Eindrapport DoeMee 2025 Onderbesteding
Tekst van het document
Figuur 10.8 laat zien dat tot en met 2021 de geraamde lasten niet veel afwijken van de reali- satie. Dat wijst in de richting van redelijk planbare uitgaven. In blijft 2020 wel een effect van de corona-epidemie zichtbaar. Opvallend is dat bij de baten tot 2020 sprake i | s van dalende begrote opbrengsten, zowel per inwoner als in absolute bedragen. In de kern waren dat de baten van eigen bijdragen. In de rekening lagen de bedragen in die periode tientallen procen- ten hoger. Die groep baten is vanaf 2022 niet meer goed zicht | baar omdat de rijksbijdragen voor opvang Oekraïners veel groter zijn. Per saldo leidden de extra middelen van het | Rijk vanaf 2022 voor alle gemeenten samen tot een meevaller van ruim € | 135 miljoen. 10.5.4 | Parkeer- en toeristenbelasting Een vierde belangrijke post betreft de baten uit parkeerbelasting en toeristenbelasting. | Op- brengsten uit parkeer- en toeristenbelasting zijn afhankelijk van de conjunctuur van de eco- nomie. Sturing is mogelijk door de tarieven aan te passen. | Omdat uit het algemene beeld blijkt dat baten een belangrijke verklaring voor hogere resultaten zijn is het nuttig om te zien of er grote afwijkingen zijn tussen begroting en realisatie bij deze twee vormen van belasting. Toeristenbelasting is bij de meeste gemeenten geen grote bron van inkomsten.
Van de hier deelnemende ‘overige’ gemeenten staat er | in 2024 een in de landelijke top 10 en staa | n twee anderen in de top 25 van de geraamde opbrengsten toeristenbelasting bij alle gemeen- ten. Schipperen tussen crises en ambitie | 161 van 199 Belasting in €/inwoner | Verschil belasting in %[B] €400 | 25,0% 20,0% 15,0% €300 | 10,0% 5,0% €200 | €289 | 0,0% -5,0% €214 | -10,0% €100 | -15,0% -20,0% €0 | €19 | €29 | -25,0% Toeristenbelasting | Parkeerbelasting | Parkeerbelasting | Toeristenbelasting OZB | Overig Figuur 10.9 Gerealiseerde opbrengst lokale belastingen per inwoner en afwijking [R]-[B] opbrengst parkeer- en toeristenbelasting groep overige gemeenten (n=38) als percentage van het begrotingsbedrag. De linkerkant van Figuur 10.9 geeft de gerealiseerde opbrengsten weer. Hieruit | blijkt dat de betekenis van toeristenbelasting bij de ‘overige’ gemeenten relatief beperkt is. In vergelijking met de P10 en de | K80-gemeenten die aan dit onderzoek deelnemen valt op dat zelfs de parkeerbelasting dat niet compenseert. In algemene zin valt op dat parkeeropbrengsten vanaf 2020 tegenvallen. Elk jaar lijken de begrotingen geïndexeerd terwijl de werkelijke baten pas in 2023 in absolute bedragen het niveau van 2019 halen. De kwaliteit van de begrotingsraming is wisselend.
De hier gepresenteerde gegevens zijn de gemiddelden van alle 38 ‘overige’ gemeenten waarvoor complete informatie beschikbaar is. Sommige gemeenten met relatief grote opbrengsten toeristenbelasting hebben meevallers aan het eind van het jaar, andere juist weer tegenvallers. 10.5.5 | Riolering Een vijfde belangrijke post is de riolering. Riolering is net als wegen en havens onderdeel van de fysieke infrastructuur. Investeringen in renovatie zijn kwetsbaar voor planprocedures en capaciteit in de markt. De kwetsbaarheid voor doorlooptijden van renovatieprojecten kan wel terugkomen in de lasten van de afschrijvingen. Dat kan reden zijn om kritisch te kijken naar grote ambities in een rioleringsplan. Schipperen tussen crises en ambitie | 162 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 163 van 199 De analyse van de lasten voor rioleringen laat zien dat er bij de 33 gemeenten uit de groep overige gemeenten waarvoor data volledig beschikbaar zijn, sprake is van gemiddeld een circa 2,1% hogere lasten dan begroot. Splitsen we de lasten naar operationele lasten en de kapi- taallasten en voorzieningen, dan zijn de lasten over de hele periode gemiddeld ongeveer 3% lager, waaronder lagere lasten voor inkoop van goederen en diensten . Pas in 2023 en 2024 zijn de operationele lasten hoger dan begroot. Kijken we naar kapitaallasten en de voorziening voor groot onderhoud dan is het beeld anders.
Er zijn gemiddeld ruim 6% lagere afschrijvingen en de meevallers in de toegerekende rente lopen op naar gemiddeld ruim 15% en nog veel hoger in de laatste twee jaar, terwijl dat in de regel een redelijk goed planbare begrotingspost is. De lagere afschrijvingen zijn op zich- zelf al een signaal dat er sprake is van vertragingen. Dat wordt versterkt door het feit dat de spaarpot (voorziening) voor groot onderhoud vanaf 2021 gemiddeld tegenvallers laat zien van meer dan 20%.160 10.5.6 Sportaccommodaties Een zesde relevant onderwerp zijn de gemeentelijke sportaccommodaties. In tegenstelling tot diverse andere taken zijn gemeenten in belangrijke mate vrij om te bepalen wat ze willen met sportaccommodaties. Hun rol is enerzijds het beheer van de accommodaties en ander- zijds de bouw of aanleg ervan (de investeringscomponent), met vaak lange doorlooptijden in de besluitvorming en de uitvoering. Daarnaast zijn er mogelijk ook baten in de vorm van huuropbrengsten, als de gemeente de accommodaties in eigen beheer heeft. Tot slot zijn er enkele specifieke uitkeringen 161 rondom sport en bewegen die invloed op het resultaat kun- nen hebben. Als we kijken naar de deelnemende gemeenten blijkt allereerst dat de afschrijvingen, als benadering voor de investeringscomponent, vanaf gemiddeld ruim 9% lager zijn dan begroot. In sommige jaren is de afwijking nog hoger.
Ten tweede blijkt, net als bij riolering, dat in 2023/24 de rentelasten zijn overschat met enkele tientallen procenten . Ten derde blijkt de aan derden – verenigingen met een eigen accommodatie of geprivatiseerde exploitanten - verstrekte subsidies duidelijk hoger zijn dan begroot. Met name de periode 2020 -2023 laat gemiddelde afwijkingen van meer dan 25% zien. In 2024 keert dat om: ondanks een hogere begroting is sprake van meevallers van ruim 15%. Tegenover de extra lasten dan verwacht staan ook extra baten. Zo werden huren tot en met 2021 gemiddeld te hoog ingeschat. Daarna gebeurt het omgekeerde en worden huren gemid- deld bijna 9% te laag ingeschat, ondanks dat de begrote budgetten hoger liggen dan daarvoor. 160 In de jaren daarvoor zijn de afwijkingen nog groter, maar deels veroorzaakt door individuele ge- meenten. 161 In 2024 verstrekte het ministerie van VWS ruim € 500 miljoen. via twee specifieke uitkeringen (Bij- lage Overzicht Specifieke Uitkeringen 2024; H4 en H30) De overige opbrengsten zijn ook onderschat. Behalve in de | COVID19 jaren ging dat elk jaar om tenminste 10%. De belangrijkste meevaller is terug te vinden bij subsidies van het Rijk die te herleiden zijn naar allerlei specifieke uitkeringen voor sport die in de periode 2020 | -2024 ruim € 2 miljard (ruim € 110/inwoner) totaal waren.
10.5.7 | Onderwijshuisvesting Een zevende relevante begrotingspost is de onderwijshuisvesting. In | de regel zijn gemeenten verantwoordelijk voor het bouwen van nieuwe scholen | , terwijl onderhoud en beheer | bij de schoolbesturen ligt. Of het lukt om scholen op tijd te bouwen is afhankelijk van factoren als doorlooptijd van procedures en de capaciteit bij aannemers. Is een gebouw eenmaal gerea- liseerd, dan wordt er op afgeschreven. De werkelijke lasten voor afschrijvingen ten opzichte van de begroting zijn daarmee een indicatie voor vertragin | gen in het ontwikkel- en bouwpro- ces. Er zijn voor de 33 gemeenten uit de groep overige gemeenten gedetailleerde gegevens be- schikbaar. Er doen zich meevallers voor bij toegerekende rente. Dat is consistent met de bevindingen bij riool en sportaccommodaties. | In 2017 en 2018 is sprake van tegenvallers op afschrijvingen. Dat kan wijzen op hogere bouwkosten dan oorspronkelijk geraamd of een versnelde afschrijving. Vanaf 2019 slaat dat om en is er een meevaller van | ruim 3%.162 Dat is een indicatie voor vertragingen bij de bouw. Daarnaast valt op dat huuropbrengsten op jaar- basis in de periode 2018-2021 werden overschat en daarna worden onderschat. De overige opbrengsten163 (gemiddeld 35%) worden in nagenoeg alle jaren onderschat.
Daarbij past wel de kanttekening dat het om relatief kleine opbrengsten op het totaal van een gemeentebe- groting gaat. 10.5.8 | Grondexploitatie Een andere begrotingspost die relevant is voor dit onderzoek naar onderbesteding is grond- exploitatie. Grondexploitatie is een onderdeel van gemeentelijk (tijdelijk) bezit. Baten en las- ten van grondexploitatie in de jaarrekening hebben betrekking op verkochte grond, niet op het hele project van een grondexploitatie. Daarbij komt dat als er winst of verlies is, de praktijk is om die in principe direct via de reserve van het grondbedrijf te verwerken. Daarmee is er in de regel geen verklaring voor het door het college gepresenteerde resultaat in de jaarrekening. Toch willen we naar grondexploitatie kijken als mogelijke verklaring voor onderbesteding. Daarom is ervoor gekozen om de totale baten en lasten voor de grondexploitatie in de periode 2017-2024 en de periode 2020-2024 bij elkaar op te tellen, om te zien hoe groot de afwijking 162 Hier is gecorrigeerd voor een gemeente met een zeer hoge afschrijving in 2021 als gevolg van over- stromingen. 163 Bedoeld is hier economische categorie 3.8 ‘overige baten en lasten’ Schipperen tussen crises en ambitie | 164 van 199 van de totalen in de rekening feitelijk is. Zijn de totale lasten lager dan begroot, dan kan dat een indicatie zijn voor vertraging in de voortgang van de verkopen.
Meerjarige verschillen grond in | Meerjarige verschillen grond in € * 1.000 | % €250.000 | 25,0% €200.000 | 20,0% €150.000 | 15,0% €100.000 | 10,0% €50.000 | 5,0% €0 | 0,0% -€50.000 | -5,0% -€100.000 | -10,0% -€150.000 | -15,0% -€200.000 | -20,0% -€250.000 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten 2017-2024 | 2020-2024 | 2017-2024 | 2020-2024 Figuur 10.10 Verschil grondexploitatie overige gemeenten (n=34) ten opzichte van de be- groting (positief=meevaller) € * 1.000 en procenten Figuur 10.10 laat zien een omslag bij de grondexploitatie zien. In de periode 2020 | -2024 is sprake van lagere lasten (10,5%) en wat lagere baten. Dat wijst in de richting van een lagere gronduitgifte, of uitgifte van relatief goedkoop ontwikkelde grond, | dan verwacht bij iets lagere opbrengsten voor de wel uitgegeven grond. Dat laatste kan boekhoudkundig zijn vanwege nieuwe regels over verantwoorden van winsten uit de grondexploitatie.164 Over de hele on- derzoeksperiode is er een tegenvaller van ruim 4% op de lasten en een meevaller van ruim 8% bij de baten. Eigenlijk staat er dat in de periode 2017-2019 veel grond is verkocht en dat de baten die daar bij hoorden hoog waren. Het verschil tussen de periodes 2017-2019 en 2020-2024 laat zien dat het minder makkelijk lukt om grond te kunnen aanbieden.
Daar waar in paragraaf 10.5.2 voorzichtig werd geformuleerd over de voortgang bij ‘Ruimte & Wonen’, laat de ontwikkeling van de grondexploitaties sterker zien dat er vertragingen bij projecten optreden. Gezien de druk op de woningmarkt en het feit dat ongeveer 15% van de begrote lasten gekoppeld is aan bedrijfsgrond, is een alternatieve verklaring als gebrek aan vraag | naar grond onwaarschijnlijk. 10.5.9 | Overige baten en lasten Tot slot een zeer technisch taakveld dat de beoordeling van resultaten | en daarmee van on- derbestedingsoorzaken kan verstoren. In de begroting naar taakvelden | kan de gemeente de post ‘overige baten en lasten’ gebruiken. Uit de wettelijke omschrijving volgt dat die is 164 Bedoeld is hier de Percentage of Completion methode die sinds 2019 door de commissie BBV is voorgeschreven. Schipperen tussen crises en ambitie | 165 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 166 van 199 bedoeld voor stelposten, taakstellende bezuinigingen, begrotingsruimte, onvoorzien of lasten voor bovenformatief personeel dat niet meer werkt. 165 In principe zijn de middelen die hier worden verantwoord naar hun aard eenmalig.
Omdat dit allemaal posten zijn waarover in de loop van het jaar meer duidelijkheid ontstaat166, zou dan in de lijn der verwachting liggen dat er tegen de tijd dat de jaarrekening wordt opgesteld, niet of nauwelijks baten of lasten op dit taakveld zijn geboekt. Figuur 10.11 Verloop overige lasten in € per inwoner in de groep overige gemeenten (n=33) Figuur 10.11 laat alleen de overige lasten zien die in de begroting en jaarrekening zijn opge- nomen. Hieruit is af te leiden dat in de meer recente jaren in de begroting nog veel onver- deelde ruimte lijkt te zijn. Gedurende het jaar wordt dat bijgesteld. Gemiddeld blijft bij de jaarrekening nog ruim 50% (exclusief de jaren 2020 -2021) van het begrote bedrag over . Dat kan aanleiding zijn om vragen te stellen wat er nu werkelijk ten laste van deze post is ge- bracht. Over de hele onderzoeksperiode zijn 318167 gegevens bekend. In 8 gevallen is sprake van bedragen in de jaarrekening boven € 5 miljoen met als piek € 15,4 miljoen. In 12 gevallen is sprake van bedragen boven € 1 miljoen . We maken hierbij de kanttekening dat deze wijze van verantwoorden weinig transparant is, en de vraag oproept of de gemeenteraad weet waar deze middelen aan worden besteed. 165 Taakveld 0.8; IV3 2023, p. 16 166 Behalve voor bovenformatief personeel. In sommige gevallen zijn er ook baten gekoppeld aan bovenformatief personeel.
Dan gaat het om een voorziening voormalig personeel die bijvoorbeeld benut wordt voor pensioenen of wachtgelden van wethouders. 167 40 gemeenten, 8 jaren, 2 gegeven ontbrekend ofwel 40*8-2=318 €0 €25 €50 €75 €100 Begroot Realisatie Verloop overige lasten in € per inwoner 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Naast ‘overige lasten’ komen ook ‘overige baten’ in de begrotingen voor. Wat opvalt is dat de ‘overige baten’ in de jaarrekening voor de 33 gemeenten in de groep overige gemeenten waar- van alle gegevens bekend zijn, ongeveer | 3 keer hoger zijn dan begroot. | Onderliggend blijkt dat bij de 33 gemeenten in de jaarrekening 8 keer een bedrag boven € 5 miljoen wordt ver- antwoord en 15 keer een bedrag tussen € 1 en € 5 miljoen. De piek is een bedrag van ruim € 22 miljoen. De vraag voor individuele gemeenten (en rekenkamers) is in hoeverre | deze grote bedragen duidelijk worden verantwoord in de rekening. 10.6 | Opvallende kostensoorten In de vorige paragraaf ging het om afwijkingen op inhoudelijke taken van de gemeente. Hier ligt het accent op de vraag over afwijkingen naar typen uitgaven, in het jargon kostensoorten. 10.6.1 | Personeel Van 20 gemeenten in de groep overige gemeenten is alle financiële informatie en informatie over formatie bruikbaar.168 Voegen we die informatie bij elkaar dan blijkt dat de gemiddelde bezetting in 2024 op 90,3% van de formatie lag.
De lasten voor eigen personeel kennen een onderschrijding van 6,3% in dat jaar wat betekent dat gegeven de gemiddelde bezetting ruim 3% meer is uitgegeven dan verwacht mocht worden. Kijken we naar de groep overige gemeenten waarvan alle financiële informatie bruikbaar is, dan zijn dat er 27. 169 Voor deze 27 gemeenten blijkt dat de lasten van eigen personeel op begrotingsbasis tussen de 18% en 21% van de totale geraamde lasten liggen. Het gemiddelde is 19,2%. De begroting voor in te huren personeel ligt tussen 0, | 9% en 1,3% van de totale geraamde lasten. Meer in detail zijn er drie gemeenten waar de lasten eigen personeel meer dan 10% | lager lagen dan geraamd. Uit de rekening gegevens blijkt verder dat de budgetten voor inhuur van personeel vanaf 2017 gemiddeld met een factor 2, | 3 zijn overschreden. | In de periode 2021- 2024 is de overschrijding op inhuur nagenoeg een factor | 2,8. 168 Er meerdere redenen waarom informatie niet bruikbaar is, waaronder onvolledigheid, herindelingen of betrokken (geweest) bij ambtelijke fusies. 169 De sleutel voor signalen over herindeling is ofwel een grote sprong van jaar op jaar in de perso- neelslasten ofwel personeelslasten onder € 5 miljoen. Ter vergelijking: de begrote personeelslasten voor Schiermonnikoog waren in 2024 € 3,3 miljoen.
Schipperen tussen crises en ambitie | 167 van 199 Index personeelslasten (2017=100) 250 200 150 100 50 0 Personeel [B] | Personeel [R] | Inhuur [B] | Inhuur [R] 2017 | 2018 | 2019 | 2020 | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Figuur 10.12 Index ontwikkeling personeelslasten Overige gemeenten (n=27); 2017=100 Figuur 10.12 is gebaseerd op de informatie van de 27 gemeenten waarvoor alle financiële informatie beschikbaar is en die niet bij een herindeling of ambtelijke samenwerking zijn betrokken. De figuur laat zien dat de ontwikkeling van de eigen personeelskosten in begroting en rekening redelijk gelijkmatig oplopen. Dat wil niet zeggen dat er geen mee- of tegenvallers zijn, maar wel dat de onderliggende ramingen de werkelijkheid goed benaderen. Inflatie c.q. loonkostenontwikkeling speelt een rol bij een vergelijking van budgetten in de tijd. Uit CBS cijfers voor de sector overheid blijkt dat de CAO-lonen in de periode 2017- 2024 met ruim 31% zijn gestegen. De snellere groei van de totale loonkosten eigen personeel (55%) wijst daarmee in de richting van extra formatie of hogere beloningen. Bij inhuur was in de begroting van de 27 gemeenten in 2017 circa € | 23 miljoen opgenomen. De werkelijke lasten lagen toen op circa € | 60 miljoen. Het indexcijfer voor de begroting laat zien dat vanaf 2019 de werkelijke lasten voor inhuur steeds sneller groeien.
De inhuur die onder ‘overhead’ wordt verantwoord verklaart elk jaar | circa 55% van de overschrijdingen. Daarna volgen ‘wonen en ruimte’ met gemiddeld ongeveer 10% per jaar maar vanaf 2020 gemiddeld 11%. Bij bijstand en participatie | valt op dat vanaf 2023 het aandeel in de inhuur duidelijk daalt. Tot slot geldt bij | het collectief deel van het sociaal domein dat in de periode 2017-2021 het aandeel in de overschrijding van inhuur | ruim 5% was. Vanaf 2022 is dat opge- lopen naar bijna 9%. Dat laatste heeft te maken met de opvang van Oekraïners. 10.6.2 | Afschrijvingen Afschrijvingen en eventuele mee- en tegenvallers daarop zijn een tweede mogelijke oorzaak van onderbesteding. In paragraaf 10.5 is bij de diverse inhoudelijke begrotingsonderwerpen meermaals verwezen naar het belang van afschrijvingen als indicator voor vertraging; in deze Schipperen tussen crises en ambitie | 168 van 199 paragraaf kijken we naar het totaalbeeld. Dat gaat bijvoorbeeld ook over eigen gemeentelijke gebouwen of over voertuigen en installaties. Zoals eerder gezegd kunnen gemakkelijk vertra- gingen ontstaan in de planontwikkeling voor investeringen en de uitvoering van investerings- projecten. | Waterschappen | hanteren | in het dashboard | Waves een indicator realisatiegraad investeringen voor een 4-jaars periode. Zoiets bestaat echter niet bij gemeenten, terwijl daar dezelfde vraagstukken spelen.
De voortgang van investeringen in de deelnemende gemeenten is in dit onderzoek niet nader onderzocht. Voor rekenkamers en andere geïnteresseerden kunnen vertragingen in de inves- teringen wel worden opgemerkt door te zoeken naar tot stand gebrachte investeringen waar- voor later dan gepland wordt gestart met afschrijven. Analyse van de kostensoort afschrij- vingen kan een goede benadering opleveren van onderbesteding bij investeringsprojecten in de betreffende gemeente. Verschil afschrijvingen in | Verschil afschrijvingen in % [B] €/inwoner | 25,0% €25 | 20,0% €20 | 15,0% €15 | 10,0% €10 | 5,0% €5 | 0,0% €0 | -5,0% -€5 | -10,0% -€10 | -15,0% -€15 | -20,0% -€20 | -25,0% -€25 Gem. | 2017 | 2018 | 2019 | 2020 Afschrijvingen | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Figuur 10.13 Verschil afschrijvingen bij Overige gemeenten (n=33) ten opzichte van de be- groting [R]-[B] in € per inwoner en procenten. De enquête laat zien dat de overige gemeenten vrijwel allemaal (15 van de | 20 waarvoor data beschikbaar zijn) dezelfde aanpak voor afschrijvingen hebben. Men schrijft pas af vanaf 1 januari na ingebruikname. | Vier gemeenten uit deze groep hebben recent afschrijvingstermij- nen aangepast. Dat leidt tot verandering in lasten. Het uitgangspunt van afschrijving vanaf 1 januari na ingebruikname betekent dat vertraging in een project dan direct zichtbaar in lagere afschrijvingen.
De andere vijf gemeenten kiezen voor varianten waarbij afschrijvingen ergens in het boekjaar starten. Dan zijn me | evallers in de lasten voor afschrijvingen als gevolg van vertragingen iets minder groot. Schipperen tussen crises en ambitie | 169 van 199 Figuur 10.13 laat zien dat de afwijkingen op afschrijvingen in 2017 en 202 | 1 relatief groot waren. Opvallend is dat er | 7 gemeenten zijn die elk jaar meevallers | hebben op de afschrij- vingen. Daarnaast zijn er 10 gemeenten die slechts een jaar een tegenvaller en 7 jaar mee- vallers op afschrijvingen kennen. | Dat is een indicatie voor vertragingen | in projecten. 10.6.3 | Rijksbijdragen Het gemeentefonds is de belangrijkste bron van gemeentelijke middelen. In paragraaf 3.4.1 is de ontwikkeling van het gemeentefonds al toegelicht. Het totaal van de beschikbaar gestelde rijksmiddelen is groter dan alleen het gemeentefonds. Zo betaalt het | Rijk via een specifieke uitkering een belangrijk deel van de middelen voor de participatiewet. Ook deze baten zijn in de begroting van gemeenten opgenomen. Op basis van een analyse van rijksbijdragen naar taakvelden valt te herleiden hoe groot de afwijkingen op rijksbijdragen in de rekening van gemeenten zijn.
Bestedingsdoel rijksbijdragen in | Bestedingsdoel rijksbijdragen in €*1.000 | €/inwoner €500.000 | €250 €400.000 | €200 €300.000 | €150 €200.000 | €100 €100.000 | €50 €0 | €0 -€100.000 | -€50 -€200.000 | -€100 -€300.000 | -€150 -€400.000 | -€200 -€500.000 | -€250 Bijstand | Soc. Domein collectief | Bijstand | Soc. Domein collectief Fysiek domein | Sport en cultuur | Fysiek domein | Sport en cultuur Onderwijs | Overig | Onderwijs | Overig Figuur 10.14 Bestedingsdoel extra rijksmiddelen excl. gemeentefonds in € * 1.000 en per inwoner bij overige gemeenten (n=33) Figuur 10.14 laat zien dat vanaf de | COVID19-crisis in 2020 de rijksbijdragen buiten het ge- meentefonds zijn verveelvoudigd. Hoofddoelen van besteding liggen bij inkomstenregelingen rond corona en energietoeslag en opvang Oekraïners. Ook onderwijs (Achterstandenbeleid) en sport en cultuur (Sportakkoorden) k | regen duidelijk meer rijksmiddelen buiten het ge- meentefonds om. Anders dan bij de ontwikkeling van het gemeentefonds is voor de hier genoemde extra rijks- middelen niet vast te stellen wanneer die beschikbaar zijn gekomen | , en of er wel voldoende tijd was om de middelen daadwerkelijk te kunnen | besteden.
Een indicatie dat dit niet altijd het geval is, blijkt uit het proces rondom de energietoeslag in 2023 die pas vanaf oktober Schipperen tussen crises en ambitie | 170 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 171 van 199 2023 mocht worden betaald. 170 Daarnaast is een deel van de verklaring dat in sommige ge- vallen is, zowel bij Rijk als gemeenten, moeilijk vooraf is in te schatten hoeveel geld er echt nodig is. Een voorbeeld hiervan zijn de lasten voor opvang van Oekraïners. 10.6.4 Baten uit bezit De laatste relevante groep kostensoorten gaat over baten uit bezit. Hieronder worden huren en pachten, rentebaten en dividenden verstaan. De resultaten uit grondexploitatie zijn in paragraaf 10.5.8 toegelicht. Dividendopbrengsten kunnen grote gevolgen hebben voor het fi- nancieel resultaat. Normaal gesproken zouden huren en pachten en rente redelijk goed voor- spelbaar zijn. Voor huren en pachten omdat er contracten onder liggen, voor rente omdat het saldo van de bankrekening bekend is. Voor dividenden is de voorspelbaarheid lager omdat winst en daaruit voortvloeiende winstuitkering ieder jaar anders kunnen zijn. Voor de 33 overige gemeenten waarvan volledige gegevens bekend zijn laat Figuur 10.15 de effecten op het financieel resultaat zien.
Figuur 10.15 Baten uit bezit in € * 1.000 en in € per inwoner bij de groep overige gemeenten (n=33) De gemiddelde afwijking op het onderdeel huren en pachten is met 7% vrij groot. Als wordt gecorrigeerd voor de jaren 2020-2022 waar doorwerking van COVID19 zichtbaar is, dan is de afwijking ruim 14%. In principe is dit een begrotingspost die goed in te schatten zou moeten zijn. Dividenden hebben een onregelmatig karakter. Dat is ook hier te zien. Met een gemiddelde van ongeveer € 4,67 per inwoner in de periode 2017-2029 is de opbrengst uit dividenden niet 170 Dit had te maken met de wettelijke eisen rondom uitbetalen van de energietoeslag. -€100 -€75 -€50 -€25 €0 €25 €50 €75 €100 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Verschil baten bezit in € /inwoner Huren & Pachten Rente Dividend € 0 -€0 -€0 -€0 -€0 -€0 €0 €0 €0 €0 €0 €0 gemiddeld 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Verschil baten bezit in €/inwoner Huren & Pachten Rente Dividend Schipperen tussen crises en ambitie 172 van 199 heel groot. Daarna slaat het beeld om. Ten eerste zijn er gemeenten zijn die onder de noemer financiële transacties de verkoop van Eneco in 2020 hebben verantwoord. Daarna spelen de dividenden aan Zeeuwse gemeenten vanuit het energiebedrijf een rol. Dat versterkt de finan- ciële positie van die individuele gemeenten ook.
Bij de rente is het patroon van de ontwikkelingen van rente op de kapitaalmarkt te zien. Tot 2022 dalende rentebaten die nog niet altijd in de begrotingen waren verwerkt. Daarna stijgt de rente snel en ontstaan nog niet begrote meevallers. Een tweede verkl aring voor meevallers in de rente is dat de hoeveelheid kasgeld 171 die gemeenten beschikbaar hebben als gevolg van de positieve resultaten is toegenomen van een kleine € 90 miljoen in 2017 naar een kleine € 400 miljoen in 2023. 172 Hier zijn grote verschillen tussen de gemeenten. Het gemiddelde kasgeld per inwoner in 2023 is bijna € 320. Drie gemeenten hebben meer dan € 2.000 per inwoner, 15 anderen minder dan € 100 per inwoner. Tot slot valt op dat op dat van de genoemde € 400 miljoen kasgeld in 2023 circa 20% als banksaldi wordt aangehouden. Dat betekent dat er nauwelijks rente op wordt ontvangen terwijl dat vrij gemakkelijk via schat- kistbankieren mogelijk is. 171 Technische toelichting: Balansposten A1332a, A223a, A225a, A23. 172 In Findo zijn op 1-1-2026 gegevens tot en met 2023 beschikbaar. Er is daarbij informatie over 38 van de 40 deelnemende Overige gemeenten beschikbaar. Schipperen tussen crises en ambitie 173 van 199 11 Regelgeving 11.1 Inleiding Bij gemeenten en provincies is de volksvertegenwoordiging het hoogste orgaan van het de- centrale bestuur.
Bij waterschappen zijn Algemeen Bestuur en Dagelijks Bestuur formeel sa- men verantwoordelijk, waarbij het Dagelijks Bestuur de organisatie aanstuurt. In de Waterschapswet (artikelen 101 en 103), Provinciewet (artikelen 195 en 202) en Gemeen- tewet (artikelen 191 en 198) zijn bepalingen opgenomen die stellen dat de volksvertegenwoor- diging respectievelijk het Algemeen Bestuur de begroting en de jaarrekening vaststelt. In alle gevallen moeten alle te verwachten of gerealiseerde baten en lasten zijn opgenomen. Bij de provincies en gemeenten is de eis dat de begroting ‘structureel en reëel’ in evenwicht is (artikelen 193 tweede lid Provinciewet, respectievelijk 189 tweede lid Gemeentewet). Bij de Waterschappen is de eis dat de begroting in evenwicht is of in de eerstvolgende jaren komt (artikel 99 derde lid Waterschapswet). Verder is er bij Waterschappen verplicht een begro- tingspost ‘Onvoorzien’ die niet in de Provincie- en Gemeentewet voorkomt. Een voor dit on- derzoek belangrijke bepaling die bij alle drie de groepen decentrale overheden met dezelfde bewoordingen voorkomt is dat ‘Besluiten tot wijziging van de begroting tot uiterlijk het eind van het desbetreffende begrotingsjaar worden genomen’ (artikel 196 Provinciewet).
Tot slot is uniform geregeld dat het begrotingsjaar het kalenderjaar is en dat de verantwoordelijke minister bij of krachtens Algemene Maatregelen van Bestuur regels kan stellen. Dat is on- derwerp van de volgende paragraaf. 11.2 Operationele regelgeving Het Waterschapsbesluit bevat in hoofdstuk 4 (geldend in 2023) een reeks van voorschriften over opzet van de begroting en de rekening inclusief een toelichting over waarderingsgrond- slagen en balansposten. Voorgeschreven zijn een balans en een resultatenrekening, een kas- stroomoverzicht is geen vereiste.173 Voor dit onderzoek is belangrijk dat waterschappen moe- ten verantwoorden naar kostendragers ‘watersysteembeheer’, ‘zuiveringsbeheer’ en ‘wegen- beheer (artikel 4.24). Daarnaast is verplicht om een exploitatierekening naar kostensoorten (artikel 4.34) op te stellen. Als laatste is relevant dat de Commissie Begroting en Verant- woording Provincies en Gemeenten (art. 4.76 eerste lid) zorgdraagt voor ‘eenduidige uitvoe- ring en toepassing van hoofdstuk 4 van dit besluit’. De Algemene Maatregel van Bestuur voor Provincies en Gemeenten is het Besluit Begro- ting en Verantwoording Provincies en Gemeenten (hierna BBV2016). In deze richtlijnen is op- zet en structuur van de begroting en rekening vastgelegd.
Waar bij Waterschappen 173 Op grond van het Burgerlijk Wetboek is een kasstroomoverzicht volgen de Richtlijnen voor de jaar- verslaggeving wel verplicht (RJ360) Schipperen tussen crises en ambitie 174 van 199 kostendragers zijn voorgeschreven hebben provincies en gemeenten de vrijheid om eigen indelingen, de zogenaamde programma’s, van de begroting te maken zolang die maar binnen de raadsperiode gelijk blijven. Ook hier geldt dat balans en resultatenrekening zi jn voorge- schreven, een kasstroom overzicht niet. Belangrijk is ook dat via de zogenaamde Informatie voor Derden (IV3) bepaling is voorgeschreven hoe uniform inzicht moet worden verschaft in kostendragers en kostensoorten. De kostendragers/taakvelden (artikel 66 eerste lid BBV2016) moeten volgens die uniforme lijn wel in de begroting en rekening zijn opgenomen, de kos- tensoorten niet. Verder is van belang dat bij de programma’s inzicht moet worden verschaft in de toevoegingen en onttrekkingen aan de reserves (artikel 17 onderdeel d. BBV 2016). 11.2.1 Rechtmatigheid De Commissie BBV heeft verschillende richtlijnen opgesteld over onderwerpen rondom be- groting en verantwoording. De belangrijkste hier is de richtlijn over rechtmatigheid.
Die stelt kort gezegd dat onrechtmatigheid van baten en lasten bestaat wanneer de begroting de toe- gestane lasten overschrijdt, maar ook wanneer de lasten lager zijn dan begroot of de baten hoger dan begroot en het college de raad/provinciale staten daar niet tijdig over heeft geïn- formeerd.174 Er zijn normen voor tolerantiegrenzen rondom rechtmatigheid vastgelegd in de regelgeving. Die normen spelen in dit onderzoek geen rol maar bepalen wel hoe op lokaal niveau met besluitvorming over rechtmatige besteding van middelen wordt omgegaan. 11.2.2 Investeren en afschrijven De commissie BBV heeft in de notitie Materiële Vaste Activa voorschriften gegeven over de wijze van afschrijven. Veelal zijn deze voorschriften technisch van aard. Van belang in dit onderzoek is het vraagstuk van Bruto of Netto activeren. In principe moeten alle kosten die bij een investering horen worden geactiveerd. Dat is de bruto benadering. Voor de afschrij- vingen betekent dit dat het bedrag van de hele investering 175 via afschrijvingen op termijn weer beschikbaar komt voor een vervangingsinvestering. In het geval dat een derde partij bijdraagt aan de investering, dan moet de netto methode worden gebruikt. Dat wil zeggen dat de bijdrage van de derde in mindering wordt gebracht op de investering en daarmee ook de afschrijvingen verlaagt.
Aan het eind van de gebruiksperiode is er dan onvoldoende geld voor vervanging beschikbaar. Het bestuursorgaan kan het verschil eventueel opvangen door een bewuste keuze te maken om een bestemmingsreserve of een voorziening176 in het leven te roepen en zo te zorgen voor voldoende middelen voor de vervanging. Of de volksvertegen- woordiging zich daar bewust van is, is een andere vraag. 11.2.3 Wettelijke indicatoren Er zijn diverse financiële en beleidsindicatoren door het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties voorgeschreven. Voor een onderzoek naar onderbesteding zijn 174 Kadernota rechtmatigheid, p. 9 175 Uitgezonderd eventuele restwaarde en de waarde van grond 176 Speelt bij riool- en afvalstoffen, zie Notitie Activa, p. 18 Schipperen tussen crises en ambitie 175 van 199 onderwerpen als schuldquotes, weerstandsvermogen of belastingcapaciteit van onderge- schikt belang. Er zijn vijf indicatoren die iets zeggen over gemeentelijke middelen. Twee ge- gevens overlappen elkaar gedeeltelijk, te weten de apparaatskosten (€/inwoner) en de kosten overhead (% totale lasten), omdat kosten overhead onderdeel van de apparaatskosten zijn. Bovendien zijn beide gegevens in verschillende eenheden uitgedrukt w aardoor ze niet goed met elkaar in verband kunnen worden gebracht. De andere drie gaan d irect over ingezette capaciteit.
Bij inhuur derden gaat het om de lasten voor inhuur als percentage van de som van loonkosten en de kosten van inhuur. Aangezien er geen voorschrift is om de loonsom zichtbaar te maken zegt een dergelijk percentage weinig. D e twee andere indicatoren gaan over formatie en gemiddelde bezetting op jaarbasis. Deze getallen zijn uitgedrukt in FTE per 1.000 inwoners. Dat betekent in de regel dat afwijkingen relatief klein zijn en er geen zicht is op het werkelijke verschil tussen t oegestane capaciteit en de gedurende het jaar ingezette capaciteit. 11.2.4 IV3-informatie Voor statistische doeleinden moeten gemeenten en provincies zogenaamde IV3 informatie opleveren. Iets soortgelijks is er voor de waterschappen ook via het eerder genoemde Wa- terschapsbesluit en de Regeling beleidsvoorbereiding en verantwoording Waterschappen. Gemeenten en provincies zijn op grond van het BBV verplicht de informatie naar taakvel- den – de beleidsinhoudelijke dimensie – in de begroting en jaarrekening op te nemen. Die informatie moet ook aan het CBS worden geleverd. In de bijlagen bij dit rapport staan bevin- dingen over de verwerking van die gegevens. Gemeenten en provincies moeten op grond van de IV3 -uitvraag ook informatie leveren over kostensoorten zoals personeelslasten en afschrijvingen.
Die wordt uitgevraagd op basis van een kostenverdeelstaat waarbij kostensoorten worden gekoppeld aan economische ca- tegorieën. Op die manier is bijvoorbeeld zichtbaar welke personeelslasten zijn toegerekend aan welke beleidsinhoudelijke taak. Die informatie is geen verplicht onderdeel van begro- tings- en rekeningdocumenten. Daarmee hebben volksvertegenwoordigers geen zicht op bij- voorbeeld de omvang van personeelslasten. Schipperen tussen crises en ambitie 176 van 199 12 Methoden en data Uitgangspunt voor de analyse is de oorspronkelijke begroting zoals die in november vooraf- gaand aan het begrotingsjaar wordt vastgesteld. De reden daarvoor is dat een belangrijk doel in het onderzoek is om na te gaan of er bij de voorbereiding van de begroting verbeteringen in de begrotingsraming mogelijk zijn die latere meevallers kunnen voorkomen. In de opzet is rekening gehouden met een a nalyse van verschillen tussen oorspronkelijke begroting [B] en gewijzigde begroting [GB]. Omdat hier geen gestructureer de datavastlegging voor bestaat bleek dat problematischer dan oorspronkelijk gedacht. 12.1 Wat is onderbesteding De hoofdvraag van dit onderzoek gaat over onderbesteding bij decentrale overheden. In een recente notitie over rechtmatigheid stelt de commissie BBV 177 dat niet gemelde afwijkingen van de begroting, bij zowel baten als lasten, onrechtmatig zijn.
178 In dit onderzoek gaat het niet om de rechtmatigheid of de vraag of een afwijking al dan niet is gemeld, maar om de afwijking zelf. Onderbesteding kan belangrijke consequenties hebben. Wanneer lasten te hoog of baten te laag worden begroot, kan dat bijvoorbeeld leiden tot besluitvorming over bezuinigingen die achteraf niet nodig waren geweest. Dat speelt al in de voorbereiding van het begrotingsproces bij de kadernota die rond de zomer vóór het be- treffende begrotingsjaar wordt besproken, en ook bij de formele besluitvorming rond de be- groting in november voorafgaand aan het begrotingsjaar. Ook bij tussenrapportages gedu- rende het begrotingsjaar is het denkbaar dat nog bezuinigingsmaatregelen worden getroffen. Onderbesteding kan ook een teken zijn dat (door de v olksvertegenwoordiging vastgestelde) ambities of doelen (deels) niet zijn uitgevoerd, om wat voor reden dan ook. In het verleden zijn er rekenkamers geweest die zich met het thema onderbesteding hebben bezig gehouden. Het begrip onderbesteding is daarbij in de kern benoemd als het verschil tussen het begrote en werkelijke resultaat (voor mutaties in de reserves). 179 Sommigen noe- men dit onderuitputting 180 of onderschatting 181 van de baten en lasten. De Rekenkamer Til- burg legt de focus op lagere lasten 182 en laat in het midden of de beoogde resultaten zijn behaald.
Het ministerie van Financiën maakt in de miljoenennota 2024 onderscheid tussen 177 Artikel 4.77 Waterschapsbesluit bepaalt dat de commissie BBV ook voor eenduidige toepassing van de financiële regels voor waterschappen zorg draagt. 178 Commissie BBV (2025) Kadernota Rechtmatigheid 2025, p. 9 179 Onderzoeken Zuidelijke Rekenkamer, Rekenkamer Oost, 2008. Provincie Utrecht 2008. 180 Rekenkamer Altena, 2023 181 Rekenkamer Amsterdam, 2024 182 Rekenkamer Tilburg, 2024, p. 18 Schipperen tussen crises en ambitie 177 van 199 onderuitputting door goedkoper realiseren van een beleidsdoel en onderuitputting omdat de planning niet is gehaald.183 Voor dit onderzoek is gekozen om een brede benadering van het begrip onderbesteding te hanteren. Onderbesteding bestaat in dit onderzoek uit drie verschillende componenten: 1. Minder productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten realiseren dan gepland waardoor lagere lasten in een begrotingsjaar ontstaan; 2. Het niet volledig gebruiken van toegestane lasten voor productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten terwijl die taken wel zijn gerealiseerd. Met andere woorden: het werk kon goedkoper worden gedaan. 3. Het niet volledig (kunnen) benutten van begrote of gedurende het jaar beschikbaar gekomen baten om de beoogde productie, dienstverlening, subsidieverstrekking of projecten tot stand te brengen.
Onderbesteding gaat daarmee zowel over baten als lasten en sluit in die zin aan op het punt van de commissie BBV over afwijkingen van de vastgestelde begroting. De Rekenkamer Tilburg184 noemde drie redenen waarom onderbesteding ontstaat. Ten eerste kan de kwaliteit van de raming niet goed zijn en niet aansluiten op wat er werkelijk in een jaar moet gebeuren. Ten tweede kunnen de ambities te hoog liggen en wordt onvoldoende rekening gehouden met besluitvormingsprocessen. Dat wordt wel planningsoptimisme ge- noemd. De derde oorzaak ligt bij de capaciteit van de organisatie, met andere woorden er zijn niet genoeg uren beschikbaar om de taken daadwerkelijk te kunnen uitvoeren. Wat bre- der geformuleerd: de decentrale overheid zelf of de opdrachtnemende partijen kunnen de hoeveelheid werk niet aan. Vanuit het perspectief van het onderzoek in Tilburg dat alleen over lasten ging, zijn dit logische argumenten. Wat ontbreekt is de andere kant van de begroting, de baten. De Re- kenkamer Amsterdam185 gaat daar wel op in en noemt onder andere de onvoorspelbaarheid van rijksmiddelen (gemeentefonds) en conservatief ramen van baten die met de economi- sche ontwikkeling samenhangen als factor. Tussen de regels door wordt ook de factor 'tijd' genoemd wanneer wordt opgemerkt dat middelen extra uit het gemeentefonds pas laat in het begrotingsjaar beschikbaar komen.
De factor tijd speelt mogelijk ook een onderliggende rol bij planningsoptimisme wanneer er gedurende het jaar nog begrotingswijzigingen plaats- vinden. 183 Miljoenennota 2024, p. 96 184 Rekenkamer Tilburg, 2024, pp. 18-19 185 Rekenkamer Amsterdam, 2024, pp. 6, 39 Schipperen tussen crises en ambitie 178 van 199 12.2 Werkwijze Hogere lasten in de rekening dan in de begroting zijn tegenvallers. Hogere baten in de reke- ning dan in de begroting zijn daarentegen meevallers. Het omgekeerde geldt natuurlijk ook. De ervaring leert dat decentrale overheden verschillend omgaan met het pre senteren van cijfers. Dat bleek ook in het aangeleverde materiaal. De ene partij zet een minteken voor de lasten, de ander plaatst een minteken voor de baten en weer een ander laat mintekens helemaal weg. Omdat ons doel is om onderbesteding in de brede zin des woords te laten zien, is het noodzakelijk om alle verschillen op dezelfde manier te presenteren. Meevallers bestaan daarom uit twee groepen: • Lagere lasten in de rekening • Hogere baten in de rekening Voor tegenvallers geldt het omgekeerde. 12.2.1 Tussentijdse verschillen De basis gedachte van de wetgever is dat alle te besteden middelen via een begrotingsvoor- stel door de volksvertegenwoordiging zijn goedgekeurd.
Met de meest recente notitie over rechtmatigheid van de commissie BBV is dat uitgangspunt ook voor de baten nog eens sterk benadrukt.186 Met dat uitgangspunt is een norm voor te verwachten verschillen af te leiden. Die norm luidt dat het verschil tussen oorspronkelijke begroting [B] en gewijzigde begroting [GB] groot mag zijn, maar dat het verschil tussen rekening [R] en gewijzigde begroti ng [GB] klein moet zijn. De commissie BBV hangt aan het verschil tussen rekening en begroting het getal van 2% van de lasten exclusief reserves. Daarboven moet de volksvertegenwoordiging via de rechtmatigheidsverantwoording bij de jaarstukken worden geïnformeerd. 12.2.2 Euro’s en percentages Afwijkingen in euro’s zijn voor de meeste gebruikers herkenbaarder dan percentages. Dit onderzoek is agenderend en vergelijkend. Dan zeggen bedragen in euro’s soms te weinig. Vanuit rechtmatigheidsperspectief stellen de regels 187 voor decentrale overheden dat afwij- kingen of onzekerheden op de totale begroting boven 2% de ondergrens voor goedkeuring van de verantwoording is. Voor dit onderzoek gebruiken we percentages afwijkingen van de individuele begrotingsonderdelen (bijvoorbeeld personeels- of rentelasten) als een indicatie van de kwaliteit van de begrotingsraming.
Hoe kleiner het procentuele verschil tussen be- groting en rekening, hoe minder aandacht nodig is voor mogelijke afwijkingen in het proces van de begrotingsbehandeling. Om de leesbaarheid te behouden is gekozen om in figuren waarin percentages zijn opgenomen niet meer dan 10% of 25% afwijking te laten zien. Focus op groepen baten en lasten 186 Kadernota rechtmatigheid, 2025, p. 9 187 Artikel 1 Besluit Accountantscontrole Decentrale Overheden, geldig vanaf 17 april 2025 Schipperen tussen crises en ambitie 179 van 199 In de analyses ligt de focus op een aantal kostensoorten die bij alle drie de groepen decen- trale overheden voorkomen. De reden dat we hier aandacht aan besteden is dat een enkel inhoudelijke benadering van de begroting en rekening naar de te realiseren opg aven te ab- stract is voor een analyse. Voor de meeste opgaven bij decentrale overheden is naast inzet van (eigen) mensen ook sprake van gebruik van materiaal of worden subsidies of uitkeringen al dan niet in natura verstrekt. Welke kostensoorten betreft het? In de eerste plaats de ontwikkeling van de personeelskos- ten. Dat is een relevante kostensoort omdat beschikbare ambtelijke capaciteit mede bepa- lend is voor planontwikkeling en taakuitvoering. Daaraan gekoppeld zijn de kosten voor in- huur van extern personeel.
Bij het analyseren en duiden van onderbesteding op de personeelskosten is het van be- lang eerst duidelijkheid te scheppen over de wijze van begroten van een decentrale overheid. Er zijn grofweg twee verschillende manieren om de personeelskosten in een begro tingsjaar te begroten: ofwel op basis van de officiële personeelsformatie, ofwel op basis van de wer- kelijke bezetting. Afhankelijk hiervan is sprake van een hogere of lagere kans op onderbeste- ding. De enquête laat zien dat 65% van de deelnemers begroot op basis van de officiële formatie en een kleine 10% op basis van werkelijke bezetting. De andere deelnemers hebben tussenvarianten. Bij begroten op basis van de officiële formatie ontstaat financiële ruimte als er vacatures zijn. Dat is een keuze die ook rui mte biedt om middelen beschikbaar te hebben voor inhuur mocht dat nodig zijn. In de tweede plaats kijken we naar de kapitaallasten. Dat is een relevante kostensoort omdat onderbesteding op kapitaallasten een belangrijke indicator is voor vertraging bij investerin- gen. Dat heeft twee kanten. Kapitaallasten bestaan uit rente en afschri jving. Met name on- derbesteding op de afschrijvingen is een indicator voor vertragingen bij investeringen.
Ruim 80% van de deelnemers begroot afschrijvingen op basis van het eerste volledige jaar na in- gebruikname; als er vertraging optreedt betekent dit dat de hele afschrijvingslast van een project een vol jaar doorschuift. Ook de rentelasten zijn relevant. De gemiddelde rente op alle uitstaande leningen 188 is bepalend voor de rente die aan investeringen wordt toegere- kend. Tot 2022 daalde de rente langzaam en daarna loopt de rente weer op. Hoeveel effect dat op de totale rentelasten van een decentrale overheid heeft is afhankelijk van een aantal factoren, waaronder herfinanciering van bestaande leningen en het aantrekken van nieuwe leningen in verband met nieuwe investeringen. In de derde plaats zijn bezit -gerelateerde transacties een aandachtspunt. Dit kan gaan om dividenden maar ook om verkopen van aandelen, grond of vastgoed. Kenmerk is dat de baten (en eventuele bijbehorende lasten) vrij onvoorspelbaar zijn. Eveneens bezit gerelateerd 188 Formeel schrijft de commissie BBV nog nuanceringen voor bij renteberekeningen maar dat laten we hier buiten beschouwing. Zie hiervoor de Notitie Rente 2023 van de commissie BBV. Schipperen tussen crises en ambitie 180 van 199 zijn rentelasten en rentebaten. Rentelasten ontstaan uit rentedragende leningen die de de- centrale overheid bij banken heeft opgenomen.
Via het kengetal schuldquote krijgen volks- vertegenwoordigers daar indirect zicht op. Kanttekening is dat de schuldquote i s gekoppeld aan de baten exclusief reserves van de decentrale overheid. Stijgen die baten, dan daalt de schuldquote ook als de omvang van de leningenportefeuille gelijk blijft. Dalende rentelasten laten direct zien dat de decentrale overheid actief stuurt op de schuldpositie. De tegenhanger van rentelasten zijn rentebaten. Rentebaten ontstaan als de decentrale overheid zelf geld uitleent aan andere partijen of het overtollig kasgeld verplicht bij het ministerie van Financiën onderbrengt. Hoe meer uitgeleend geld of geld bij Financiën, hoe hoger de rentebaten. In algemene zin blijkt dat baten een belangrijke verklaring bieden voor positievere finan- ciële resultaten dan begroot. Voor elk van de drie groepen decentrale overheden komt dit in de desbetreffende hoofdstukken aan de orde. Waar nodig worden ook onderdele n van de lasten per groep decentrale overheden nader toegelicht. 12.3 Data Bij de voorbereiding van het onderzoek zijn we uitgegaan van het feit dat gemeenten, pro- vincies en waterschappen hun oorspronkelijke begrotings- en hun jaarrekeninggegevens aan het CBS moeten aanleveren. Voor gemeenten en provincies geldt vervolgens dat die gegevens via www.findo.nl (hierna Findo) beschikbaar zijn gesteld.
189 Voor waterschappen is dat niet het geval en hebben we ons gebaseerd op de door de waterschappen beschikbaar gestelde jaarrekeningen. Gewijzigde begrotingen worden niet naar het CBS opgestuurd. De kwartaalrapportages die worden aangeleverd zijn feitelijke standen van de baten en lasten en sluiten niet aan op de gewijzigde begrotingen die gemeenten en provincies hebben vastgesteld. Dat is de reden waarom we gemeenten en provincies hebben gevraagd om die gegevens uit hun eigen admi- nistratie aan te leveren. Dat leidde in 24 gevallen tot volledig bruikbare datasets. In de datasets is sprake van diverse onvolkomenheden. Er zijn drie schakels in het proces van publiceren van de informatie en bij elk van die schakels kunnen onvolkomenheden ont- staan. We benoemen de onvolkomenheden kort en beschrijven hoe we daar mee zijn omge- gaan. In Bijlage 2 is een uitgebreid overzicht van onvolkomenheden opgenomen. 1. Ontbrekende gegevens. Het bleek dat er sprake was van een volledig ontbrekende dataset voor oorspronkelijke begroting of jaarrekening. Dit is in de regel niet hersteld en leidt tot het uitsluiten van de desbetreffende gemeente voor de berekening van benchmarks. Uit- zondering hierop is de jaarrekening 2024 omdat we die gegevens al direct van gemeenten en provincies hebben uitgevraagd. 2. Negatieve getallen bij resultaat van de rekening.
Regelmatig blijkt dat bij het taakveld 'Resultaat van de rekening' (TV0.11 resp. TV0.9) negatieve getallen voorkomen. Dat leidt 189 Theoretisch hadden we hier ook gebruik kunnen maken van microdata van het CBS. We hebben voor Findo gekozen omdat die gegevens voor leken veel makkelijker toegankelijk zijn. Schipperen tussen crises en ambitie 181 van 199 tot een verlaging van de werkelijke baten of lasten in de rekening. We hebben dit gecor- rigeerd door een negatief getal bij de baten (feitelijk een positief resultaat) om te zetten naar een positief getal bij de lasten en omgekeerd. 3. Resultaat van de rekening is 0 (nul). Soms blijkt dat in de jaarrekening geen financieel resultaat meer zichtbaar is. Dat is een zeer onwaarschijnlijke uitkomst in de jaarrekening en wijst op het indienen van gegevens na resultaatbestemming. Voor raad of PS zou het laten staan van deze uitkomst leiden tot onherkenbare gegevens. Ook dit is gecorrigeerd. We hebben daarvoor de aangeleverde jaarstukken geraadpleegd en het saldo van baten en lasten in de rekening opgezocht. Vervolgens hebben we het gevonden bedr ag in min- dering gebracht op de reserves (TV0.10 resp. TV0.8) en de post 'Resultaat van de rekening' opgehoogd. In sommige gevallen lukte dat niet omdat de post reserves te klein was. 4. Baten en lasten niet in evenwicht.
Tot slot kwam het voor dat baten en lasten in Findo niet in evenwicht waren. Een afwijking van € 50.000 hebben we als tolerantiegrens voor afrondingsverschillen gehanteerd. Deze fouten zijn in de regel niet hersteld. Die keuze is gemaakt omdat lang niet elke gemee nte of provincie een eenduidige lijst van baten en lasten naar taakvelden presenteert. Soms is er sprake van onderverdelingen waarbij taak- velden op meerdere programma's voorkomen. Soms is alleen maar een saldo beschikbaar en dan is aanpassen alleen mogelijk door nog een uitvraag bij de betrokken gemeente of provincie te doen. 5. Aansluiting gegevens Findo en gepubliceerde oorspronkelijke begroting of jaarrekening. Hier is geen gerichte controle op geweest. Dit kwam soms naar voren bij het uitvoeren van andere correcties. Met name bij de oorspronkelijke begroting is het denkbaar da t amendementen bij de begrotingsbehandelingen nog tot afwijkingen leiden die in de IV3 informatie worden verwerkt. We hebben ons op dit punt gebaseerd op de Findo gegevens. Het ontbreken van gewijzigde begrotingen in de CBS data zorgt voor een verstoring in de informatie op landelijk niveau omdat het daarmee moeilijker wordt om een analyse te maken van inhoudelijke wijzigingen gedurende het jaar en de afwijkingen die nagenoeg aan het eind van het jaar of bij het opmaken van de jaarrekening ontstaan.
Dat kan van belang zijn omdat hoe later middelen worden geautoriseerd of ontvangen, hoe moeilijker het zal worden om die middelen nog in het begrotingsjaar te besteden. Met name ontbrekende gegevens, geen resultaat in de jaarrekening en baten en lasten niet in evenwicht zijn factoren die ook landelijk het beeld van de financiële positie van gemeenten en provincies verstoren. We hebben kunnen vaststellen dat de CBS data voor de jaren 2017- 2024 baten en lasten in evenwicht laten zien. Dat geldt voor zowel de begroting als de reke- ning. Bij Findo is dat niet het geval en wijken de totalen voor heel Nederland ook af van die van CBS. In dit onderzoek hebben we naar wegen gezocht om tot zo hoogwaardig mogelijke benchmarks te komen. Op individueel niveau blijft er sprake van een 'gat' in de data. Schipperen tussen crises en ambitie 182 van 199 Bijlage 1: Verdeling gemeenten Gemeenten zijn voor de benchmarks ingedeeld bij de vereniging van gemeenten waar ze zich bij hebben aangesloten. Een andere benadering om naar gemeenten te kijken zou naar ligging zijn geweest. Hier is een driedeling voor gemaakt: Randstad (Kennemerland, Zaanstreek, Am- sterdam/Amstelland, Almere, Utrecht, Zuid -Holland); Ring om Randstad (Noord -Brabant, Gelderland ten westen van de IJssel + Zwolle en Deventer); Regio (Overige gemeenten).
Van de Randstedelijke gemeenten heeft ruim 20% deelgenomen, van de gemeenten in de Ring ruim 30% en van de Regio -gemeenten ruim 55%. In Tabel 1 is een overzicht van de deelnemende gemeenten opgenomen. Regio gemeenten zijn cursief vermeld, gemeenten in de ring rond de Randstad zijn onderstreept. Geografische ligging is een ding, maar schaal en andere kenmerken doen er ook toe. Gemeenten hebben zich verenigd in de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG). Daarbin- nen zijn netwerken van gemeenten (G40, P10, K80 en M50) die zich aan elkaar verwant voelen. We hebben gemeenten langs de lijnen van die netwerken gegroepeerd (zie Tabel 1 en Tabel 2). Gemeenten die niet zijn aangesloten bij een netwerk vallen onder de categorie ‘overig’. De deelnemende gemeenten die met herindeling te maken hebben gehad zijn en om die reden buiten de berekening van de benchmarks zijn gehouden zijn hier geel gemarkeerd. Gemeenten waar een ambtelijke fusie /samenwerking speelt of speelde zijn blauw gemar- keerd.
Tabel 1: Deelnemende gemeenten naar verenigingsverband en ligging P10 K80 M50 G40 Overig Aa en Hunze Ameland Aalsmeer Alkmaar Achtkarspelen Buren Beek (L) De Bilt Almere Beekdaelen De Fryske Marren Beesel De Ronde Venen Alphen a/d Rijn Bloemendaal De Wolden Bergen (L) Den Helder Apeldoorn Borne Dinkelland Druten Doetinchem Breda Borsele Het Hogeland Gennep Dronten Deventer Boxtel Hof van Twente Heumen Geldrop-Mierlo Eindhoven Brunssum Hollands Kroon Kapelle Goes Emmen Culemborg Horst a/d Maas Landsmeer Hellendoorn Enschede Geertruidenberg Hulst Losser Landgraaf Haarlem Hardenberg Medemblik Meerssen Maassluis Heerlen Heemskerk Midden-Drenthe Mook en Middelaar Meierijstad Lelystad Krimpenerwaard Opsterland Noord-Beveland Midden-Groningen Maastricht Maasgouw Peel en Maas Olst-Wijhe Noordoostpolder Nijmegen Middelburg Schouwen-Duiveland Ommen Oosterhout Oss Midden-Delfland Sluis Oostzaan Overbetuwe Sittard-Geleen Montferland Tholen Opmeer Pijnacker-Nootdorp Venlo Neder-Betuwe Schipperen tussen crises en ambitie 183 van 199 P10 K80 M50 G40 Overig Tubbergen Ouder-Amstel Rijssen-Holten Zwolle Nuenen c.a.
Twenterand Roerdalen Roermond Oisterwijk Veere Schiermonnikoog Schagen Oldenzaal West Betuwe Simpelveld Soest Oude IJsselstreek Westerkwartier Son en Breugel Terneuzen Reimerswaal Weststellingwerf Vaals Veldhoven Rheden Vlieland Velsen Sint Michielsgestel Voerendaal Venray Steenbergen West Maas en Waal Waalwijk Stein (L) Zwartewaterland (Weert )* Terschelling Wijchen Texel Woerden Teylingen Tynaarlo Tysjerksteradiel Utrecht (gem.) Valkenburg a/d Geul Veendam Vijfheerenlanden Vlissingen Vught Westland Wijdemeren Wijk bij Duurstede Woensdrecht * Rekenkamer Weert heeft zich teruggetrokken uit het onderzoek maar maakt nog wel deel uit van de M50 benchmark Bijlage 2: Bevindingen Findo-informatie Tabel 2: (On)gecorrigeerde knelpunten in de Findo | -informatie Fout type | P10 | K80 | M50 | G40 | Rest Begroting ont- | 4 gecorrigeerd | 1 ongecorrigeerd 7 gecorrigeerd | 1 gecorrigeerd | 3 gecorrigeerd breekt | 2 ongecorrigeerd 1 financieel deel be- groting ontbreekt Begroting niet in | 0 | 0 | 1 | 0 | 2 ongecorrigeerd evenwicht Begroting niet | 3 gecorrigeerd | 0 | 0 | 0 | 0 plausibel Begroting met ne- | 7 | 19 | 28 | 16 | 23 gatief resultaat op TV0.11 Begroting met re- | 6 | 12 | 6 | 10 | 25 sultaat bij zowel baten als lasten op TV0.11 Rekening ont- | 1 gecorrigeerd | 0 | 1 niet aangele- | 2 gecorrigeerd | 1 herindelingsjaar breekt | verd | 1 blijkt niet in even- wicht Rekening niet in
| 2 gecorrigeerd | 0 | 0 evenwicht Rekening niet | 0 | 0 | 1 ongecorrigeerd 3 ongecorrigeerd 0 plausibel Rekening met ne- | 8 | 6 | 13 | 18 | 3 gatief resultaat op TV0.11 Rekening met re- | 22 | 5 | 17 | 12 | 10 sultaat bij zowel baten als lasten op TV0.11 Resultaat jaarreke- | 4 | 11 + | 6 + 1 ongecorri- | 10 | 15 + ning =0 | 5 ongecorrigeerd geerd | 1 ongecorrigeerd Schipperen tussen crises en ambitie | 184 van 199 Bijlage 3: Hoofdgroep taken en taakvelden gemeenten Deze bijlage laat zien hoe de begrippen in de tekst zijn gekoppeld aan de landelijk voorge- schreven taakvelden voor gemeenten. Daarbij was stuurbaarheid op de verschillende begro- tingsonderdelen het uitgangspunt. | ‘Reserves’ (TV0.10) en ‘Resultaat van de Rekening’ (TV0.11) staan hier los van, maar kunnen in toelichtingen wel zijn genoemd.
Lasten | Baten Inhoudelijk deel | Overige baten (inhoudelijk) 0.1 Bestuur | 0.1 Bestuur 0.2 Burgerzaken | 0.2 Burgerzaken 0.4 Overhead | 0.4 Overhead 0.6x OZB, Parkeerbelasting, Overige belastingen 0.8 Overige lasten | 0.8 Overige lasten 0.9 Vennootschapsbelasting | 0.9 Vennootschapsbelasting 1.x Hoofdtaakveld Veiligheid | 1.x Hoofdtaakveld Veiligheid 2.x Hoofdtaakveld Verkeer & Vervoer | 2.x Hoofdtaakveld Verkeer & Vervoer 3.1 Economische ontwikkeling | 3.1 Economische ontwikkeling 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen | 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 3.4 Economische promotie 4.x Hoofdtaakveld Onderwijs | 4.x Hoofdtaakveld Onderwijs 5.x Hoofdtaakveld Sport, Cultuur en recreatie | 5.x Hoofdtaakveld Sport, Cultuur en recreatie 6.x Hoofdtaakveld Sociaal domein | 6.x Hoofdtaakveld Sociaal domein 7.x Hoofdtaakveld Volksgezondheid en milieu | 7.x Hoofdtaakveld Volksgezondheid en milieu 8.1 Ruimte en leefomgeving | 8.1 Ruimte en leefomgeving 8.3 Wonen en Bouwen | 8.3 Wonen en Bouwen Gemeentefonds 0.7 Gemeentefonds Lokale belastingen 0.6x OZB, Parkeerbelasting, Overige belastingen 3.4 Economische promotie (benadering toeris- tenbelasting) Sociaal domein collectief | Sociaal domein collectief 6.1 Samenkracht en burgerparticipatie | 6.1 Samenkracht en burgerparticipatie 6.2 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen (tot | 6.2 Toegang en eerstelijnsvoorzieningen (tot 2023:
Wijkteams) | 2023: Wijkteams) 7.1 Volksgezondheid | 7.1 Volksgezondheid Fysiek domein | Fysiek domein 2.x Hoofdtaakveld Verkeer & Vervoer | 2.x Hoofdtaakveld Verkeer & Vervoer 3.1 Economische ontwikkeling | 3.1 Economische ontwikkeling 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen | 3.3 Bedrijvenloket en bedrijfsregelingen 3.4 Economische promotie | 3.4 Economische promotie 5.7 Openbaar Groen en openlucht recreatie | 5.7 Openbaar Groen en openlucht recreatie 8.1 Ruimte en leefomgeving | 8.1 Ruimte en leefomgeving 8.3 Wonen en Bouwen | 8.3 Wonen en Bouwen Sport en Cultuur | Sport en Cultuur 5.1 Sportbeleid en activering | 5.1 Sportbeleid en activering 5.2 Sportaccommodaties | 5.2 Sportaccommodaties 5.3 Cultuurpresentatie, -productie en -partici- | 5.3 Cultuurpresentatie, -productie en -partici- patie | patie 5.4 Musea | 5.4 Musea 5.5 Cultureel erfgoed | 5.5 Cultureel erfgoed 5.6 Media | 5.6 Media Bezit | Bezit Grond: | Grond: 3.2 Fysieke Bedrijfsinfrastructuur | 3.2 Fysieke Bedrijfsinfrastructuur 8.2 Grondexploitatie (niet bedrijventerreinen) | 8.2 Grondexploitatie (niet bedrijventerreinen) Overig bezit: | Overig bezit: 0.3 Beheer overige gebouwen en gronden | 0.3 Beheer overige gebouwen en gronden 0.5 Treasury | 0.5 Treasury Schipperen tussen crises en ambitie | 185 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 186 van 199 Bijlage 4: Hoofdgroep taken en taakvelden provincies Deze
bijlage laat zien hoe de begrippen in de tekst zijn gekoppeld aan de landelijk voorge- schreven taakvelden voor provincies. Daarbij was stuurbaarheid op de verschillende begro- tingsonderdelen het uitgangspunt. Lasten Baten 3 Kerntaken Infrastructuur 2.1 Waterwegen, 2.2 Landwegen 2.9 Overig Verkeer & Vervoer 3.1., Waterkeringen Openbaar vervoer Taakveld 2.3 Openbaar vervoer Natuur Hoofdtaakveld 5 Natuur 3 Kerntaken Infrastructuur 2.1 Waterwegen, 2.2 Landwegen 2.9 Overig Verkeer & Vervoer 3.1., Waterkeringen Openbaar vervoer Taakveld 2.3 Openbaar vervoer Natuur Hoofdtaakveld 5 Natuur Overige taken inhoudelijk Bestuur en Organisatie 0.1 Provinciefonds 0.2 Provinciale belastingen 0.5 Algemene Dekkingsmiddelen 0.6 Overhead 0.7 Vennootschapsbelasting 1.x Hoofdtaakveld Bestuur Milieu Taakvelden 3.2-3.9 Kwaliteit en kwantiteit water Hoofdtaakveld 4 Milieu Economie Hoofdtaakveld 6 Regionale economie Ruimte Hoofdtaakveld 8 Ruimte Cultuur Hoofdtaakveld 7 Cultuur en maatschappij Overige taken inhoudelijk Bestuur en Organisatie 0.5 Algemene Dekkingsmiddelen 0.6 Overhead 0.7 Vennootschapsbelasting 1.x Hoofdtaakveld Bestuur Milieu Taakvelden 3.2-3.9 Kwaliteit en kwantiteit water Hoofdtaakveld 4 Milieu Economie Hoofdtaakveld 6 Regionale economie Ruimte Hoofdtaakveld 8 Ruimte Cultuur Hoofdtaakveld 7 Cultuur en maatschappij Algemene middelen 0.1 Provinciefonds 0.2 Provinciale belastingen Bezit