontwikkeling
van
de Algemene Uitkering loopt redelijk in de pas De reële omvang van de algemene uitkering loopt weliswaar terug , maar de stijging sinds 2017 is nog steeds sterker dan de inflatie en bevolkingsgroei. Bron
: Circulaires 2017 t/m 2024
De groei tot en met 2023 is de algemene uitkering generiek
(exclusief Corona en energietoeslag)
De groei vanaf 2023 (na herverdeling gemeentefonds) betreft de ontwikkeling van de clusters sociale basisvoorzieningen , WMO en Jeugd.
18
18
9
21-8-2025
De kostenstijging (en ontoereikende compensatie) van het sociaal domein is het échte probleem Ook als de kostenontwikkeling in het sociaal domein gelijke tred houdt met de ontwikkeling van de inflatie en de bevolkingsgroei , dan ontstaat er een financieel probleem.
19
19
En als de trend van de afgelopen jaren zich doorzet….
.
In de periode 2017 –2024 was de kostenstijging in het sociaal domein gemiddeld 33% , per jaar hoger dan de ontwikkeling van inflatie en bevolkingsgroei. De gele stippellijn gaat er vanuit dat deze trend zich de komende jaren doorzet.
20
20
10
21-8-2025
Armoede
en
WMO
WMO en huishoudens met een laag inkomen OM W den i gin ne l z a ov tt ker he w n a n t
14
m in nte nie Cll e den aA
6
12
rioota
Brunssum Oldambt Sittard-Geleen
10
atva mene eetc pro
Stadskanaal Kerkrade Enschede
Pekela Maastricht Heerlen Harlingen Rotterdam
8
Bron Reusel-de M. Bunnik
:
Cijfers :
CBS-inkomens CBS-Wmo-gebruik 2023
Vaals
4
Zoeterwoude Renswoude
Rozendaal
2 0
Aandeel huishoudens in gemeenten die vier jaar of langereen inkomen hebben tot 150% van het sociaal minimum afgezet tegen het relatieve aantal cliëntenmet een maatwerkvoorziening in het kader van de WMO.
00,
50,
100, 150, 200, Aandeel huishoudens met langdurig laag inkomen tot 150% van het minimum in procenten van het toaal
250,
21
21
En
een
sterke vergrijzing op komst…
Prognose bevolkingsopbouw De vergrijzing neemt de komende jaren toe , dat betekent dat een groter van de bevolking een beroep zal doen op de
WMO. De beroepsbevolking gaat niet stijgen.
22
22
11
21-8-2025
Zorgen in het fysieke domein
23
23
Ook het fysiek domein zijn er grote thema’s •
Planexploitaties voor de woningbouw staan onder druk • Stikstof en netcongestie werken vertragend en kostenverhogend • Sociale doelstelling legt een druk op de planexploitatie voor woningbouw
•
Jaarlijkse kostenstijging is de laatste jaren veel hoger dan de gemiddelde inflatie
•
Extra gemeentefondsuitkering en extra OZB is ontoereikend om de structurele kosten van de groei te betalen • Doorwerking bestaand beleid • Onderhoudskosten nieuwe wegen • Onderhoud en kapitaallasten scholen welzijnsvoorzieningen sport • Extra geld of druk op de bestaande stad ,
,
24
24
12
21-8-2025
Zorgen in het fysiek domein •
Revitalisering “oude” wijken (jaren ‘70 en ‘80 wijken) • Woningen en voorzieningen voldoen niet meer aan standaarden • Reconstructie / vervangingsopgave • Kosten van klimaatadaptatie
•
Vervanging en verduurzaming maatschappelijk vastgoed • Buurthuizen • Sportaccommodaties • Scholen (Integraal huisvestingsplan)
•
Vervanging civiele infrastructuur • TNO-rapport 2023 • Grote financiële gevolgen (ca. 3 miljard per jaar) • Blijven nu nog onder de radar • Ongeveer de helft van de kosten komen voor rekening van de gemeenten
25
25
Uitdagingen
voor
de eigen organisatie Inwoners
FTE’sper 1. 000 inwoners
Gemiddelde
Minder dan 5000
72,
67. 000
5. 001
–
10. 000
48,
60. 000
loonsom
•
Financiële schaarste
•
Personele schaarste
•
Complexiteit van opgaven
•
Slechte uitvoerbaarheid
•
Toename van regelgeving
10. 001
–
20. 000
57,
60. 000
•
Steeds meer taken van rijk naar
20. 001
–
50. 000
64,
59. 000
Groter is niet (altijd) goedkoper
50. 000
–100. 000
80,
61. 000
100. 001
–150. 000
96,
62. 000
150. 001
–250. 000
95,
63. 000
gemeenten
•
26
26
13
21-8-2025
Tegenvallers beleidsruimte en bezuinigingen ,
27
27
Analyse Kadernota’s 2026
: Opnieuw
grote tegenvallers bij gemeenten
2026
2029
-/-0. 7 miljard
-/-0. 8 miljard
Verbetering van het saldo (voorjaar 2025)
0. 5 miljard
0. 3 miljard
Effect voorjaarsnota (minimaal)
0. 8 miljard
0. 3 miljard
Opgenomen bezuinigingen
0. 6 miljard
0. 8 miljard
-/-0. 9 miljard
-/-0. 8 miljard
Saldo begroting (stand najaar 2024)
Nieuwe tegenvallers en nieuwe ambities
28
28
14
21-8-2025
Vrije beleidsruimte van gemeenten is maar beperkt Omvang en samenstelling van de beleidsruimte De mate van beleidsvrijheid wordt onder meer bepaald door: a. De mate waarin gemeenten de mogelijkheid hebben zelf aanvullende regels te stellen; b. De gedetailleerdheid waarin gemeenten zich moeten houden aan uitvoeringsregels; c. De wijze van bekostigingvan de taken; d. De mate waarin gemeenten verplicht , dan wel aangewezen zijn of geheel vrij zijn in het aangaan van samenwerkingsverbanden. e. De mate waarin onderlinge verschillen maatschappelijk zijn geaccepteerd Beleidsvrijheid is niet hetzelfde als “franje” De omvang van de beleidsvrijheid bedraagt circa 15 á 20% van de totale uitgaven De beleidsvrijheid is het grootst bij sport , cultuur en recreatie en het kleinst bij de bijstand
29
29
Verschillende typen maatregelen…
Financieel technisch en inkomsten verhoging
Financieel technisch en efficiency ca. 45%
Versoberen en stopzetten
Andere rolneming
30
30
15
21-8-2025
Op korte termijn: zwaartepunt bij de financieel–technische maatregelen…
Financieel technisch en inkomsten verhoging
Versoberen
Andere rolneming
en stopzetten
31
31
Voorbeelden
van
bedrijfsvoerings-/ financieel-technische maatregelen
•Het doorontwikkelen van de eigen organisatie waardoor er steeds meer vacatures vervuld worden met vaste medewerkers. Hierdoor wordt de externe inhuur beperkt. •De gemeente geeft het goede voorbeeld door samen te bezuinigen door het beperken van inkoop en een efficiencyslagin de organisatie door te voeren. Deze voorbeelden worden doorgezet naar gemeenschappelijke regelingen , samenwerkingspartners en maatschappelijke organisaties. •Inzetten op een verlaging van de toekenning van de loon-en prijscompensatie voor verbonden partijen en in lijn brengen verwachte loon-en prijsstijgingen voor de gemeente. •De tijdelijk hogere stelpost onderbestedingstructureel te maken en een limiet voor onderbesteding vaststellen van 05% van de totale begrotingsuitgaven. ,
32
32
16
21-8-2025
Voorbeelden
•
van
bedrijfsvoerings-/ financieel-technische maatregelen
Het realiseren van efficiency besparingen op de bijstand door mensen met een uitkering aan het werk te helpen door een betere aansluiting op de arbeidsmarkt , in samenwerking met werkgevers en het onderwijs. Inzetten op een efficiëntere manier van werken en op basis van de principes van vertrouwen (minder controlestappen van de klantmanagers en trajectbegeleiders , in 1x goed).
•
Vanwege de jaarlijkse onderbestedinghet investeringsbudget IKC verlagen.
33
33
Voorbeelden
Financieel technisch en inkomsten verhoging
van
bezuinigingsmaatregelen
Financieel technisch en efficiency ca. 45%
Versoberen en stopzetten
Andere rolneming
34
34
17
21-8-2025
Voorbeelden
•
van
maatregelen bij preventie
en
basisvoorzieningen
Een taakstelling op het budget Lokale preventie van 50%. Deze 50% is de maximale bezuiniging mogelijkheid om niet in de knel te komen met wettelijke taken. Met deze bezuiniging zal voor de inwoner merkbaar gesneden worden in het voorzieningenpakket en zal dus minder preventief aanbod en aanbod ter versterking van de samenleving beschikbaar zijn.
•
Met het nieuwe subsidiebeleidworden subsidies gerichter en efficiënter ingezet. Daarnaast willen we de afbakening tussen subsidie en inkoop verduidelijken. Hierdoor kan op de subsidies en de inkoop van het sociaal domein een forse taakstelling gerealiseerd worden.
35
35
Voorbeelden •
van
maatregelen bij WMO
Het invoeren van een nieuw eigen bijdrage beleid in het kader van de
WMO conform het wetsvoorstel waarbij de grens waarop de eigen bijdrage moet worden betaald wordt verlaagdvan 150 naar 120%van het ,
sociaal minimum. •
Inwoners betalen miv. 2026 voor alle WMO voorzieningen een eigen bijdrage , waarvoor nu het abonnementstarief geldt. De hoogte van die bijdrage is afhankelijk van inkomen.
•
Het realiseren van een besparing op huishoudelijke hulp is door standaard eens per 2 weken huishoudelijke hulp te indiceren , in plaats van
wekelijks. Dit kan niet voor iedereen gaan gelden; criteria moeten worden onderzocht.
36
36
18
21-8-2025
Voorbeelden •
van
maatregelen bij Jeugd
Een kostenbesparing te realiseren door in te zetten op een duurzame uitvoering van de Jeugdwet voor de periode 2024-2028 waarbij de focus ligt op minder
kinderen die jeugdhulp nodig , minder intensieve jeugdhulp nodig (minder lang , minder zwaar) , betere betaalbaarheid (balans inkomsten/uitgaven). Dit moet uiteindelijk leiden tot een reductie in de kosten. •
Het doorvertalen van de taakstelling van € 1 miljard landelijkuit de hervormingsagenda voor de Jeugd naar de eigen gemeente door het opnemen van bezuinigingstaakstelling.
•
Inzetten op controleren van de huisartsen route , indicaties wettelijke verwijzers controlerenen geen automatische herindicatiesop eerste verwijzing. Risico: uitvoeringskosten , vertraging in proces , het open einde karakter van de voorzieningen en de diverse wettelijke verplichtingen.
37
37
Voorbeelden
•
van
maatregelen bij Bijstand
,
armoede
en
schulden
Het persoonlijk minimabudgetc. q. de individuele inkomenstoeslag wordt niet geïndexeerd en daarnaast gekortmet €50-per , jaar.
38
38
19
21-8-2025
Voorbeelden
van
maatregelen in het fysiek domein
•Het onderhoudsbudget Groen met 10% te verlagen. In 1e instantie wordt ingezet op het beter aanbesteden van eenmalige opdrachten en jaarcontracten. Vervolgens betekent het verlagen van de frequentie van onderhouden het voeren van diversiteitsbeleid. Daarbij wordt de verbinding gezocht met duurzaamheid en ecologie. •Het realiseren van een kostenbesparing bij het beheer van de openbare ruimte door in de aanbestedingen uit te gaan van niveau C , in plaats van niveau B. •Het structurele budget voor het programma Duurzaamheidkomt met ingang van 2027 te vervallen. Dit betekent dat de lasten in het kader van de opgave duurzaamheid gezocht moeten worden binnen de bestaande lijnbudgetten. Dit geldt ook voor eventueel benodigde cofinanciering. De ambitie om in 2050 energieneutraal , klimaatadaptief en circulair te zijn zal daarmee vertraagd worden. 39
39
Voorbeelden
•
van
maatregelen bij Onderwijs
,
Sport Cultuur ,
De oude regeling ‘vergoeding boventallig personeel scholen’ wordt
afgeschaft. •
Het niet meer ondersteunen van het zwemonderwijsvanaf 2026.
•
Het stoppen van subsidie aan zowel de muziekschool voor muzieklessen en aan een stichting voor het opleiden van amateurmusici.
•
Het uitbesteden van het zwembad vanaf 2026.
40
40
20
21-8-2025
Verschillende typen maatregelen…
Financieel technisch en inkomsten verhoging
Financieel technisch en efficiency ca. 45%
Versoberen
Andere rolneming
en stopzetten
41
41
Rolneming: wie doet wat…. Overheidstaken kunnen op verschillende niveaus worden uitgevoerd: • Door de overheid zélf • Door marktpartijen • •
Door gesubsidieerde organisaties (maatschappelijk middenveld) Door de samenleving.
42
42
21
21-8-2025
Rolneming
van
de overheid varieert en is ook in beweging De rolneming is geen statisch geheel. Kijk naar de energievoorziening: •
Tot in de jaren ‘80 een gemeentelijk gasbedrijf (gemeentelijke dienst)
•
Tot 2010 NV met publieke aandeelhouders
•
Vanaf 2010: verkoop aandelen markt.
•
Vanaf 2020: oprichting energiecoöperaties / maatschappelijke
aan
de
initiatieven 43
43
Rolneming
van
de overheid varieert en is ook in beweging
44
44
22
21-8-2025
Samenvattend beeld
45
45
Taken
middelen niet meer in balans
en
•
Incidentele middelen hebben een negatief effect op uitvoeringskracht
•
Effecten zijn groter dan de bezuiniging zelf • Geen gebruik kunnen maken van cofinanciering • Bezuinigingen in één domein werken door naar andere domeinen
•
Door te bezuinigen leveren we in op integraal werken / meekoppelkansen
•
Verbinding tussen de domeinen • Zorg armoede/schulden veiligheid • Wonen zorg en armoede/schulden Impact van woningbouwontwikkeling op de sociale structuur / • ,
,
,
•
leefomgeving Ontwikkeling leegstaande panden en de gevolgen voor veiligheid 46
46
23
21-8-2025
De Echternacher processie •
Door de ruime rijksmiddelen bleef de aandacht voor de kostenstijging in het sociaal domein lang onderbelicht
•
Drie stappen vooruit -twee stappen achteruit: Ondanks bezuinigingsmaatregelen en extra middelen is het perspectief van gemeenten niet echt verbeterd
•
Nieuwe ontwikkelingen (ambities maar ook nieuwe tegenvallers) maken extra bezuinigingen noodzakelijk
,
47
Een sluipmoordenaar
voor
•
Verborgen risico’s door negeren van vervangingsopgave
•
Verborgen risico’s door groeieffecten onvoldoende door te rekenen
•
Sluipenderwijs interen op flexibiliteit
de financiën
de begroting door onvoldoende compensatie van
48
48
24
21-8-2025
Een ingewikkelde puzzel…… Een demissionair kabinet…….
Onzekerheid over compensatie van het Rijk….
Gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart…….
49
49
Een
paar
aandachtspunten
•
Presenteer in 2025 ieder geval wél voor 2026 en 2027 een reëel en structureel sluitende begroting….
•
Pas in mei of in juni volgend jaar worden de colleges geïnstalleerd
•
Maak afspraken met elkaar over een “slecht weer scenario” voor de periode vanaf 2028 • Bij voorkeur over de inhoud van de maatregelen • Tenminste over het proces
•
Begin op tijd…. .
•
Benut wat financieel-technische maatregelen om wat tijd te kopen
•
Reken je niet rijk…. .
50
50
25
21-8-2025
Voor
meer
informatie
Erwin
Ormel
Managing
Consultant Financiën
en
Control
erwin.ormel@bme.nl Tel
oo
(geanonimiseerd) WEN
BMC RANDSTAD PROFESSIONAL
Databankweg 3821
AL
26D
Amersfoort
Postbus
490
3800
AL
Amersfoort
(033)
496
52
00
info@bmce.nl www.bmce.nl
26