Presentatie 14 september BMC Financiele ontwikkelingen
Tekst van het document
Presentatie financiële ontwikkelingen
Gemeenteraad Sittard-Geleen Erwin Ormel
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
Even voorstellen Erwin Ormel 2015 – heden: Senior adviseur bij BMC 1997 – 2015: Gemeente Amersfoort 1988 – 1997: Gemeente Huizen
2002 – 2014: Gemeenteraadslid in Huizen 2018: Formateur en informateur in Huizen 2022 – heden: Gemeenteraadslid / fractievoorzitter
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
2
Saldo jaarrekening 2022 Nederlandse gemeenten
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
3
Afgelopen jaren: kostenontwikkeling boven de inflatie
Hogere uitgavenontwikkeling tov bevolkingsgroei en inflatie (stippellijn)
Kostenstijging jeugd en wmo lijkt wat af te vlakken
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
4
Inkomsten van gemeenten Inkomsten
Alle gemeenten
Per Inwoner
Sittard Geleen
Per inwoner
Gemeentefonds
38,7 miljard
2.200
211 miljoen
2.291
Specifieke uitkeringen
7,7 miljard
440
45 miljoen
500
Onroerende zaakbelastingen
5,1 miljard
290
58 miljoen
630
Overige belastingen
1,6 miljard
90
3 miljoen
38
Retributies (afval, riool, vergunn.)
5,3 miljard
300
31 miljoen
352
Bouwgrond
4,0 miljard
230
3 miljoen
38
Reserves
3,0 miljard
170
6 miljoen
60
Overige
6,0 miljard
340
43 miljoen
432
Totaal
71,4 miljard
4.060
400 miljoen
4.341
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
5
Uitgaven van gemeenten Inkomsten
Alle gemeenten
Per Inwoner
Wijkteams / welzijnswerk
4,0 miljard
230
18 miljoen
200
Bijstand en arbeidsparticipatie
11,7 miljard
665
80 miljoen
880
WMO
7,0 miljard
400
44 miljoen
480
Jeugdzorg
5,5 miljard
310
37 miljoen
405
Grondexploitaties, Bouwen en Wonen
6,1 miljard
350
12 miljoen
130
Bestuur en organisatie
9,5 miljard
540
51 miljoen
550
Onderwijs, Sport, Cultuur en recreatie
9,0 miljard
510
50 miljoen
540
Openbare Orde, Veiligheid, Verkeer en Vervoer
6,6 miljard
375
43 miljoen
470
Volksgezondheid, afval, riool, milieu, begraven
5,8 miljard
330
28 miljoen
300
Overige
6,2 miljard
6 350
37 miljoen
390
Totaal
71,4 miljard
4.060 400 miljoen
4.341
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
Sittard Per Geleen Inwoner
Wat bepaalt de beleidsvrijheid van gemeentelijke taken? De beleidsvrijheid van gemeentelijke taken
Classificatie ROB
Percentage van de netto uitgaven
Inkomen en participatie
2
10%
Bestuur en organisatie
2
10%
Jeugdzorg
3
15%
Onderwijs / educatie
3
15%
Wijkteams en welzijnswerk
3
15%
WMO & opvangvoorzieningen
4
33%
Openbare orde en veiligheid
4
33%
gepaard gaat met de uitvoering van een
Volksgezondheid
4
33%
bepaalde taak.
Infrastructuur en gebiedsontwikkeling
7
66%
Cultuur, sport en recreatie
9
90%
wordt in hoofdzaak bepaald door drie factoren: •
De mate waarin het beleidsterrein is
ingekaderd door wet en regelgeving; •
De mate waarin het verschil in voorzieningenniveau tussen gemeenten maatschappelijk is geaccepteerd;
•
De mate van financiële vrijheid die
De Raad voor het Openbaar Bestuur heeft de
beleidsterreinen geclassificeerd. Dit is bepalend voor onze berekening van de vrije ruimte in de netto uitgaven. 7
Beleidsterrein
De vrije beleidsruimte is maar beperkt Beleidsterrein (bedragen x € 1 miljard)
Bruto lasten
Netto lasten
Beleids vrijheid
Soort taak
Cultuur, sport en recreatie
37
28
22
Eigen
WMO / Jeugd / Wijkteams
99
85
18
Gedeeld
In Sittard-Geleen is dat € 70
Infrastructuur en gebiedsontwikkeling
39
32
14
Gedeeld
miljoen op een begroting van €
Bestuur en organisatie
71
63
6
Gedeeld
400 miljoen.
Overige
113
64
10
Gedeeld
Landelijk: 13 miljard op een
Totaal clusters
359
272
70
Algemene middelen
41
-272
De ruimte om keuzes te maken is beperkt. Ongeveer 17% van de totale begroting.
begroting van € 70 miljard.
8
Tussenconclusie 1: •
De afgelopen paar jaar noteerden de Nederlandse gemeenten batige saldi in hun jaarrekening
•
Voor hun bekostiging zijn gemeenten voor een belangrijk deel afhankelijk van het Rijk
•
De vrije beleidsruimte van gemeenten is erg beperkt. Circa 17% van de totale uitgaven
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
9
Gemeentefonds
10
Gemeentefonds: vierde post op de rijksbegroting
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
11
Regeerakkoord Rutte IV: Ruim 2 miljard meer in 2025 (december 2021) Bedrag x € 1 miljoen
2022
2023
2024
2025
2026
Groei gemeentefonds
598
1.088
1.801
2.019
840
-250
-250
-250
Uitname woningbouw / volkshuisvesting Schrappen opschalingskorting
10
420
570
675
Totaal
698
1.258
2.121
2.444
840
1 miljard op rijksniveau is ongeveer € 5,7 miljoen voor Sittard-Geleen
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
12
Groei gemeentefonds •
Tot vorig jaar: Gemeentefonds beweegt mee met de omvang van de rijksbegroting (trap op, trap af)
•
Rutte IV: Vanaf 2026 alleen loon- en prijsbijstelling •
•
Akkoord 23 juni 2022 voor de jaren 2022 – 2025 • • •
•
Gemeentefonds groeit niet meer mee met de rijksbegroting
Een vast volume deel Een deel dat meebeweegt met de loon- en prijsontwikkeling Inflatierisico van gemeenten beperken
Vanaf 2027 een nieuwe accressystematiek (meegroeisystematiek) Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
13
Meicirculaire 2023 : hogere inflatievergoeding
Gemiddelde index september
2023
2024
2025
4,1%
3,4%
3,3%
3,1%
3,1%
4.5%
4.2%
4.2%
3.5%
3.2%
2026
2027
2022 (MEV) Gemiddelde
index
voorjaar
2023 (CEP)
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
14
Stand Jeugdzorg bij de Meicirculaire Bedragen x € 1 miljoen
2023
2024
2025
2026
2027
Benodigde compensatie
1.828
1.828
1.828
1.828
1.828
Uitspraak Commissie van Wijzen
1.454
1.365
1.258
867
811
Regeerakkoord Rutte IV
1.454
1.265
758
367
300
Meicirculaire 2022
1.454
Aanvulling voorjaarsnota 2023
179
196
23
19
Totaal voorjaarsnota 2023
1.454
954
390
319
Wv: via Meicirculaire 2023
1.363
859
91
95
Wv: via begroting VWS
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
15
Ravijnjaar 2026 •
Onderzoek Coelo (2022): Gemeenten komen in 2026 3,9 miljard tekort
•
September / meicirculaire: 1 miljard voor gemeenten vanaf 2026
•
Onderzoek BDO (2023): Tekort in de jaarschijf 2026: 0,3 miljard
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
16
Ravijnjaar 2026 (2) •
VNG 2023: Door wijziging van de systematiek komen gemeenten € 2,5 á 3 miljard tekort • Korting accres: - 2,2 miljard • Opschalingskorting: - 0,7 miljard • Per saldo overige - 0,1 miljard
•
BZK in antwoord op Kamervragen: afschaffing trap op trap af systematiek heeft een nadeel van circa € 3 miljard voor gemeenten
•
€ 3 miljard op rijksniveau = circa € 17 miljoen voor Sittard-Geleen Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
17
Tussenconclusie 2 •
Gemeenten hebben bij de kabinetsformatie van Rutte IV veel incidentele middelen gekregen tot en met 2025
•
Door systeemaanpassingen in het gemeentefonds lopen de gemeenten circa € 3 miljard mis vanaf 2026
•
De rijksvergoeding voor de jeugdzorg is in 2026 ongeveer een miljard lager dan in 2022
•
Daardoor dreigt in 2026 een “Ravijnjaar”
•
€ 1 miljard op rijksniveau is voor Sittard-Geleen ongeveer € 5,7 miljoen Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
18
Wat zeggen VNG, Toezichthouder en CPB?
19
Begrotingsadvies VNG • •
Presenteer voor 2024 en 2025 een sluitende begroting Presenteer reële lasten voor 2026 en 2027 • • • • • •
•
Huidige takenpakket Noodzakelijke investeringen Inflatie Stijgende rente Ambities coalitieakkoord Overige mee- en tegenvallers
Art. 189 gemeentewet De gemeenteraad ziet erop toe dat de gemeentebegroting structureel en reëel in evenwicht is. Hiervan kan de gemeenteraad afwijken indien aannemelijk is dat het structureel en reëel evenwicht in de begroting in de eerstvolgende jaren tot stand zal worden gebracht.
• VNG: Ons advies voldoet aan art. 189 gemeentewet Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
20
Dilemma’s •
Welke positie neemt de toezichthouder in • • •
•
De toezichthouder heeft een eigen verantwoordelijkheid Vakberaad Toezichthouders: “Wij herkennen de lijn van het advies” IPO en BZK zijn in kennis gebracht van het advies
Val van het kabinet zet alles in vertraging • • •
Besluitvorming wordt naar verwachting opgeschort tot (na) de kabinetsformatie Hebben we volgend jaar zomer al een nieuw kabinet? 2026 is de eerstvolgende jaarschijf van de begroting 2025
•
Pas over anderhalf jaar is er meer duidelijkheid
•
Risico om richting de verkiezingen van 2026 nog aanvullend te moeten bezuinigen Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
21
Wat doen andere gemeenten •
Eerste signalen vanuit de VNG
•
Advies wordt herkend
•
Grotere gemeenten presenteren vaker een tekortbegroting dan de kleinere gemeenten
•
Range van 1/3e deel tot 2/3e deel van de 3 miljard
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
22
Toezicht door de provincie •
Doel: voorkomen dat gemeenten een beroep doen op Artikel-12steun.
•
Repressief toezicht • •
•
Preventief toezicht •
•
Reguliere lichte vorm van toezicht Toezicht achteraf
Begroting en begrotingswijzigingen moeten vóóraf worden goedgekeurd
Provincie toetst of de begroting reëel en structureel sluitend is
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
23
Reëel en structureel sluitend •
Is de begroting reëel sluitend? • •
•
Is de begroting structureel sluitend? • •
•
Geen onbenoemde taakstellingen Bezuinigingsplannen moeten concreet zijn onderbouwd
Worden alle lasten die ieder jaar (structureel) terugkeren gedekt door Baten die ieder jaar terugkeren?
Als dit niet het geval is voor de jaarbegroting, dan kijken naar de meerjarenraming
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
24
Incidenteel versus structureel •
Onttrekking aan een reserve = Incidenteel • •
•
Uitzondering: Reserve afdekking kapitaallasten Moet toereikend zijn voor de gehele looptijd
Winst grondexploitatie = Incidenteel •
Geldt voor “meerjarige winsten”
•
Bonusdividend of verkoop eigendommen = Incidenteel
•
Achterstallig onderhoud = Incidenteel
•
Kosten voor bijstand en jeugdzorg = structureel
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
25
Centraal Planbureau: Keuzes in kaart
Politieke partijen mogen niet rekenen met een continuering van de opschalingskorting (€ 0,7 miljard) bij de doorrekening van hun verkiezingsprogramma’s Centraal Planbureau heeft het “Basispad” hiervoor aangepast.
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
26
Overhedenoverleg 6 september •
Overleg van een delegatie van het Kabinet met: • • •
Unie van Waterschappen IPO (Provincies) VNG (Gemeenten)
• • •
Financiële mee- en tegenvallers in kaart brengen
•
Uitvoeringskracht gemeenten bezien in relatie tot de maatschappelijke opgaven
•
Varianten voor een financieringssystematiek worden verder uitgewerkt
Besluit over de opschalingskorting: voorjaar 2024 Gezamenlijk voorstellen ontwikkelen om incidentele middelen als structureel dekkingsmiddel inzetten
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
27
Handelingsperspectief
28
Vanaf 2026 hebben de meeste gemeenten een probleem •
Geen sluitend perspectief
•
Extra rijksmiddelen is onzeker
•
Groot risico om aanvullend te moeten bezuinigen in het verkiezingsjaar 2026 in combinatie met een belastingverhoging
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
29
Mogelijke invulling VNG-advies •
Sluitende begroting voor de jaren 2024 en 2025
•
Voor de jaren 2026 en daarna • • • •
Uitgaan van maximaal tekort cfm stopzetten opschalingskorting (€ 675 miljoen) Niet vooruitlopen op meer extra middelen Nog geen onomkeerbare beslissingen nemen Slecht weer scenario voorbereiden
Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
30
Zoeken naar een nieuwe balans
•
De financiële rek is er bij gemeenten uit.
•
De drie elementen beleid, organisatie en middelen beïnvloeden elkaar.
•
Gemeenten moeten op zoek naar een nieuwe balans
•
De spil in de driehoek is het onderdeel ‘organisatie’.
31
Slotconclusie •
Staar u niet blind op de jaarrekeningsaldi en de beschikbare incidentele middelen
•
Vanaf 2026 dreigen er structurele (meerjarige tekorten)
•
De compensatie van het Rijk is onzeker
•
Kies een heldere koers en een eigen risico-inschatting en maak dat ook expliciet
•
Zorg voor een “plan-b” als het onverhoopt tegenvalt
•
Voor de langere termijn: streef naar evenwicht tussen beleid, middelen en organisatie Presentatie Gemeenteraad Sittard-Geleen
32