Ken uw doelgroep laaggeletterden Sittard-Geleen

Ken uw doelgroep

Laaggeletterdheid en maatschappelijke kwetsbaarheid in Sittard-Geleen

Onderstaande figuur geeft inzicht in welke wijken en/of kernen binnen Sittard-Geleen een over- of ondervertegen-

Laaggeletterdheid in Nederland

woordiging van laaggeletterden is.

Ongeveer 1 op de 9 Nederlanders tussen de 16 en 65 is laaggeletterd

1 . In totaal komt dit neer op 1,3 miljoen mensen en 11,9% van de

nemen aan de kenniseconomie. Deze vraagt om werknemers

beroepsbevolking. Hierbinnen zijn circa 300.000 inwoners zeer laaggeletterd (2,6%) en 1 miljoen inwoners laaggeletterd (9,3%). Indien

die mondeling en schriftelijk goed kunnen communiceren.

ook de doelgroep 65+ wordt meegenomen, komen er naar schatting nog eens 600.000 laaggeletterden bij. Het aantal laaggeletterden in

Geletterde en goed opgeleide werknemers zijn productiever;

Nederland groeit bovendien nog steeds.

meer productiviteit betekent een hogere economische groei.

2 1

Vrijwel in alle banen moeten mensen zich bijscholen, ook laag-

LAAGGELETTERDEN IN NEDERLAND 16-65 jaar

Hieronder wordt cijfermatig weergegeven in hoeverre laaggeletterdheid voorkomt binnen diverse (bevolkings)groepen in Nederland.

8,2%

Autochtoon

opgeleide medewerkers. Omdat bijscholing voor laaggeletterden

2

1

vaak te moeilijk is en zij cursussen ook liever vermijden,

2

lopen zij een hoger risico om uiteindelijk ontslag te krijgen.

2

2

1

2

2

3

3 4

37%

5%

16-24 jr.

12,7%

11,2%

8,1%

8,9%

25-34 jr.

35-44 jr.

14,1% 21,5% 45-54 jr.

55-65 jr.

Allochtoon 1e generatie

9%

Allochtoon 2e generatie

Opleidingsniveau Lager onderwijs Vmbo-bb-kb/mbo-1 Vmbo-gl/tl Mbo 2 of hoger Havo/vwo Hbo Wo

42,3 % 24,4% 14,0% 9,2% 2,9% 2,3% 2,5%

19%

Allochtoon westers

Wat verder opvalt, is dat de kans dat een laaggeletterde onvol-

Kans op laaggeletterde inwoners

doende digitale vaardigheden heeft, drie keer zo groot is als voor iemand die geletterd is 3 . Laaggeletterden beschikken over minder functionele taalvaardigheden (de vaardigheid om informatie te

Zeer laag

kunnen lezen, begrijpen en gebruiken). Dit is een belangrijke

Behoorlijk laag

voorwaarde voor de ontwikkeling van digitale vaardigheden.

Gemiddeld

12 13 14 10

16

11

15

11

8 9

Niet meegenomen in analyse

De situatie in de gemeente Sittard-Geleen

1

Leeftijd correleert met het niveau van laaggeletterdheid. Dit heeft te maken met het verlies van vaardigheden op hogere leeftijd en het

Hieronder zoomen we in op de kwetsbare groepen in de gemeente

feit dat ouderen minder vaak hoogopgeleid zijn. Dat betekent echter niet dat laaggeletterdheid alleen bij ouderen voorkomt. Juist onder (middelbaar en hoogopgeleide) jongeren in de leeftijd van 16 tot 34 jaar is een langzame achteruitgang van geletterdheid waar te nemen. Een opleiding draagt in positieve zin bij aan geletterdheid. Mensen die laagopgeleid zijn, hebben vaker een taalachterstand dan

5

17

Zeer hoog

Allochtoon niet-westers

relatief groot is. De verschillen tussen mannen en vrouwen worden groter naarmate de leeftijd stijgt.

4

Behoorlijk hoog

46%

Nederland valt op als één van de OECD landen waar de achterstand van vrouwen op mannen op het gebied van taalvaardigheid

19 20 21

3

6 7

18

Obbicht

13

en Papenhoven

14

Ophoven Kollenberg-Park Leyenbroek

2

Holtum-Born 15

3

Guttecoven 16

Vrangendael

4

Limbrichterveld 17

Sittard-Centrum

Sittard-Geleen. Hierbij wordt gekeken naar laaggeletterden,

5

Lindenheuvel 18

Overhoven

maar ook naar andere maatschappelijk kwetsbare groepen.

6

Geleen-Noord 19

Baandert

Een persoon is kwetsbaar als hij niet (volledig) zelfredzaam is

7

Geleen-Centrum 20

Stadbroek

en daardoor niet in staat is tot maatschappelijke participatie.

8

Kluis 21

Broeksittard

mensen die hoogopgeleid zijn.

Kemperkoul

9

Geleen-Zuid

Laaggeletterdheid in de gemeente Sittard-Geleen

10

Oud-Geleen en Haesselderveld

Het profiel van laaggeletterden bestaat in vergelijking met geletterden relatief vaak uit allochtonen. Binnen de groep allochtonen

In Sittard-Geleen is tussen de 8% en 11% van de beroepsbevolking

11

Munstergeleen

zijn eerstegeneratieallochtonen vaker laaggeletterd dan tweedegeneratieallochtonen. Daarnaast is een duidelijk onderscheid in

laaggeletterd

12

Sanderbout

laaggeletterdheid zichtbaar tussen westerse en niet-westerse allochtonen. 2

de leeftijd van 16 tot 65 jaar. Indien ook de doelgroep 65+ wordt

4 . Dit komt neer op circa 5.800 laaggeletterden in

meegenomen, komen er naar schatting nog eens 4.300 laaggeletterden bij.

1

Buisman, M. & Houtkoop, W. (2014). Laaggeletterdheid in kaart. ’s-Hertogen-

Definitie laaggeletterdheid

Consequenties laaggeletterdheid

Laaggeletterdheid is een overkoepelende term voor mensen die

Op individueel vlak kan laaggeletterdheid leiden tot een sociaal

(grote) moeite hebben met lezen en schrijven. Een laaggeletterde

isolement. Laaggeletterden worden onzeker en durven niet

is iemand met taalniveau 1F (het niveau waarmee een kind

buiten hun vertrouwde kring te opereren, te solliciteren,

de basisschool hoort te verlaten) of lager. Dit houdt in dat een

zich duidelijk uit te spreken of actief te participeren in groeps-

achterblijvers in de digitale wereld? Vaardigheden van burgers en aanpassingen

laaggeletterde enigszins kan lezen en schrijven, maar hier grote

activiteiten. Laaggeletterdheid is daarmee een bron van sociale,

door overheden. ‘s-Hertogenbosch: ECBO 4 Researchcentrum voor Onderwijs

moeite mee heeft. Het zijn dus geen analfabeten, want die

culturele en politieke uitsluiting voor het individu.

kunnen helemaal niet lezen en schrijven, zelfs niet een beetje.

bosch/Utrecht: ECBO 2 Buisman, M., Allen, J., Fouarge, D., Houtkoop, W.

In Sittard-Geleen is 8% tot 11% van de beroepsbevolking laaggeletterd

& van der Velden, R. (2013). PIAAC: Kernvaardigheden voor werk en leven. Resultaten van de Nederlandse survey 2012. Den Bosch/Maastricht: ECBO/ ROA 3 Baay, P., Buisman, M. & Houtkoop, W. (2015) Laaggeletterden:

Ten opzichte van het landelijke gemiddelde (11,9%), scoort Sittard-

en Arbeidsmarkt (2016). Regionale spreiding van geletterdheid in Nederland

Geleen dus relatief laag. Ook ten opzichte van Limburg (12,8%)

5

kent Sittard-Geleen een relatief laag aantal laaggeletterden.

Ouderen 6 Rijksoverheid (2014) Leefbaarometer 7 GGD (2012) Gezond-

GGD (2012) Gezondheidsmonitor Volwassenen en Gezondheidsmonitor

Als laaggeletterde ben je nauwelijks in staat gedrukte of

Laaggeletterdheid heeft ook gevolgen voor de economie.

geschreven informatie te gebruiken. Je kunt hierdoor niet

Door ontwikkelingen als de toenemende digitalisering, worden

heidsmonitor Volwassenen en Gezondheidsmonitor Ouderen 8 GGD (2012)

volwaardig meedoen in de maatschappij, thuis en op het werk.

steeds hogere en andere eisen gesteld aan mensen om deel te

Gezondheidsmonitor Volwassenenen Gezondheidsmonitor Ouderen

Binnen de gemeente Sittard-Geleen wonen in Sanderbout,

Het aantal laagopgeleiden in Sittard-Geleen is relatief hoog, met name onder de 19 tot 65-jarige inwoners. Zo heeft 34% van

Verklaring oververtegenwoordiging maatschappelijk kwetsbaren in gebieden in Sittard-Geleen

19-64 jarige inwoners

Stadbroek, Vrangendael, Broeksittard en Geleen-Zuid verhou-

65-plussers

90%

10%

91%

9%

dingsgewijs de meeste laaggeletterden*. Ook in Sittard-

hen maximaal een mavo- of lbo-opleiding genoten. Het landelijke

In Sittard-Centrum, Sanderbout, Baandert, Stadbroek, Vrangen-

Centrum, Baandert, Munstergeleen, Geleen-Centrum, Linden-

percentage ligt op 29% en in Zuid-Limburg is dat 32%. Met name

dael, Broeksittard, Geleen-Centrum en Lindenheuvel moeten

heuvel en Oud-Geleen en Haesselderveld wonen verhoudings-

in de buurten Sanderhout en Lindenheuvel is het percentage

relatief veel huishoudens van een laag besteedbaar inkomen

gewijs bovengemiddeld veel laaggeletterden. Kemperkoul

inwoners met een laag opleidingsniveau hoog (respectievelijk

rondkomen (tussen de 52 en 65%, landelijk is dat 40%). Daarnaast

wordt gekenmerkt door relatief weinig laaggeletterden.

68% en 50%). Onder de 65-plussers is het aantal laagopgeleiden

zijn in Sanderbout, Stadbroek, Vrangendael, Broeksittard en

Om zelfredzaam te zijn, moet je het lichamelijke en geestelijke

(60%) ongeveer gelijk aan het landelijke cijfer van 64%

Limbrichterveld relatief veel woningen te vinden die in handen

vermogen hebben om voorzieningen te treffen dan wel te laten

zijn van wooncorporaties: 40% of meer (landelijk is dat 31%).

treffen die deelname aan het normale maatschappelijke verkeer

In deze gebieden wonen dan ook naar verwachting relatief veel

mogelijk maken. Veel van de inwoners van Sittard-Geleen ervaren

mensen die in een financieel kwetsbare situatie verkeren.

hun gezondheid als goed tot zeer goed (70%, in Zuid-Limburg is

Verklaring oververtegenwoordiging laaggeletterden in gebieden in Sittard-Geleen

5 .

19-64 jarige inwoners

Is niet / matig eenzaam

Is (zeer) ernstig eenzaam

Uit wetenschappelijk onderzoek is bekend dat de mate van

7%

geletterdheid op een voorspelbare manier samenhangt met

65-plussers

demografische en sociaal-economische kenmerken. Denk bij-

15%

Naast de financiële situatie is de sociale situatie eveneens van

de 19 tot 65-jarige inwoners en 52% van de 65-plussers een (zeer)

voorbeeld aan opleidingsniveau, leeftijd, arbeidsmarktstatus,

Geen opleiding/lager onderwijs

MAVO/LBO

invloed op de kans dat een persoon in een kwetsbare situatie

slechte gezondheid of een gezondheid die getypeerd kan worden

geslacht, opleidingsrichting, beroepsprestige en land van

HAVO/VWO/MBO

HBO/WO

verkeert of dreigt te raken. Indicatoren op basis waarvan de

als ‘gaat wel.'

sociale situatie van een inwoner kunnen worden gemeten,

als geheel (respectievelijk 19% en 39%).

27%

35%

31%

dat ook 70%, landelijk is dat 77%). Desondanks ervaart 23% van 45%

24%

17%

herkomst. Omdat gemeenten, wijken en (dorps)kernen van elkaar verschillen wat betreft demografie en sociaal-economische structuur, komt laaggeletterdheid in bepaalde gebieden vaker voor.

Andere maatschappelijk kwetsbare groepen in de gemeente Sittard-Geleen

zijn de kwaliteit van de woonomgeving en de mate van ervaren eenzaamheid door een inwoner. In Sanderbout, Vrangendael en

8

Dat ligt hoger dan de percentages in Nederland

19-64 jarige inwoners

Naast laaggeletterden onderscheiden we nog andere maat-

Broeksittard is de leefbaarheid het slechtst in vergelijking tot

Participatie op de arbeidsmarkt vormt een belangrijke verklaring

schappelijk kwetsbare groepen. Een persoon is maatschappelijk

de andere gebieden in de gemeente

voor het hogere percentage laaggeletterden in specifiek Sander-

kwetsbaar als hij in een kwetsbare situatie verkeert of dreigt

samenhang is in deze gebieden net als in Sittard-Centrum,

bout, Stadbroek, Vrangendael, Broeksittard, Geleen-Centrum,

te raken doordat hij door verschillende problemen of oorzaken

Stadbroek, Kemperkoul, Geleen-Centrum, Geleen-Noord,

Ervaart eigen gezondheid als zeer goed/goed

Lindenheuvel en Geleen-Zuid. In 2015 ontving 18,1% van de

geconfronteerd wordt met achterstand en/of sociaal isolement.

Lindenheuvel, Geleen-Zuid en Kluis ook het minst goed.

Ervaart eigen gezondheid als gaat wel/slecht/zeer slecht

beroepsbevolking in Limburg een uitkering (bijstands-, werkloos-

Factoren die doorgaans in verband worden gebracht met maat-

In vergelijking tot Nederland als geheel, is de kwaliteit van de

heids- of arbeidsongeschiktheidsuitkering). Het landelijke per-

schappelijk kwetsbare groepen zijn - naast de vaardigheid om

woonomgeving in alle gebieden in Sittard-Geleen desondanks

centage ligt op 15,5 en in de gemeente Sittard-Geleen participeert

te kunnen lezen en schrijven - de financiële situatie, de sociale

enigszins voldoende.

20,8% niet op de arbeidsmarkt. In Sanderbout, Stadbroek,

situatie en de mate van gezondheid.

6 . De veiligheid en sociale

77%

23%

65-plussers 48%

52%

Methodiek

Vrangendael, Broeksittard, Geleen-Centrum, Lindenheuvel en

In Sittard-Geleen voelt één op de tien inwoners zich (zeer) ernstig

Om in kaart te brengen in welke wijken en/of kernen een

Geleen-Zuid liggen de percentages hoger dan in de gemeente als

In Geleen-Centrum, Geleen-Zuid, Lindenheuvel, Sanderbout,

eenzaam. Dat percentage is net zo hoog als voor de gehele provincie

oververtegenwoordiging is van laaggeletterden en andere

geheel (tussen 25 en 35%).

Sittard-Centrum, Stadbroek, Vrangendael en Broeksittard zien we

Zuid-Limburg. Voor de groep inwoners van Sittard-Geleen in de

maatschappelijk kwetsbare groepen is middels deskresearch

naast laaggeletterden ook een relatief hoog aantal maatschappelijk

leeftijd van 19 tot 65 jaar is dat 10% en voor de 65-plussers is dat

een aantal determinanten van laaggeletterdheid en maatschap-

In Sittard-Geleen is 53% van de inwoners 45 jaar of ouder.

kwetsbare inwoners. In Kemperkoul, Limbrichterveld, Geleen-

9%

pelijke kwetsbaarheid verzameld. De voorwaarden waaraan

Landelijk ligt dit percentage op 45. Binnen de gemeente worden

Noord en Kluis wonen weliswaar niet bovengemiddeld veel laag-

Sanderhout, Lindenheuvel en Vrangendael/Broeksittard/

een indicator moet voldoen zijn als volgt. De indicator moet:

met name Kollenberg-Park Leyenbroek, Munstergeleen, Sander-

geletterden, maar het aantal maatschappelijk kwetsbare inwoners

Stadbroek. Gevoelens van eenzaamheid worden veroorzaakt

• Van een betrouwbare bron afkomstig zijn

bout, Guttecoven, Geleen-Zuid en Oud-Geleen en Haesselderveld

is groot. In Kollenberg-Park Leyenbroek en Obbicht en Papenhoven

doordat mensen een gebrek ervaren in het aantal en/of de

• Op het juiste niveau (kern en/of wijkniveau) beschikbaar zijn

gekenmerkt door een oudere populatie. Naar verwachting vormt

wonen verhoudingsgewijs weinig maatschappelijk kwetsbaren.

kwaliteit van relaties.

• Recentelijk onderzocht zijn

7 . Eenzaamheid komt vooral voor in Limbrichterveld,

leeftijd een belangrijke verklaring voor het feit dat het percentage

Hoe verder?

laaggeletterden in deze gebieden iets hoger ligt. Deze figuur geeft inzicht in welke wijken en/of kernen binnen Sittard-Geleen een Een andere belangrijke verklaring voor de oververtegenwoor-

In 2016 is voor alle Limburgse gemeentes een Ken uw

over- of ondervertegenwoordiging van deze maatschappelijk kwetsbare groepen is.

doelgroep analyse uitgevoerd. Hierdoor heeft iedere 2

diging van laaggeletterden in specifiek Sanderbout, Stadbroek, Vrangendael, Broeksittard, Geleen-Centrum en Lindenheuvel is

Kans op maatschappelijk kwetsbare inwoners

1

het relatief hoge percentage inwoners van allochtone afkomst

Zeer laag

Gemiddeld

Zeer hoog

(tussen de 27 en 34 procent). Ook wonen er in Limbrichterveld

Behoorlijk laag

Behoorlijk hoog

Niet meegenomen in analyse

2

1 2

Limburgse gemeente inzicht in de omvang van kwetsbare

2

2

1

groepen per wijk en/of dorpskern.

2

2

3

3

Op basis van de Ken uw doelgroep analyse brengt Cubiss

en Geleen-Zuid relatief veel allochtonen. Dit geldt niet voor de gehele gemeente. In vergelijking tot Nederland (21%) woont in

4

1

de gemeente Sittard-Geleen een vergelijkbaar percentage allochtonen (21,5%).

Obbicht en

6

Geleen-Noord

11 Munstergeleen

16 Vrangendael

Papenhoven

7

Geleen-Centrum

12 Sanderbout

17 Sittard-Centrum

2

Holtum-Born

8

Kluis

13 Ophoven

18 Overhoven

3

Guttecoven

9

Geleen-Zuid

14 Kollenberg-Park

19 Baandert

* Uit de analyse komt eveneens naar voren dat in Kollenberg-Park Leyenbroek

4

Limbrichterveld

10 Oud-Geleen en

Leyenbroek

20 Stadbroek

veel laaggeletterden wonen, maar dit is waarschijnlijk vertekend door groot

5

Lindenheuvel

Haesselderveld

15 Kemperkoul

aantal 65-plussers in de wijk.

21 Broeksittard

19 20 21

3

4

5

12 13 14 6

7

18

10

17

11

16

15

Limburg een advies uit. Dit advies kan bijvoorbeeld in de vorm van een plan van aanpak zijn, waarin onder meer aandacht besteed wordt aan een structurele netwerkaanpak en de

11

realisatie van digiTaalhuizen. Wilt u bespreken hoe u de

8

aanpak van laaggeletterdheid kunt vormgeven? Neem dan

9

contact op met Ilse Lodewijks, projectleider Basisvaardigheden voor volwassenen via i.lodewijks@cubiss.nl of 06 20 96 00 51.