CConstaterende datSittard-Geleen
Koppel je AI →
Document · PDF

Eindrapport DoeMee 2025 Onderbesteding

Raad 11 november 2026, gemeente Sittard-GeleenBij agendapunt: Rekenkameronderzoek onderbesteding (Kubben)68.988 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 5 van 8

Anders gezegd: gemeen- ten moeten vanuit het oogpunt van rechtmatigheid wijzigingen zoveel mogelijk via tussen- tijdse begrotingswijzigingen aan de raad voorleggen, in plaats te wachten tot het vaststellen van de rekening in het volgende jaar. Figuur 8.4 laat de uitsplitsing zien naar verschillen tot en met de gewijzigde begroting en de verschillen tussen gewijzigde begroting en rekening. GB-B in € per inwoner | R-GB in € per inwoner €500 | €500 €400 | €400 €300 | €300 €200 | €200 €100 | €100 €0 | €0 -€100 | -€100 -€200 | -€200 -€300 | -€300 -€400 | -€400 -€500 | -€500 Lasten | Gem. Fonds | Lasten | Gem. Fonds Belastingen | Ov. Baten | Belastingen | Ov. Baten Figuur 8.4 Toe- en afname resultaat bij bezit M50-gemeenten (n=6) binnen het begrotings- jaar in € per inwoner Figuur 8.4 laat | voor de zes gemeenten twee zaken zien: voor alle onderzochte jaren het verschil tussen de oorspronkelijke begroting en de laatst gewijzigde begroting, en het verschil tussen de laatst gewijzigde begroting en jaarrekening. Allereerst vermelden we dat de zes gemeenten samen in 2017 een begrotingstotaal had- den van € 0,7 | miljard voor het deel exclusief bezit. In 2024 was dat opgelopen tot € 1,0 miljard.

De figuur laat zien dat elk jaar de begrotingen tussentijds omhoog worden bijgesteld Schipperen tussen crises en ambitie | 106 van 199 met ongeveer 10% (zie voor 2017 bijvoorbeeld ruim € 208 per inwoner101 extra lasten ofwel ongeveer € 60 miljoen). Voor de baten geldt dit nog meer: in alle jaren is bij deze zes ge- meenten sprake van duidelijk | grotere bijstelling naar boven van de beoogde | baten dan van de beoogde lasten. Als we dan kijken naar de jaarrekening (rechterdeel) dan blijkt er in vergelijking tot de gewijzigde begroting | in de helft van de jaren sprake is | van meevallende | lasten. In 2023 is sprake van extra tegenvallers in de lasten, die voor een deel te herleiden zijn naar opvang van Oekraïners. Daar staan dan ook weer extra baten tegenover. Opvallend is ook dat bij de jaarrekening nog veel extra baten op belastingen worden verantwoord. Bij in de figuur niet zichtbare details van de verschillen tussen laatst vastgestelde begroting en rekening valt op dat voor ‘Verkeer & Vervoer’102 dat behalve in 2017 bij de rekening blijkt dat er meevallers zijn die schommelen tussen € 1 | (2018) en € 10 (2024) per inwoner.

Bij ‘Ruimte & Wonen’103 zijn de afwijkingen groter, hier bewegen de verschillen zich tussen € 14 tekort (2020) en een overschot van € 14 (2024) per inwoner | waarbij moet worden opgemerkt dat alleen 2017 en 2020 tekorten ten opzichte van de laatst gewijzigde begroting laten zien | . Ook bij de middelen voor onderwijs jaar bleek vanaf 2022 sprake te zijn van overschotten. In 2024 was de meevaller zelfs hoger dan hetgeen extra beschikbaar was gesteld waarbij mee- vallers bij onderwijshuisvesting een belangrijke rol speelden. De enige post bij deze zes ge- meenten waar jaar op jaar na de laatst gewijzigde begroting nog tegenvallers waren is de individuele jeugdzorg. Na de inhoudelijke taken kijken we nu naar de verschillen voor bezit. 101 Voor deze zes gemeenten samen geldt dat € 100 per inwoner overeenkomt met een bedrag tussen € 28 en € 30 miljoen. 102 Hoofdtaakveld 2 103 Taakvelden 8.1 en 8.3 Schipperen tussen crises en ambitie | 107 van 199 GB-B in € per inwoner | R-GB in € per inwoner €500 | €500 €400 | €400 €300 | €300 €200 | €200 €100 | €100 €0 | €0 -€100 | -€100 -€200 | -€200 -€300 | -€300 -€400 | -€400 -€500 | -€500 Grond-Lasten | Grond-Baten | Grond-Lasten | Grond-Baten Ov. Bezit-Lasten | Ov. Bezit-Baten | Ov. Bezit-Lasten | Ov.

Bezit-Baten Figuur 8.5 Toe- en afname resultaat M50-gemeenten (n=6) binnen het begrotingsjaar in € per inwoner Figuur 8.5 laat zien dat de afwijkingen vooral voorkomen bij de grondexploitatie. Dergelijke afwijkingen leiden in de regel niet tot over | - of onderbesteding in de jaarrekening, | omdat ze via de reserves van het grondbedrijf worden verwerkt. De bevindingen zijn desondanks rele- vant, omdat ze een signaal vormen voor mogelijk planningsoptimisme. Los van de extreme situatie in 2017 valt in de andere jaren een wisselend beeld op grondexploitaties ontstaat. Soms tegenvallers die nog worden versterkt zoals in 2022 of meevallers die toch tegenvallers worden. Aan de kant van de lasten blijkt veel meer dat de al gemelde onderbesteding nog hoger blijkt te zijn dan tussentijds gedacht. Die piek in 2020 bij overige bezit-baten is de opbrengst uit een energiebedrijf. 8.5 | Opvallende begrotingsposten In deze paragraaf komen mee- en tegenvallers aan bod voor verschillende inhoudelijke on- derdelen van de begroting. Anders dan in de vorige paragraaf waar gegevens van zes gemeen- ten beschikbaar waren, gaat het hier om gegevens van 27 deelnemende gemeenten. Tot nu toe werden mee- en tegenvallers uitgedrukt in absolute bedragen. Hier ligt het accent op bedragen per inwoner omdat daarmee makkelijker een vertaalslag is te maken naar de lokale situatie.

De gepresenteerde getallen zijn daarmee gemiddelde mee- en tegen- vallers, zowel in geld als in percentages, over de hele groep van 27 gemeenten waarover informatie beschikbaar is. Daar waar wordt gesproken over kostensoorten is dat gebaseerd op gegevens van 22 gemeenten waarvoor alle informatie beschikbaar was. Schipperen tussen crises en ambitie | 108 van 199 8.5.1 | Verkeer & Vervoer Allereerst kijken we naar ‘Verkeer & Vervoer’ | 104 als mogelijke oorzaak voor onderbesteding. Aanleg en onderhoud van infrastructuur is kwetsbaar voor doorlooptijden in de planning. Dat kan leiden tot onderbesteding. Voordat we naar mee- en tegenvallers kijken, zetten we kort enkele belangrijke cijfers over ‘Verkeer & Vervoer op een rijtje. Eerst richten we onze blik op de lasten. Het merendeel van de budgetten voor ‘Verkeer & Vervoer’ bij de M50-gemeenten gaat naar aanleg en beheer van wegen. Gemiddeld gesproken gaat het over circa 87% van de begrote lasten. De rest is voor parkeren (circa 8%), havenfaciliteiten (circa 4%) en openbaar vervoer. Bij de baten is een verschuiving in de begroting gaande: het aandeel baten van parkeren is gestegen van circa 7% (2017) naar bijna 20% (2024). Het aandeel baten van wegen is ge- daald van ruim 78% (2017) naar ongeveer 68% (2024).

Dat komt omdat de absolute bedragen voor wegen en parkeren zich in de onderzoeksperiode heel verschillend hebben ontwikkeld: het absolute bedrag voor wegen is 15% hoger begroot, voor parkeren is het ruim 3,5 keer het bedrag van in 2017. Verschil Verkeer in €/inwoner | Verschil Verkeer in % [B] €100 | 25,0% €75 | 20,0% €50 | 15,0% 10,0% €25 | 5,0% €0 | 0,0% -€25 | -5,0% -10,0% -€50 | -15,0% -€75 | -20,0% -€100 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten Figuur 8.6 Toe- en afname resultaat bij Verkeer & Vervoer M50-gemeenten (n=26) ten op- zichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en als percentage van het begrotingsbe- drag. Figuur 8.6 laat zien dat er per saldo overwegend meevallers zijn. De afwijkingen bij de lasten in 2023 kunnen zijn veroorzaakt door prijsontwikkelingen. 104 Omvat de taakvelden 2.1 tot en met 2.5 Schipperen tussen crises en ambitie | 109 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 110 van 199 Toch zijn er aanwijzingen dat zich vertragingen bij projecten voordoen. Voor de 22 ge- meenten waarvoor gegevens over alle jaren beschikbaar zijn geldt dat de gemiddelde mee- valler op afschrijvingen ruim 20% is. De inkoop van goederen (lees de aannemers) is gemid- deld ongeveer 1% hoger dan geraamd. Juist in 2024 zijn de bestedingen bij inkoop van goe- deren 5% lager dan begroot.

De afschrijving en inkoop van goederen maken samen ongeveer 60% van de totale lasten voor wegenaanleg uit. Opvallende meerkosten zijn te vinden bij stortingen in de voorzieningen voor groot on- derhoud die gemiddeld gesproken ruim 5% van de begroting afwijken. Daarnaast zijn de las- ten voor duurzame goederen bijna twee keer zo hoog als begroot. De afwijkingen bij de baten zijn relatief gezien veel groter. Dat is ook te verklaren door het onderdeel wegen. Hier is door de jaren heen sprake van een duidelijke onderschatting van bijna 150% van de baten. De grootste verschillen zijn te vinden bij baten uit leges, subsidies van provincies of andere partijen buiten het Rijk en ‘overige goederen en diensten’. Uit de omschrijving van ‘overige goederen en diensten’ in de IV3 richtlijnen valt niet direct af te leiden wat hier precies speelt. Om in een individuele gemeente te kunnen bepalen wat de bronnen van deze hogere baten zijn, moet hiernaar worden gevraagd bij het college. Er is in aanleiding om kritischer te zijn op de in de begroting geraamde baten op het onderdeel ‘Verkeer & Vervoer’. 8.5.2 Ruimte & Wonen Onder de noemer ‘Ruimte & Wonen’ vallen de taken op het gebied van ruimtelijke ordening en volkshuisvesting. Gemiddeld circa 60% van de lasten bij de 27 M50-gemeenten is bestemd voor volkshuisvesting. Bij de baten is dat percentage gemiddeld ongeveer 85%.

Net als bij verkeer geldt voor ‘Ruimte & Wonen’ dat er sprake is van lange doorlooptijden en kwetsbaarheid voor procedures. Dat kan onderbesteding in de hand werken. Verschil Ruimte&Wonen in | Verschil Ruimte&Wonen in % [B] €50 | €/inwoner | 25,0% €40 | 20,0% €30 | 15,0% €20 | 10,0% €10 | 5,0% €0 | 0,0% -€10 | -5,0% -€20 | -10,0% -€30 | -15,0% -€40 | -20,0% -€50 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten Figuur 8.7 Toe- en afname resultaat bij ‘Ruimte & Wonen’ M50-gemeenten (n=26) ten op- zichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en als percentage van het begrotingsbe- drag. Figuur 8.7 laat zien dat er vanaf 2018 vrijwel altijd sprake is van hogere extra baten dan extra lasten. Op basis van data van de 22 gemeenten waarvan we data hebben, vallen enkele zaken op. Bij het onderdeel ‘Wonen’ is de belangrijkste verklaring in vrijwel alle jaren dat de baten uit (bouw)leges ruimschoots hoger zijn dan geraamd. Gemiddeld gesproken over de hele pe- riode gaat dat om ruim 35% extra leges-baten. Daarnaast is er op beide onderdelen | sprake van een structurele onderschatting van verkoopopbrengsten | 105 die voor ‘Wonen’ ongeveer het 50% hoger is en voor ‘Ruimte’ het dubbele van wat in de begroting is opgenomen. De overschrijding bij de lasten vraagt verdiepende analyse.

Kijkend naar de onderliggende gegevens zien we dat zowel bij het onderdeel ‘Ruimte’ als bij het onderdeel ‘Wonen’ de lasten ingehuurd personeel de begrotingen duidelijk overschrijden. Opvallend is dat de begroting voor externe inhuur nauwelijks wordt aangepast. Bij wonen zijn de verschillen op eigen personeel met gemiddeld ruim 6% onderbesteding duidelijk hoger dan de onderbesteding op de totale kosten eigen personeel van 2,3%. Verder valt op dat er sprake is van overschrijdingen van de budgetten voor inkopen106. In 2023 en 2024 ging dat bij het onderdeel ‘Wonen’ om afwijkingen ruim boven 10% per jaar. Deels kan dat te maken hebben met de recente inflatie die in de begrotingen van 2022 en 2023 nog niet was ingecalculeerd. | Bij het onderdeel ‘Ruimte’ is er tot en met 2023 sprake van 105 Formeel ‘overige baten en lasten’ 106 Formeel: ‘overige goederen en diensten’ Schipperen tussen crises en ambitie | 111 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 112 van 199 overschrijdingen; in 2024 kantelt dat naar onderbesteding van meer dan 10% op de begrote lasten. Tot slot valt op dat tegenvallers bij de lasten deels worden gecompenseerd door lagere afschrijvingen (gemiddeld 6% voor ‘Ruimte & Wonen ’ samen). Al met al is uit deze cijfers voor de M50-gemeenten geen eenduidig beeld af te leiden dat zou wijzen op vertra- gingen.

Afschrijvingen zijn een indicator, maar overschrijdingen op inkopen en op de combi- natie van eigen en ingehuurd personeel wijst in tegengestelde richtin g. Onvoorspelbaarheid en onderschatting van baten draagt meer bij aan de meevallers bij deze taken. 8.5.3 Sociaal domein, collectief deel Een derde belangrijk domein in dit onderzoek naar onderbesteding is het collectieve deel van het sociaal domein. Het collectieve deel werkt wezenlijk anders dan de individuele zorg Voor die laatste geldt dat de gemeentelijke opgaven veelal een open einde karakter hebben: aan- vragen bijstand, Wmo en Jeugdzorg moeten worden gehonoreerd als de aanvrager aan de eisen voldoet. Dat is anders voor wijkvoorzieningen107 en de taken op het gebied van gezond- heidszorg (GGD). Gemeenten hebben op die onderwerpen vrij veel autonomie.108 Vanwege die relatief grote autonomie is het interessant om te bezien of op dit onderdeel van het sociaal domein sprake is van onderbesteding of dat ook hier sprake is van overschrijdingen van de begroting. De budgetten voor het collectieve deel van het sociaal domein lagen voor de 27 deelne- mende gemeenten samen tot 2021 tussen € 220 miljoen en € 260 miljoen lasten per jaar en tussen € 8 en 14 miljoen baten. In 2024 was het budget opgelopen naar een kleine € 390 miljoen lasten bij een werkelijke uitkomst van ruim € 510 miljoen.

Daar st onden ook veel hogere baten tegenover, in 2024 circa € 240 miljoen bij de jaarrekening . De kern van de verklaring is dat vanaf 2022 de stroom van Oekraïense vluchtelingen op gang kwam. Gemeen- ten vingen die mensen op en kregen daarvoor middelen uit een specifieke uitkering. Voor heel Nederland was daar vanaf 2022 € 6,6 miljard voor beschikbaar, vertaald naar inwoner- aantal in 2024 is dat ruim € 350 per inwoner. 107 Voor dit onderdeel gaat het over de taakvelden 6.1 Samenkracht & burgerparticipatie, 6.2 Wijk- teams/Toegang en 7.1 Volksgezondheid. 108 Met de kanttekening dat GGD-taken vaak in een samenwerkingsverband plaatsvinden Verschil Sociaal Domein collectief | Verschil Sociaal Domein collectief in €/inwoner | in % [B] €250 | 25,0% €200 | 20,0% €150 | 15,0% €100 | 10,0% €50 | 5,0% €0 | 0,0% -€50 | -5,0% -€100 | -10,0% -€150 | -15,0% -€200 | -20,0% -€250 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten Figuur 8.8 Toe- en afname resultaat bij Collectief deel Sociaal Domein M50-gemeenten (n=26) ten opzichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en als percentage van het begrotingsbedrag. Figuur 8.8 laat zien dat tot en met 2021 de geraamde lasten niet veel afwijken van de reali- satie. Dat wijst in de richting van redelijk planbare uitgaven. Anders dan bij de | G40-gemeen- ten zijn hier weinig financiële effecten van COVID19 zichtbaar.

Bij de baten lijkt er tot en met 2022 sprake te zijn van conservatieve inschattingen van baten. Uitzondering is 2018 | waar een relatief grote afwijking te vinden is. | Die is te herleiden naar een gemeente. Deze reguliere baten verdwijnen uit zicht vanaf 2022 door de middelen voor opvang van Oekraïners, terwijl het een structurele post in de begroting is waar de gemeente enige invloed op heeft. Per saldo leidden de extra middelen van het Rijk vanaf 2022 tot een meevaller van circa € 160 miljoen. 8.5.4 | Parkeer- en toeristenbelasting Een vierde belangrijke post betreft de baten uit parkeerbelasting en toeristenbelasting. | Op- brengsten uit parkeer- en toeristenbelasting zijn afhankelijk van de conjunctuur van de eco- nomie. De raad heeft de mogelijkheid om de tarieven aan te passen. Omdat uit het algemene beeld blijkt dat baten een belangrijke verklaring voor hogere resultaten zijn is het nuttig om te zien of er grote afwijkingen zijn tussen begroting en realisatie bij deze twee vormen van belasting. Toeristenbelasting is de ene M50-gemeente een belangrijke bron van inkomsten, bij een andere gemeente juist niet. Van de hier deelnemende M50-gemeenten staat er in 2024 een in de landelijke top 25 en zijn er nog drie gemeenten met elk opbrengsten van meer dan € 1 miljoen per jaar.

De begrote opbrengst uit parkeerbelasting voor alle 27 gemeenten ligt tussen Schipperen tussen crises en ambitie | 113 van 199 ongeveer € 18 (2020) tot € 28 (2024) miljoen per jaar. Voor toeristenbelasting gaat het om ongeveer € 10 (2017) tot € 20 (2024) miljoen per jaar. Belasting in €/inwoner | Verschil belasting in %[B] €500 | 25,0% 20,0% €400 | 15,0% €18 | 10,0% €300 | €9 | 5,0% 0,0% €200 | -5,0% €294 | -10,0% €100 | €220 | -15,0% -20,0% €0 | -25,0% Overig | Parkeerbelasting | Parkeerbelasting | Toeristenbelasting Toeristenbelasting | OZB Figuur 8.9 Gerealiseerde opbrengst lokale belastingen per inwoner en afwijking [R]-[B] op- brengst parkeer- en toeristenbelasting M50-gemeenten (n=22) als percentage van het be- grotingsbedrag. De linkerkant van geeft de gerealiseerde opbrengsten weer. Hieruit blijkt dat de totale be- lastingopbrengst per inwoner bij de | M50-gemeenten duidelijk lager ligt dan bij de P10-ge- meenten. Om een indruk te schetsen van de ontwikkeling van de opbrengsten per inwoner zijn in de figuur de bedragen per inwoner voor parkeerbelasting en OZB109 weergegeven. In de rechterkant van Figuur 8.9 valt op dat elk jaar de baten uit parkeerbelasting blijken tegen te vallen. De uitschieter in 2024 kan worden verklaard doordat een gemeente in 2024 parkeerbelasting in de begroting opnam, maar uiteindelijk geen opbrengsten bij de rekening verantwoorde.

De afwijkingen in de ramingen van de toeristenbelasting zijn na de COVID19 periode groter zijn dan daarvoor, ondanks een jaarlijks stijgende verwachte opbrengst uit toeristenbelasting. 8.5.5 | Riolering Een vijfde belangrijke post is de riolering. Riolering is net als wegen en havens onderdeel van de fysieke infrastructuur. Investeringen in renovatie zijn kwetsbaar voor planprocedures en 109 Gemeenten laten OZB opbrengsten meestal zien als onderdeel van de woonlasten voor een en meerpersoonshuishoudens voor een standaard woning. Die gegevens kunnen niet zomaar worden opgeteld. Er is gekozen om OZB per inwoner te gebruiken om de gegevens door de hele tekst verge- lijkbaar te houden in plaats van de optie om OZB per huishouden uit te drukken. Schipperen tussen crises en ambitie | 114 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 115 van 199 capaciteit in de markt. De kwetsbaarheid voor doorlooptijden van renovatieprojecten kan wel terugkomen in de lasten van de afschrijvingen. Dat kan reden zijn om kritisch te kijken naar grote ambities in een rioleringsplan. De analyse voor de lasten rioleringen laat zien dat er bij de 22 M50 -gemeenten waarvoor gegevens beschikbaar zijn sprake is van gemiddeld een circa 4,5% hogere lasten dan begroot.

Wanneer alleen naar de lopende uitgaven (exclusief rente, afschrijving en voorziening onder- houd) wordt gekeken, dan liggen de gemiddelde lasten 4,1% hoger. Die extra lasten worden vooral veroorzaakt door de vorming van spaarpotten voor toekomstig onderhoud. 110 Deels komt dat omdat 12 gemeenten in de begroting van een of meerdere jaren niet of nauwelijks middelen voor begrootten en wel lasten in de jaarrekening opnamen. Daarnaast zijn inge- huurd personeel en inkopen van goederen verklaringen voor overschrijdingen. Afschrijvingen zijn ruim 7% lager dan begroot . Er zijn in alle jaren grotere meevallers op de toegerekende rente, met de grootste afwijkingen in 2024, terwijl dat in de regel een redelijk goed planbare begrotingspost is. Stijgende lasten voor de voorziening groot onderhoud in combinatie met lagere afschrijvingslasten wijzen in de richting van vertragingen in rioolprojecten. 8.5.6 Sportaccommodaties Een zesde relevant onderwerp zijn de gemeentelijke sportaccommodaties. In tegenstelling tot diverse andere taken zijn gemeenten in hoge mate vrij om te bepalen wat ze willen met sportaccommodaties. Hun rol is enerzijds het beheer van de accommodaties, en anderzijds de bouw of aanleg ervan (de investeringscomponent), met vaak lange doorlooptijden in de besluitvorming en de uitvoering.

Daarnaast zijn er mogelijk ook baten in de vorm van huur- opbrengsten, als de gemeente de accommodaties in eigen beheer heeft. Tot slot zijn er en- kele specifieke uitkeringen111 rondom sport en bewegen die invloed op het resultaat kunnen hebben. Als we kijken naar de 22 M50-gemeenten waarover informatie beschikbaar is, blijkt allereerst dat de afschrijvingen, als benadering voor de investeringscomponent, gemiddeld ongeveer 4% lager zijn dan begroot. Ten tweede blijkt, net als bij riolering, dat de rentelasten zijn overschat en de voorziening voor onderhoud is onderschat. Ten derde blijkt de aan derden – verenigingen met een eigen accommodatie of geprivatiseerde exploitanten - verstrekte sub- sidies gemiddeld ruim 13% hoger zijn dan begroot.112 Zowel in de periode voor als na COVID19 is sprake van duidelijk meer verstrekte subsidies dan begroot. Tot slot valt op dat de kosten eigen personeel vanaf 2021 gemiddeld 7,5% lager liggen dan begroot. Dat is veel hoger dan de afwijking op de totale personeelslasten. 110 Formeel heet dat de voorziening (groot) onderhoud. 111 In 2024 verstrekte het ministerie van VWS ruim € 500 miljoen. via twee specifieke uitkeringen (Bij- lage Overzicht Specifieke Uitkeringen 2024; H4 en H30) 112 Hier zijn alle subsidies en inkomensoverdrachten samen geteld. Schipperen tussen crises en ambitie 116 van 199 Tegenover de extra lasten staan extra baten.

Zo werden verkoopopbrengsten (exclusief 2020- 2021) gemiddeld ruim 40% te laag ingeschat. Huren en pachten samen laten in 2020 -2023 tegenvallers zien die te herleiden zijn naar COVID19. De belangrijkste meevaller is terug te vinden bij subsidies van het Rijk die te herleiden zijn naar allerlei specifieke uitkeringen voor sport die in de periode 2020-2024 ruim € 2 miljard (ruim € 110/inwoner van Nederland) totaal waren. 8.5.7 Onderwijshuisvesting Gemeenten zijn in de regel verantwoordelijk voor het bouwen van nieuwe scholen. Het on- derhoud en beheer ligt in de regel bij het schoolbestuur. Of het lukt om scholen op tijd te bouwen is afhankelijk van factoren als doorlooptijd van procedures en de capaciteit bij aan- nemers. Is een gebouw eenmaal gerealiseerd, dan wordt er op afgeschreven. De werkelijke lasten voor afschrijvingen ten opzichte van de begroting zijn daarmee een indicatie voor ver- tragingen in het ontwikkel- en bouwproces. Voor de 22 M50-gemeenten waar gedetailleerde gegevens beschikbaar zijn, blijkt dat de gemiddelde afwijking van de gerealiseerde afschrijvingen ongeveer 3% van de begrote af- schrijvingen is. Vanaf 2022 is de gemiddelde afwijking op de afschrijvingen bijna 9% lager dan begroot.

Dat wijst in de richting van vertraging van projecten omdat er in de regel per jaar maar weinig scholen worden gebouwd en de afschrijvingen van de bestaande gebouwen goed zijn in te schatten. De meevallers op afschrijvingen en de nog grotere meevallers bijbeho- rende rekenrente compenseren de tegenvallers bij met name de inkoop van goederen en diensten. 8.5.8 Grondexploitatie Een andere begrotingspost die relevant is voor dit onderzoek naar onderbesteding is grond- exploitatie. Grondexploitatie is een onderdeel van gemeentelijk (tijdelijk) bezit. Baten en las- ten van grondexploitatie in de jaarrekening hebben betrekking op verkochte grond, niet op het hele project van een grondexploitatie. Daarbij komt dat als er winst of verlies is, de praktijk is om die in principe direct via de reserve van het grondbedrijf te verwerken. Daarmee is er in de regel geen verklaring voor het door het college gepresenteerde resultaat in de jaarrekening. Toch willen we naar grondexploitatie kijken als mogelijke verklaring voor onderbesteding. Daarom is ervoor gekozen om de totale baten en lasten voor de grondexploitatie in de periode 2017-2024 en de periode 2020-2024 bij elkaar op te tellen, om te zien hoe groot de afwijking van de totalen in de rekening feitelijk is. Zijn de totale lasten lager dan begroot, dan kan dat een indicatie zijn voor vertraging in de voortgang van de verkopen.

Meerjarige verschillen grond in | Meerjarige verschillen grond in € * 1.000 | % €250.000 | 25,0% €200.000 | 20,0% €150.000 | 15,0% €100.000 | 10,0% €50.000 | 5,0% €0 | 0,0% -€50.000 | -5,0% -€100.000 | -10,0% -€150.000 | -15,0% -€200.000 | -20,0% -€250.000 | -25,0% Lasten | Baten | Lasten | Baten 2017-2024 | 2020-2024 | 2017-2024 | 2020-2024 Figuur 8.10 Verschil grondexploitatie M50-gemeenten (n=26) ten opzichte van de begroting (positief=meevaller) € * 1.000 en procenten Figuur 8.10 laat zien dat over beide perioden sprake is van lagere gerealiseerde lasten voor grondexploitatie dan oorspronkelijk begroot. De afwijking is in de orde van grootte van | onge- veer 6,5% voor de hele periode 2017-2024. Over de hele periode 2017-2024 was een positief resultaat op grondexploitatie begroot van ongeveer € 30 miljoen. Bij de rekening was het positief resultaat over de hele periode ongeveer € 262 miljoen. Omdat baten en lasten in de periode 2017-2024 beide meevallers laten zien wijst dit ofwel op hogere winsten voor minder uitgegeven grond of op doorwerking van boekhoudkundige regels vanaf 2019113 die vereisen dat sneller winst moet worden ver- antwoord. In de periode 2020-2024 is sprake van meevallers in de lasten en tegenvallers in de baten. Die combinatie wijst om minder uitgegeven grond dan gepland | en daarmee op vertragingen.

We kunnen met deze gegevens niet vaststellen of er in de individuele grondexploitaties tegenvallers zitten. Dat is niet geheel ondenkbaar, zeker omdat sinds COVID19 de inflatie een rol is gaan spelen. Om hier duidelijkheid over te krijgen is analyse nodig op het niveau van de individuele gemeenten. 8.5.9 | Overige baten en lasten Tot slot een zeer technisch taakveld dat de beoordeling van resultaten kan verstoren. In de begroting naar taakvelden bestaat de mogelijkheid om de post ‘overige baten en lasten’ te gebruiken. Uit de wettelijke omschrijving volgt dat die is bedoeld om stelposten, taakstel- lende bezuinigingen, begrotingsruimte, onvoorzien of lasten voor bovenformatief personeel dat niet meer werkt op te nemen.114 Omdat dit allemaal posten zijn waarover in de loop van 113 Hier is de zogenaamde percentage of completion methode bedoeld die in 2019 van kracht werd. 114 Taakveld 0.8; IV3 2023, p. 16 Schipperen tussen crises en ambitie | 117 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 118 van 199 het jaar meer duidelijkheid ontstaat115, zou dan in de lijn der verwachting liggen dat er bij de jaarrekening nauwelijks meer baten of lasten op dit taakveld zijn geboekt. In principe zijn de middelen die hier worden verantwoord naar hun aard eenmalig.

Figuur 8.11 Verloop overige lasten in € per inwoner M50-gemeenten (n=22) Figuur 8.11 laat alleen de overige lasten zien die in de begroting en jaarrekening zijn opgeno- men. Hieruit is af te leiden dat in de meer recente jaren in de begroting nog veel onverdeelde ruimte lijkt te zijn , die gedurende het jaar wordt bijgesteld. De realisatie 116 laat zien dat er aan het eind van het jaar vrij veel middelen overblijven, gemiddeld vanaf 2019 nog iets meer dan de helft, met de kanttekening dat de figuur ook laat zien dat in 2023 en 2024 duidelijk minder overblijft. In enkele individuele gemeenten is in sommige jaren sprake van bedragen in de jaarrekening. In 13 gevallen is sprake van bedragen in de jaarrekening boven € 5 miljoen met als piek € 14,2 miljoen. In 47 gevallen is sprake van bedragen boven € 1 miljoen . De vraag is of de gemeenteraad weet waar deze middelen aan worden besteed. Naast lasten komen ook ‘overige baten’ in de begrotingen voor. Wat opvalt is dat de ‘overige baten’ in de jaarrekening voor de 22 M50-gemeenten waarvan alle gegevens bekend zijn on- geveer 2½ keer hoger zijn dan begroot. Onderliggend blijkt dat bij de 2 2 M50-gemeenten waarover informatie beschikbaar is in de jaarrekening 14 keer een bedrag boven € 5 miljoen 115 Behalve voor bovenformatief personeel. In sommige gevallen zijn er ook baten gekoppeld aan bovenformatief personeel.

Dan gaat het om een voorziening voormalig personeel die bijvoorbeeld benut wordt voor pensioenen of wachtgelden van wethouders. 116 22 gemeenten, 8 jaren, 1 gegeven ontbrekend ofwel 22*8-1=175 €0 €25 €50 €75 €100 Begroot Realisatie Verloop overige lasten in € per inwoner 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Schipperen tussen crises en ambitie 119 van 199 wordt verantwoord en 14 keer een bedrag tussen € 1 en € 5 miljoen. De vraag die hier achter ligt is wat dit doet met het budgetrecht van de gemeenteraad. 8.6 Opvallende kostensoorten In de vorige paragraaf ging het om afwijkingen op inhoudelijke taken van de gemeente. Hier ligt het accent op de vraag over afwijkingen naar typen uitgaven, in het jargon kostensoorten. 8.6.1 Personeel Er is van 22 M50-gemeenten alle informatie naar kostensoorten beschikbaar. Twee gemeen- ten vallen voor de analyse af vanwege deelname in een ambtelijke fusie. Voor de overige 2 0 blijkt dat de lasten van eigen personeel op begrotingsbasis tussen de 16,3% en 19,8% van de totale geraamde lasten liggen. Het gemiddelde is 18,4%. De begroting voor in te huren per- soneel is stabiel op ligt tussen 1, 0% en 1,2% van de totale geraamde lasten met een gemid- delde van 1,1% van de totaal geraamde lasten.117 Vervolgens kijken we naar de formatie en de feitelijke personeelsbezetting.

Uit de en- quête blijkt dat 2 6 gemeenten gegevens over formatie en feitelijke bezetting hebben ge- noemd. Ook hier is gecorrigeerd voor de deelname in een ambtelijke fusie en beschikbare informatie over kostensoorten . Uit de gegevens van de 19 gemeenten die overblijven, blijkt dat de gemiddelde bezetting in 2024 op 92,5% van de formatie lag. De kosten voor eigen personeel kennen een onderschrijding van 5,0% in dat jaar wat betekent dat gegeven de gemiddelde bezetting ruim 3% meer is uitgegeven dan verwacht mocht worden op basis van de gemiddelde bezetting. Meer in detail zijn er vier gemeenten waar de kosten eigen personeel meer dan 10% lager lagen dan geraamd en twee waarbij de kosten eigen personeel meer dan 10% hoger lagen dan geraamd. Uit de rekeninggegevens blijkt verder dat de budgetten voor inhuur van personeel vanaf 2017 gemiddeld met een factor 2 zijn overschreden. In de periode 2022 -2024 ligt dat met een factor 2, 7 duidelijk hoger. In Figuur 8.12 is te zien dat dit deels wordt verklaard door de relatief kleine aanpassing van de begrote budgetten. Bij inhuur is hier de eenmalige afwijking bij een gemeente in de begroting zichtbaar. 117 In een gemeente is in 2018 een grote afwijking geconstateerd. Die is in de berekening niet meege- nomen.

Schipperen tussen crises en ambitie 120 van 199 Figuur 8.12 Index ontwikkeling personeelskosten M50-gemeenten (n=20); 2017=100 Figuur 8.12 laat zien dat de ontwikkeling van de eigen personeelskosten rekening achterblij- ven ten opzichte van de begroting. Dat wil niet zeggen dat er op individueel niveau geen mee- of tegenvallers zijn, maar wel er knelpunten bij personeel zijn. De jaar op jaar verschillen zijn voor eigen personeel bij begroting en rekening ongeveer vergelijkbaar. Dat is een indicatie dat de begrotingsraming op zichzelf vrij goed lijkt te zijn. In de figuur is gebruik gemaakt van indexcijfers ten opzichte van de absolute bedragen die in de begroting of rekening 2017 ston- den. Dat de index personeelslasten in 2024 op bijna 170 ligt, komt ook door CAO-aanpassin- gen. Die verklaren ongeveer 40% van de groei van de index.118 Voordat we naar de cijfers over inhuur kijken vermelden we dat in de begroting van de 20 gemeenten119 in 2017 circa € 33 miljoen opgenomen. De werkelijke lasten lagen toen op circa € 84 miljoen. Het indexcijfer voor de begroting onregelmatig patroon zien waarbij het er op lijkt alsof soms op inhuur wordt bezuinigd. De werkelijke lasten groeiden door met een onderbreking in de COVID19 jaren. Vanaf 2022 nemen de lasten van ingehuurd personeel sneller toe.

De inhuur die onder ‘overhead’ wordt verantwoord in de periode 20 17-2024 ver- klaart 34% van de overschrijdingen met een onregelmatig patroon. Bij ‘bijstand en participa- tie’ valt op dat i n de periode 2022 -2024 gemiddeld ongeveer 9% per jaar aan inhuur wordt besteed tegenover 6% in de jaren daarvoor .120 De jaren daarvoor ongeveer de helft daarvan. Tot slot het collectief deel sociaal domein . Hier is sprake van hoge inhuur in 2017/2018, 118 Uit CBS-cijfers voor de sector overheid blijkt dat de CAO-lonen in de periode 2017-2024 met ruim 31% zijn gestegen. 119 We kunnen hier weer terugvallen op de gegevens van de 20 gemeenten (exclusief de ambtelijke samenwerkingen) waarvoor kostensoorten bekend zijn omdat er geen koppeling met formatiegege- vens bestaat. 120 Ook hier is in 2018 een grote afwijking te zien die buiten beschouwing is gebleven. 0 50 100 150 200 250 Personeel [B] Personeel [R] Inhuur [B] Inhuur [R] Index personeelslasten (2017=100) 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 daarna is sprake van een duidelijke daling naar 6% per jaar. Vanaf 2022 stijgt de inhuur weer naar gemiddeld boven 9% vanwege de opvang van Oekraïners. 8.6.2 | Afschrijvingen Afschrijvingen en eventuele mee | - en tegenvallers daarop zijn een tweede mogelijke oorzaak van onderbesteding.

In paragraaf 9.5 is bij de diverse inhoudelijke begrotingsonderwerpen meermaals verwezen naar het belang van afschrijvingen als indicator voor ver | traging; in deze paragraaf kijken we naar het totaalbeeld. Dat gaat bijvoorbeeld ook over eigen gemeentelijke gebouwen of over voertuigen en installaties. Zoals eerder gezegd kunnen gemakkelijk vertra- gingen ontstaan in de planontwikkeling voor investeringen en de uitvoering van investerings- projecten. | Waterschappen | hanteren | in het dashboard | Waves een indicator realisatiegraad investeringen voor een 4-jaars periode. Zoiets bestaat echter niet bij gemeenten, terwijl daar dezelfde vraagstukken spelen. De voortgang van investeringen in de deelnemende gemeenten is in dit onderzoek niet nader onderzocht. Voor rekenkamers en andere geïnteresseerden kunnen vertragingen in de inves- teringen wel worden opgemerkt door te zoeken naar tot stand gebrachte investeringen waar- voor later dan gepland wordt gestart met afschrijven. Analyse van de kostensoort afschrij- vingen kan een goede benadering opleveren van onderbesteding bij investeringsprojecten in de betreffende gemeente. Verschil afschrijvingen in | Verschil afschrijvingen in % [B] €/inwoner | 25,0% €25 | 20,0% €20 | 15,0% €15 | 10,0% €10 | 5,0% €5 | 0,0% €0 | -5,0% -€5 | -10,0% -€10 | -15,0% -€15 | -20,0% -€20 | -25,0% -€25 Gem.

| 2017 | 2018 | 2019 | 2020 Afschrijvingen | 2021 | 2022 | 2023 | 2024 Figuur 8.13 Verschil afschrijvingen bij M50-gemeenten (n=22) ten opzichte van de begroting [R]-[B] in € per inwoner en procenten. Figuur 8.13 laat zien dat de afwijkingen in grote lijnen wijzen op lagere afschrijvingen dan begroot. Opvallend is dat de afwijkingen vanaf 2022 kleiner dan in de jaren daarvoor. Dat kan wijzen op een betere planning. Schipperen tussen crises en ambitie | 121 van 199 De ten behoeve van dit onderzoek uitgevoerde enquête laat zien dat | bijna allemaal (24 van de 27) dezelfde aanpak voor afschrijvingen hebben. Men schrijft pas af vanaf 1 januari na ingebruikname. Vertraging in een project is dan direct zichtbaar in lagere afschrijvingen. De helft heeft die methode nooit gewijzigd. Inhoude | lijk valt hier op dat er elf gemeenten zijn die afschrijvingstermijnen hebben gewijzigd. Dat kan een manier zijn om lasten te verlagen, met het risico dat gebruiksduur en afschrijvingsperiod | e niet meer samenvallen. De enquête heeft geen informatie over motieven om afschrijvingstermijnen te wijzigen. Wel is vast te stellen dat het gaat om gemeenten waar herindelingen geen rol spelen. 8.6.3 | Rijksbijdragen Een derde relevante kostensoort zijn de rijksbijdragen. | Het gemeentefonds is de belangrijkste bron van gemeentelijke middelen.

In paragraaf | 3.4.1 is de ontwikkeling van het gemeente- fonds al toegelicht. Het totaal van de beschikbaar gestelde rijksmiddelen is groter dan alleen het gemeentefonds. Zo betaalt het | Rijk via een specifieke uitkering een belangrijk deel van de middelen voor de participatiewet. Ook deze baten zijn in de begroting van gemeenten opgenomen. Op basis van een analyse van rijksbijdragen naar taakvelden valt te herleiden hoe groot de afwijkingen op rijksbijdragen in de rekening van gemeenten zijn. Bestedingsdoel rijksbijdragen in | Bestedingsdoel rijksbijdragen in €*1.000 | €/inwoner €300.000 | €300 €200.000 | €200 €100.000 | €100 €0 | €0 -€100.000 | -€100 -€200.000 | -€200 -€300.000 | -€300 Bijstand | Soc Domein collectief | Overig Fysiek domein | Sport en cultuur | Onderwijs Onderwijs | Overig Figuur 8.14 Bestedingsdoel extra rijksmiddelen excl. gemeentefonds in € * 1.000 en per in- woner bij M50-gemeenten (n=22) Figuur 8.14 | laat zien dat vanaf de | COVID19-crisis | in 2020 de rijksbijdragen buiten het ge- meentefonds zijn verveelvoudigd. Hoofddoelen van besteding liggen bij inkomstenregelingen rond corona en energietoeslag en opvang Oekraïners. Ook onderwijs (Achterstandenbeleid) en sport en cultuur (Sportakkoorden) k | regen duidelijk meer rijksmiddelen buiten het ge- meentefonds om. Onder de noemer ‘overig’ vallen ook rijksbijdragen voor het veiligheidsdo- mein.

Schipperen tussen crises en ambitie | 122 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 123 van 199 Anders dan bij de ontwikkeling van het gemeentefonds is voor de hier genoemde extra rijks- middelen niet vast te stellen wanneer die beschikbaar zijn gekomen, en of er wel voldoende tijd was om de middelen daadwerkelijk te kunnen besteden. Een indicatie dat dit niet altijd het geval is, blijkt uit het proces rondom de energietoeslag in 2023 die pas vanaf oktober 2023 mocht worden betaald. 121 Daarnaast is een deel van de verklaring dat in sommige ge- vallen is, zowel bij Rijk als gemeenten, moeilijk vooraf is in te schatten hoeveel geld er echt nodig is. Een voorbeeld hiervan zijn de lasten voor opvang van Oekraïners. 8.6.4 Baten uit bezit De laatste relevante groep kostensoorten gaat over baten uit bezit. Hieronder worden huren en pachten, rentebaten en dividenden verstaan. De resultaten uit grondexploitatie zijn in paragraaf 8.5.8 toegelicht. Dividendopbrengsten 122 kunnen grote gevolgen hebben voor het financieel resultaat. Normaal gesproken zouden huren en pachten en rente redelijk goed voorspelbaar zijn. Voor huren en pachten omdat er contracten onder liggen, voor rente omdat het saldo van de bankrekening bekend is. Voor dividenden is de voorspelbaarheid lager omdat winst en daaruit voortvloeiende winstuitkering ieder jaar anders kunnen zijn.

Voor de 22 M50- gemeenten waarvan volledige gegevens bekend zijn laat Figuur 8.15 de effecten op het finan- cieel resultaat zien. Figuur 8.15 laat zien dat de gemiddelde afwijking op het onderdeel huren en pachten is met minder dan 2% klein. De lagere baten in 2020 kunnen waarschijnlijk worden verklaard door de effecten van COVID19. 121 Dit had te maken met de wettelijke eisen rondom uitbetalen van de energietoeslag. 122 Hier zijn de baten van de economische categorie 5.2 ‘Dividenden en winsten’ en 6.1 ‘Financiële transacties’ opgeteld omdat bleek dat sommige gemeenten hun opbrengsten uit de verkoop van aandelen Eneco op ‘Financiële transacties’ verantwoorden. Omdat dit om grote bedragen gaat is ge- kozen om dit zo op te lossen. Verschil baten bezit in €/inwoner | Verschil baten bezit in % [B] €10 | 25,0% 20,0% €5 | 15,0% 10,0% 5,0% €0 | 0,0% -5,0% -€5 | -10,0% -15,0% -20,0% -€10 | -25,0% Huren & Pachten | Rente | Dividend | Huren & Pachten | Rente | Dividend Figuur 8.15 Baten uit bezit in € per inwoner en percentages bij M50-gemeenten (n=22) Dividenden hebben zoals gezegd een onregelmatig karakter, wat ook hier te zien is. Met een gemiddelde van ongeveer € 0,10 per inwoner in de periode 2017-2021 is de opbrengst uit dividenden verwaarloosbaar. De hoge opbrengsten daarna zijn te herleiden naar twee ge- meenten die opbrengsten uit de verkoop van een energiebedrijf ontvingen.

In 2020 waren er ook twee gemeente die hoge opbrengsten uit bezit realiseerde. Die zijn boekhoudkundig an- ders verantwoord en vallen daarom buiten deze analyse. In de jaarrekening van de desbe- treffende gemeenten is het wel terug te vinden. De cijfers over rente weerspiegelen het patroon van de ontwikkelingen van rente op de kapitaalmarkt: tot 2022 dalende rentebaten die nog niet altijd in de begrotingen waren ver- werkt; daarna stijgt de rente snel en ontstaan nog niet begrote meevallers. Een tweede ver- klaring voor meevallers in de rente is dat de hoeveelheid kasgeld123 die gemeenten beschik- baar hebben als gevolg van de positieve resultaten is toegenomen van een kleine € 134 mil- joen in 2017 naar ruim € 619 miljoen in 2023.124 Hier zijn grote verschillen tussen de M50- gemeenten. Gemiddeld per inwoner is er ruim € 430 kasgeld per inwoner. Vier gemeenten hebben meer dan € 1.000 per inwoner en 11 juist minder dan € 100 per inwoner. De onder- liggende oorzaken zijn specifieke uitkeringen van het Rijk die nog niet zijn benut, en meeval- lers bij de jaarrekening. Hier zijn grote verschillen tussen de G40-gemeenten. De vier ge- meenten die opbrengsten uit energiebedrijven hadden zijn in 2024 goed voor 25% van het totaal van het kasgeld. Wat tot slot nog opvalt is dat in 2024 circa 10% van de middelen op 123 Technische toelichting: Balansposten A1332a, A223a, A225a, A23.

124 In Findo zijn op 1-1-2026 gegevens tot en met 2023 beschikbaar. Er is daarbij informatie over alle deelnemende M50-gemeenten beschikbaar. Schipperen tussen crises en ambitie | 124 van 199 bankrekeningen staat en dat dit bedrag de afgelopen jaren is gegroeid. Gemeenten laten op die manier makkelijke renteopbrengsten liggen. Uit de balansgegevens van alle gemeenten is af te leiden hoeveel middelen van het Rijk zijn ontvangen maar nog niet zijn uitgegeven. Uit de gegevens van Findo blijkt dat in 2017 bij | 21 van de 29 deelnemende M50-gemeenten in totaal € 25 miljoen als ‘vooruit ontvangen’ op de balans stond. In 2023 was dat voor | deze gemeenten opgelopen naar € | 271 miljoen. Uit de enquête komt voor 2024 een soortgelijk beeld naar voren. | Om dat nader te analyseren is voor een aantal specifieke uitkeringen naar het saldo per eind 2 | 024 gevraagd. Dat kwam uit op € 239 miljoen. Op zichzelf is dat geen indicatie voor vertragingen | , want de bijdragen zijn soms voor meerdere jaren bestemd | . Schipperen tussen crises en ambitie | 125 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 126 van 199 9 De G40-gemeenten In totaal hebben 18 van de 41 G40 -gemeenten aan het onderzoek deelgenomen. 125 Deze 18 gemeenten hebben samen ongeveer 2,9 miljoen inwoners. In bijlage 1 is opgenomen op welke punten er aanleiding was om gegevens van gemeenten te corrigeren of aan te vullen.

Uitein- delijk is het gelukt om voor alle 18 gemeenten de informatie over taakvelden zoals vermeld in de oorspronkelijke begroting en de jaarrekening te verwerken. Voor drie gemeenten ont- breken gegevens naar kostensoorten. Deze gemeenten zijn buiten de analyse naar kosten- soorten gehouden. Vijf gemeenten hebben voor de gehele periode 2017 -2024 bruikbare ge- gevens over de laatst vastgestelde begroting aangeleverd. De gemeente Utrecht is de enige deelnemer van de G4 -gemeenten. De gegevens van die gemeente zijn uiteraard verzameld en passen in termen van vergelijkbaarheid het best bij deze groep gemeenten. De cijfers van Utrecht zijn echter niet meegenomen in de totaalana- lyses zoals in dit hoofdstuk gepresenteerd, o mdat de begroting van Utrecht duidelijk hoger is dan die van de andere gemeenten. 9.1 Kernpunten G40 Hieronder puntsgewijs de belangrijkste bevindingen voor de G40-gemeenten: • Rijksbijdragen buiten het gemeentefonds zijn een belangrijke verklaring voor meevallers. Dergelijke middelen komen vaak pas gedurende het jaar beschikbaar. De twee belang- rijkste posten zijn opvang Oekraïners en inkomensregelingen rondom COVID19, waarbij het vooraf moeilijk is in te schatten hoeveel geld echt nodig is. Ook voor sport en onder- wijs zijn grote extra bijdragen ontvangen. Een deel van die middelen staat nog voor toe- komstige bestedingen op de balans.

• De gemiddelde bezetting eigen personeel in de deelnemende gemeenten ligt op 2,6% onder de formatie. De loonkosten liggen gemiddeld 5,4% hoger dan begroot. Daarnaast worden de budgetten voor inhuur van personeel gemiddeld met meer dan 100% over- schreden. • Bij de vijf gemeenten waarvan bruikbare gegevens over de laatst vastgestelde begroting beschikbaar zijn, wijzen de bevindingen in de richting van planningsoptimisme. Tot en met de laatst vastgestelde begroting worden de lasten hoger ingeschat en bij de rekening blijkt dat de lasten dan toch weer lager zijn dan gedacht. A lleen Jeugdzorg kent bij de rekening in zeven van de acht jaren nog tegenvallers. 125 Technisch gesproken zijn niet de gemeenten zelf maar hun rekenkamers deelnemer aan het onderzoek; om praktische redenen gebruiken we de term ‘deelnemers’ voor de gemeenten waarop het onderzoek betrekking heeft. Schipperen tussen crises en ambitie 127 van 199 • Over de volle breedte van de gemeentelijke taken is te zien dat afschrijvingen lager uit- vallen dan begroot. Dat is een aanwijzing voor vertragingen en werkt door in lagere ren- telasten in de orde van grootte van € 10 miljoen (bijna € 5 per inwoner) per jaar. • Bij Verkeer & Vervoer valt op dat over de hele periode de afschrijvingen 10% onder de begrote afschrijvingen liggen. Dat is een signaal voor onderbesteding.

In 2024 komt daar bij dat de werkelijke totale lasten iets onder de begrote lasten ligt wat een aanvullend signaal voor onderbesteding kan zijn. • Bij riolering wijst de gemiddelde afwijking van meer dan 3,2% lagere lasten op afschrijven, 4,4% lagere lasten op inkoop , en tegenvallers bij de voorziening groot onderhoud in de richting van vertragingen in de uitvoering van projecten als verklaring voor de onderbe- steding. • Bij sportaccommodaties zijn afschrijvingen lager dan begroot, en zijn er overschrijdingen bij de voorziening groot onderhoud. Dit kan een signaal zijn dat groot onderhoud vooruit wordt geschoven. Daarnaast worden huuropbrengsten stelselmatig onderschat. • Afschrijvingen bij schoolgebouwen kennen een minder duidelijk patroon dan bij sportac- commodaties. In 2024 is er een meevaller op afschrijvingen van 10%. Dat kan een signaal van vertragingen bij projecten zijn. Verder blijkt ook hier , net als bij de parkeeropbreng- sten, dat huuropbrengsten vaak hoger liggen dan begroot. • Grondexploitaties hebben meestal geen direct effect op het resultaat in de jaarrekening, en dus ook niet op onderbesteding. Er is mogelijk wel sprake van vertragingen bij grond- uitgifte, blijkend uit de constatering dat de in de jaarstukken verantwoorde lasten gemid- deld 7% lager liggen dan begroot.

• Leges en verkoopopbrengsten bij ‘Ruimte & Wonen ’ in de begroting en gemiddeld met tientallen procenten onderschat. • De raming van baten voor Verkeer & Vervoer kent structurele onderschattingen. De fei- telijke opbrengst is gemiddeld ongeveer 2 keer zo hoog en komt niet van Rijk of provin- cies. • Baten voor het collectief deel sociaal domein worden conservatief ingeschat in de deel- nemende gemeenten. Deze structurele baten vallen in het niet bij de baten voor opvang van Oekraïners in de onderzoeksperiode. Bij de lasten is door het vraagstuk van opvang inzicht in de lasten van de ‘gewone’ wijktaken eveneens een punt van aandacht. • De baten van de parkeerbelasting worden in de begrotingen structureel onderschat. • Rentebaten vallen elk jaar mee. Hier zijn drie verklaringen voor: de oplopende rente vanaf 2022, meevallers op de rekening waardoor kasgeld overblijft en zeker ook de toename van rijks(kas)geld dat nog niet is besteed omdat het voor lange termijn projecten nodig is. • Er is in de deelnemende gemeenten sprake van onderbesteding op inkopen bij ‘Ruimte & Wonen’ met gemiddeld meer dan 10%. Bij het onderdeel ruimte zijn de onderbestedingen nog groter. Beide zaken wijzen in de richting van vertraging van projecten. 9.2 | Verschil begroting en rekening We kijken allereerst naar de afwijkingen tussen begroting en rekening in de deelnemende gemeenten.

De begrotingen lopen in 2024 uiteen van € 390 miljoen tot ongeveer € 1,2 miljard per gemeente. Voor de 18 gemeenten samen lopen de begrotingen op van € 8,9 miljard in 2017 naar € 12,3 miljard in 2024. De jaarrekening 2024 liet voor alle gemeenten | samen een bedrag van in totaal € 14,4 miljard zien met een positief resultaat van een ongeveer € 235 miljoen. In de meeste grafieken hieronder zijn bedragen uitgedrukt in Euro per inwoner. Dat geeft een grijpbaarder beeld dan de som van alle afwijkingen van alle deelnemende gemeenten. Als we kijken naar de totale begrotingsbedragen van de deelnemende | G40-gemeenten, dan liggen die per inwoner op gemiddelde lasten in 2024 tussen € 4.174 en € 5.930 met een gemiddelde van € 4.913. Resultaat in € * 1.000 | Resultaat in €/inwoner €500.000 | €250 €400.000 | €200 €300.000 | €150 €200.000 | €100 €100.000 | €50 €0 | €0 -€100.000 | -€50 -€200.000 | -€100 -€300.000 | -€150 -€400.000 | -€200 -€500.000 | -€250 Begroot [B] | Rekening [R] | Begroot [B] | Rekening [R] Figuur 9.1 Resultaat [positief=overschot] G40-gemeenten (n=18) in € * 1.000 en per inwo- ner Twee gemeenten rapporteerden in 2024 een tekort op de rekening van meer dan € 1 miljoen, een gemeente een klein tekort en de overige 15 rapporteerden positieve resultaten. Uit Figuur 9.1 blijkt dat de piek van de positieve resultaten in 2022 lag en langzaam weer afneemt.

Waar de afwijkingen vandaan komen is onderwerp van de volgende paragrafen. 9.3 | Bronnen van verschillen De verklaring van verschillen is in deze paragraaf in twee delen gesplitst. Het eerste deel gaat over de baten en lasten van de meer politiek inhoudelijke taken van de gemeente, denk aan baten en lasten voor het sociaal domein, veiligheid of cultuur. Het tweede deel gaat over Schipperen tussen crises en ambitie | 128 van 199 baten en lasten van gemeentelijk bezit, zoals grondexploitaties en rentes op leningen of dividenden uit aandelen. In Figuur 9.2 is onderscheid gemaakt tussen mee- en tegenvallers bij de lasten op inhoude- lijke taken enerzijds en de baten op de inhoudelijke taken anderzijds. | Per inwoner waren de extra lasten tussen € 185 (2019) en € 450 (2023). De totale extra baten lagen tussen | € 208 (2018) en € 592 (2023) per inwoner. De figuur laat ook zien dat de grootste procentuele afwijkingen in de raming van de ove- rige baten te vinden zijn. Daarnaast valt op dat in de jaren vanaf 2022 de afwijking bij de opbrengsten voor de lokale belastingen groter wordt. Opbouw verschillen in € *1.000 | Opbouw verschillen in % [B] €1.500.000 | 25,0% 20,0% €1.000.000 | 15,0% €500.000 | 10,0% 5,0% €0 | 0,0% -5,0% -€500.000 | -10,0% -€1.000.000 | -15,0% -20,0% -€1.500.000 | -25,0% Lasten | Gemeentefonds | Lasten | Gemeentefonds Lokale belastingen | Ov.

Baten ex bezit | Lokale belastingen | Ov. Baten ex bezit Figuur 9.2 Toe- en afname resultaat bij inhoudelijke taken G40-gemeenten (n=18) ten op- zichte van de begroting [R]-[B] in € *1.000 en als percentage van het begrotingsbedrag. Ook voor de baten en lasten uit gemeentelijk bezit presenteren we een overzichtsfiguur (Fi- guur 9.3). Naast grondexploitatie gaat dat vooral om rente en dividend. De reserves zijn ook een vorm van bezit, maar die blijven hier buiten beschouwing. De linker helft van Figuur 9.3 laat zien dat ook bij bezit in overwegende mate sprake is van meevallers ten opzichte van de oorspronkelijke begroting. Alleen in 2022 zijn de extra lasten hoger dan de extra baten, veroorzaakt door de grondexploitaties. In totaal gaat het in deze onderdelen van de begroting om € 750 tot € 950 miljoen per jaar, waarvan ongeveer 80% grondexploitatie is. Schipperen tussen crises en ambitie | 129 van 199 Opbouw verschillen in € * 1.000 | Opbouw verschillen in % [B] €500.000 | 25,0% €400.000 | 20,0% €300.000 | 15,0% €200.000 | 10,0% €100.000 | 5,0% €0 | 0,0% -€100.000 | -5,0% -€200.000 | -10,0% -€300.000 | -15,0% -€400.000 | -20,0% -€500.000 | -25,0% Grond-Lasten | Grond-Baten | Grond-Lasten | Grond-Baten Ov. Bezit-Lasten | Ov. Bezit-Baten | Ov. Bezit Lasten | Ov.

Bezit Baten Figuur 9.3 Toe- en afname resultaat bij bezit G40-gemeenten (n=18) ten opzichte van de begroting [R]-[B] in € * 1.000 en percentage van het begrotingsbedrag. De procentuele afwijkingen laten vooral zien dat baten en lasten uit overige bezit grote af- wijkingen kennen. Een belangrijke verklaring is de ontwikkeling van de marktrente die recent is opgelopen en extra baten oplevert. Daarnaast is de leningenportefeuille de afgelopen jaren onder andere door aflossingen gedaald waardoor er minder rente op leningen hoeft te wor- den betaald. 9.4 | Tussentijdse verschillen Gemeenten passen tijdens het lopende begrotingsjaar regelmatig hun begroting aan, al is het maar omdat ze gedurende het jaar door de rijksoverheid worden geïnformeerd over een ho- gere of lagere bijdrage uit het gemeentefonds. De tussentijds aangepaste begrotingen vormen relevant materiaal voor dit onderzoek, omdat de bijstelling van verwachte baten en lasten inzicht biedt in de momenten waarop onderbesteding (of overbesteding) ontstaat. Die tus- sentijds gewijzigde begrotingen zijn echter niet gemakkelijk te verzamelen. Bij het CBS kan informatie over de voortgang van de begrotingsuitvoering worden verkregen omdat gemeen- ten verplicht zijn hierover te rapporteren, maar een dergelijke verplichting is er niet voor de aanpassingen van de begroting zelf.

Wat wel moet is dat in de jaarrekening zowel gegevens over de oorspronkelijke begroting als de laatst vastgestelde begroting moeten zijn opgenomen,126 ook op het niveau van pro- gramma’s. In sommige gemeenten wordt lopende het jaar de stand van de aangepaste be- groting op het niveau van de programma’s gedeeld met de raad. 126 Besluit Begroting en Verantwoording Provincies en Gemeenten, artikel 27, tweede lid. Schipperen tussen crises en ambitie | 130 van 199 Omdat de tussentijds gewijzigde begrotingen niet via het CBS beschikbaar zijn, is v | oor dit onderzoek geprobeerd de zogenaamde IV3-informatie van de gewijzigde begrotingen bij | de deelnemende gemeenten op te vragen. Bij de G40-gemeenten hebben acht gemeenten der- gelijke informatie voor alle acht onderzochte jaren aangeboden. Bij de analyse bleek vervol- gens dat in drie gevallen de informatie niet | bruikbaar was. Voor vijf gemeenten bleven bruik- bare gegevens over. Vanuit de optiek van rechtmatigheid in de begroting zou het zo moeten zijn dat de ver- schillen tussen de gewijzigde begroting (vastgesteld in het najaar van het lopende begro- tingsjaar) en de oorspronkelijke begroting (vastgesteld in het najaar van het voorgaande jaar) groter zijn dan het verschil tussen gewijzigde begroting en rekening.

Anders gezegd: gemeen- ten moeten vanuit het oogpunt van rechtmatigheid wijzigingen zoveel mogelijk via tussen- tijdse begrotingswijzigingen aan de raad voorleggen, in plaats te wachten tot het vaststellen van de rekening in het volgende jaar. Figuur 9.4 laat de uitsplitsing zien naar verschillen tot en met de gewijzigde begroting en de verschillen tussen gewijzigde begroting en rekening. GB-B in € per inwoner | R-GB in € per inwoner €1.000 | €1.000 €750 | €750 €500 | €500 €250 | €250 €0 | €0 -€250 | -€250 -€500 | -€500 -€750 | -€750 -€1.000 | -€1.000 Lasten | Gem. Fonds | Lasten | Gem. Fonds Belastingen | Ov. Baten | Belastingen | Ov. Baten Figuur 9.4 Toe- en afname resultaat inhoudelijke taken G40-gemeenten (n=5) binnen het begrotingsjaar in € | per inwoner Figuur 9.4 laat voor de 5 gemeenten twee zaken zien: voor alle onderzochte jaren het | verschil tussen de oorspronkelijke begroting en de laatst | gewijzigde begroting, en het verschil tussen de laatst gewijzigde begroting en jaarrekening. Allereerst vermelden we dat de vijf gemeenten samen in 2017 een begrotingstotaal had- den van € 2,0 miljard voor het deel exclusief bezit. In 2024 was dat opgelopen tot € 3,3 miljard.

De figuur laat zien dat elk jaar de begrotingen tussentijds omhoog worden bijgesteld met ongeveer 10% (zie voor 2017 bijvoorbeeld ruim € 250 per inwoner127 extra lasten ofwel 127 Voor deze vijf gemeenten samen geldt dat € 100 per inwoner overeenkomt met een bedrag tussen € 62 en € 75 miljoen. Schipperen tussen crises en ambitie | 131 van 199 ongeveer € 185 miljoen). Voor de baten geldt dit nog meer: in alle jaren is bij deze vijf ge- meenten sprake van duidelijk grotere bijstelling naar boven van de beoogde | baten dan van de beoogde lasten. Als we dan kijken naar de jaarrekening (rechterdeel) dan blijkt er in vergelijking tot de gewijzigde begroting met name sprake van meevallende lasten. In 2024 is dat voor deze vijf gemeenten een derde van het bedrag dat tussentijds extra is toegekend: dus eerst is het tussentijds extra toegekend, en uiteindelijk blijkt het voor een derde niet nodig. In vijf van de acht onderzochte jaren komt het voor dat meer dan 25% van de extra begrote lasten onbe- steed blijft. Bij in de figuur niet zichtbare details van de verschillen tussen laatst vastgestelde begroting en rekening valt op dat voor ‘Verkeer & Vervoer’128 in alle jaren bij de rekening blijkt dat er meevallers zijn die schommelen tussen € 2 (2018) en € 46 (2021) per inwoner.

Bij ‘Ruimte & Wonen’129 zijn de afwijkingen groter, hier bewegen de verschillen zich tussen € 7 tekort (2023) en een overschot van € 141 (2024) per inwoner. Ook bij de combinatie Burgerzaken, Veiligheid, Economie, Milieu en Buitenruimte130 blijkt elk jaar sprake te zijn van overschotten. In 2024 was de enige belangrijke post waar nog tegenvallers werden gerapporteerd de individuele Jeugdzorg. Op deze post lieten de vijf gemeenten in zeven van de acht jaren tekorten bij de rekening zien. Na de inhoudelijke taken kijken we nu naar de verschillen voor bezit. GB-B in € * 1.000 | R-GB in € * 1.000 €1.000.000 | €500.000 €750.000 | €400.000 €500.000 | €300.000 €250.000 | €200.000 €100.000 €0 | €0 -€250.000 | -€100.000 -€500.000 | -€200.000 -€750.000 | -€300.000 -€400.000 -€1.000.000 | -€500.000 Grond-Lasten | Grond-Baten | Grond-Lasten | Grond-Baten Ov. Bezit-Lasten | Ov. Bezit-Baten Figuur 9.5 Toe- en afname resultaat bij bezit G40 gemeenten (n=5) binnen het begrotings- jaar in € * 1.000 128 Hoofdtaakveld 2 129 Taakvelden 8.1 en 8.3 130 Dit gaat over Taakveld 0.2, Hoofdtaakveld 1, Hoofdtaakveld 3 exclusief taakveld 3.2 (grond), Taak- veld 5.7 en Hoofdtaakveld 7 exclusief taakveld 7.1 (Volksgezondheid) Schipperen tussen crises en ambitie | 132 van 199 Schipperen tussen crises en ambitie 133 van 199 Figuur 9.5 laat zien dat de afwijkingen vooral voorkomen bij de grondexploitatie.

Dergelijke afwijkingen leiden in de regel niet tot over - of onderbesteding in de jaarrekening, omdat ze via de reserves van het grondbedrijf worden verwerkt. De bevindingen zijn desondanks rele- vant, omdat ze een signaal vormen voor mogelijk planningsoptimisme . Los van de extreme situatie in 2017 valt in de andere jaren op dat bij de tussentijdse begroting nogal eens sprake is van optimisme over grondexploitatie (hogere baten en bijbehorende tegenvallers op de lasten), terwijl dat dan in de rekening uiteindelijk niet bewaarheid wordt, en er opnieuw wordt bijgesteld (lagere baten en hogere lasten). 9.5 Opvallende begrotingsposten In deze paragraaf komen mee - en tegenvallers aan bod voor verschillende inhoudelijke on- derdelen van de begroting. Anders dan in de vorige paragraaf waar gegevens van vijf gemeen- ten beschikbaar waren, gaat het hier om gegevens van alle 18 deelnemende gemeenten, tenzij anders vermeld. Tot nu toe werden mee - en tegenvallers uitgedrukt in absolute bedragen. Hier ligt het accent op bedragen per inwoner omdat daarmee makkelijker een vertaalslag is te maken naar de lokale situatie. De gepresenteerde getallen zijn gemiddelde mee - en tegenvallers, zowel in geld als in percentages, over de hele groep van 18 gemeenten waarover informatie beschikbaar is.

9.5.1 Verkeer & Vervoer Allereerst kijken we naar ‘Verkeer & Vervoer’ 131 als mogelijke oorzaak voor onderbesteding. Aanleg en onderhoud van infrastructuur zijn kwetsbaar voor vertragingen in de planning. Dat kan leiden tot onderbesteding. Voordat we naar de mee- en tegenvallers kijken, zetten we kort enkele belangrijke cijfers over ‘Verkeer en & Vervoer’ op een rijtje. Eerst richten we de blik op de lasten. Het merendeel van de budgetten voor ‘Verkeer & Vervoer’ bij de G40-gemeenten gaat naar aanleg en beheer van wegen. Gemiddeld gesproken gaat het o m circa 75% van de begrote lasten. De begrote lasten voor wegen nemen tussen 2017 en 2024 toe van ruim € 390 miljoen naar € 530 miljoen. Daarna volgt parkeren met ongeveer 20%. De rest is voor havenfaciliteiten en openbaar ver- voer. Bij de baten is een verschuiving gaande: het aandeel baten van parkeren is gestegen van circa 35% naar circa 55%, terwijl het aandeel baten voor wegen van circa 45% naar circa 25% is gegaan. Dat komt omdat de absolute bedragen voor wegen en parkeren zich in de onder- zoeksperiode heel verschillend hebben ontwikkeld: het absolute bedrag van baten voor we- gen is in die jaren nauwelijks gestegen ( in de rekening 2024 slechts 3% hoger dan in de rekening 2017), terwijl de parkeeropbrengsten in die periode met ongeveer 30% zijn gestegen.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://sittardgeleen.bestuurlijkeinformatie.nl/Document/LoadAgendaItemDocument/45651fa8-839c-49f1-98f6-4d524a259a62?agendaItemId=86e11e77-eb70-42a9-9f3b-ac536b9b361e