Bijlage 2 Advies Wmo-raad Sittard-Geleen

Geleen, 26 februari 2025

Aan: Het College van Burgemeester en Wethouders van Sittard-Geleen Postbus 18 6130 AA Sittard Geachte College van Burgemeester en Wethouders,

Hierbij bieden wij u het advies van de Wmo-raad Sittard-Geleen aan met betrekking tot het concept Regionaal Gezondheidsbeleid 2025 – 2030 “gezondheid nu, voor later!”. Tevens is als bijlage een afvinklijst uit het landelijke gezondheidsbeleid 20202024 als voorbeeld bijgevoegd. Wij hopen u hiermee voldoende te hebben geïnformeerd.

Namens de Wmo-raad Sittard-Geleen, A.J.J.L. de Rouw Voorzitter a.i.

M. Manukyan-Arakelian Secretaris

1/20

Adviesverzoek Op 14 januari jl. ontving de Wmo-raad het verzoek van de gemeente SittardGeleen, om voor bovengenoemde concept-beleidsnota voor 26 februari 2025 advies uit te brengen. Aanbevelingen Adviesraden Sociaal Domein Zuid-Limburg ASD-ZL De Wmo-raad zal op onderdelen de aanbevelingen van ASD-ZL vermelden. Daar waar dat van toepassing is wordt dat specifiek vermeld met inspring-alinea’s en cursieve teksten. Noot: ► = advies, vraag of opmerking van de Wmo-raad Inleiding Het Regionaal Gezondheidsbeleid 2025-2030 “Gezondheid nu, voor later!”, hierna RGB-ZL , sluit aan op het Regionaal Gezondheidsbeleid 2020-2023/24 “Zuid springt eruit” oftewel Trendbreuk. Wat valt ons op?  De vermeende gezondheidsachterstand van Zuid-Limburg op de rest van Nederland van 25% wordt in de nota zelf niet voldoende met cijfers onderbouwd;  In de nota komen te veel herhalingen voor zoals zware opdracht, enorme opdracht enz.;  Daardoor krijgt de nota een negatieve ondertoon;  Er is geen geld voor extra investeringen en men moet roeien met de riemen die er zijn;  Stilstand is ook achteruitgang;  Het zijn allemaal goede bedoelingen, je kunt er weinig op tegen hebben. Toch dringt zich al snel de vraag op, of in de afgelopen vier jaar een trendbreuk is gerealiseerd. Zijn de gezondheidsachterstanden ten opzichte van het landelijk gemiddelde afgenomen? Dat blijkt niet het geval te zijn.

Integendeel, de nota beschrijft in de samenvatting (pag. 4) dat uit recente monitor-resultaten van de GGD blijkt dat de achterstanden zelfs verder toenemen. De gezondheid van de jeugd gaat, ten opzichte van het landelijk gemiddelde, harder achteruit dan verwacht en ook de volwassen inwoners hebben nog steeds de laagste zelf ervaren gezondheid, het vaakst een chronische aandoening, het vaakst een hoge kans op een angststoornis of depressie en de hoogste zorgkosten vergeleken met landelijke gegevens. Betekent dat dan dat de gezamenlijke inspanningen van de gemeenten en vele organisaties zinloos zijn geweest? Ambities door de jaren heen Om die vraag te beantwoorden heeft de Wmo-raad teruggeblikt op eerdere nota’s vanaf 2012.

2/20

Dan zien we dat, in hoofdlijnen, de ambities in 2012 (Een gezonde koers voor Zuid-Limburg) als volgt waren: 

Bevordering van de gezondheid van de inwoners van Zuid-Limburg met de nadruk op burgers met een lage sociaaleconomische status.  De Zuid-Limburgse gezondheidstrends wijken in 2020 minder negatief af van de Nederlandse gemiddelden. In 2016 (van Signaalrood naar bronsgroen) waren de ambities:  

Inlopen van gezondheidsachterstanden De levensverwachting van Zuid-Limburg te brengen naar het Nederlands gemiddelde en in de periode 2016-2025  Zichtbaar in te lopen op de bestaande achterstanden in de levensverwachting  In te zetten op een stijging van de ervaren gezondheid In 2020 (Zuid springt eruit): 

Inlopen van gezondheidsachterstanden ten opzichte van Nederland binnen 10 jaar met 25% In 2025 (Gezondheid nu, voor later!): 

Inlopen van gezondheidsachterstanden ten opzichte van Nederland in 2030 met 25%

Wat kwam van die ambities terecht? Om dat te beoordelen zouden we eigenlijk moeten weten wat de achterstanden zijn. Dan weten we ook hoeveel 25% van die achterstanden zijn ingelopen. Die informatie ontbreekt helaas. Het RGB-ZL beschrijft dat anno 2025 de opgave nog steeds even groot is. De genoemde percentages zijn niet voldoende voor een gedegen onderbouwing. Dat blijkt uit de volgende overzichten: Uit het tekstblok van RGB-ZL op pagina 6, ‘Waar staan we nu’ Landelijk Zuid-Limburgers van 18 jaar en ouder ervaren de eigen gezondheid als (zeer) goed. Daling in Zuid-Limburg t.o.v. 2020 Zuid-Limburg voldoet aan beweegrichtlijn Zuid-Limburg heeft overgewicht Zuid-Limburg heeft matig tot veel regie over eigen leven

70%

ZuidAchterstand Limburg 65% 7% (64% op pag. 16)

47%

40%

18%

50% 90%

54% 86%

8% 4%

3/20

In Zuid-Limburg is meer dan 25% van de inwoners bezorgd over de gezondheidsrisico’s in de woonomgeving

90%

86%

4%

Uit het RGB-ZL, tekstblok Gezond Opgroeien, pagina 12 Landelijk Zuid-Limburgse jongeren drinken vaker en roken vaker Laaggeletterdheid beroepsbevolking Zuid-Limburgse jongeren zijn minder positief over hun gezondheid dan 10 jaar geleden Kinderen bewegen te weinig Jongeren die risico lopen op problematisch gebruik in social media Overgewicht kinderen neemt toe (ZL 28.000 kinderen)

?

ZuidAchterstand Limburg ? ?

12% ?

11% ?

8% ?

?

?

?

?

15%

?

?

?

?

Uit het RGB-ZL, tekstblok Gezond Blijven, pagina 16 Landelijk Zuid-Limburg is sterk vergrijsd, relatief veel 65+ en 80+ Zuid-Limburg heeft een lage sociaaleconomische status met grote verschillen tussen gemeenten en wijken Zuid-Limburg heeft een lagere levensverwachting dan Nederland Zuid-Limburg heeft 40% kwetsbare ouderen/ volwassenen, met minder regie en meer eenzaamheid Veel mensen met chronische aandoeningen en minder goede mentale gezondheid en daardoor hogere zorgkosten Minder personeel en mantelzorgers voor 85+ers

?

ZuidAchterstand Limburg ? ?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

4/20

Uit het RGB-ZL, tekstblok Gezonde Geest, pagina 20 Landelijk De mentale gezondheid van ZuidLimburgers is slechter dan de gemiddelde Nederlander Psychische klachten Zuid-Limburgse jongeren Ervaren minder veerkracht ZuidLimburgse jongeren Stress Zuid-Limburgse jongeren Mentale problemen Zuid-Limburgse jongeren Suïcide-gedachten Zuid-Limburgse jongeren

?

ZuidAchterstand Limburg ? ?

27%

31%

15%

64%

61%

5%

? ?

55% 31%

? ?

?

6%

?

Uit het RGB-ZL, tekstblok Gezonde leefomgeving, pagina 23 Landelijk Grote verschillen in leefbaarheid gemeenten 40 % van volwassenen vindt dat er niet voldoende plekken zijn in de buurt die ontmoetingen van inwoners stimuleren De luchtkwaliteit is onvoldoende Meer (ernstige) geluidshinder ook van buren Grote verschillen in ervaren veiligheid in de buurt mede als gevolg van de inrichting van de omgeving Te weinig voldoende plekken voor verkoeling, armste wijken ook de warmste wijken Groen minder aanwezig in kwetsbare buurten, Beweeg-vriendelijke omgeving Scholieren gaan minder vaak lopend of fietsend naar school

?

ZuidAchterstand Limburg ? ?

?

?

?

? ?

? ?

? ?

?

?

?

?

?

?

?

?

?

64 ?

57 ?

11% ?

5/20

► Uit bovenstaande overzichten blijkt dat lang niet alle cijfers over de achterstanden zijn meegenomen in het RGB-ZL. De Wmo-raad is van mening dat die cijfers per 2025 als bijlage toegevoegd zouden moeten worden zodat op alle onderdelen in 2030 getoetst kan worden aan 2020 of de achterstanden per onderdeel zijn ingelopen. De ‘Indicatoren Gezondheidsbeleid 2020-2023’ biedt ook geen uitkomst omdat deze informatie beperkt is tot de levensfasen en periode van Trendbreuk. Duidelijke visualisering van ‘het probleem’, de geplande oplossingen en de resultaten zal het RGB-ZL ten goede komen. Winst ► In 2012 zag men ook al in dat er meer verbindingen gemaakt moesten worden met andere beleidsterreinen. De Wmo-raad is van mening dat de winst in de periode van 2012 tot 2025 niet zozeer in het wegwerken van de achterstanden zit maar in de ontstane samenwerkingsverbanden tussen overheden en organisaties, integraal en domeinoverstijgend. Dat is een sterk pluspunt dat we moeten koesteren en versterken Telkens andere aanvliegroutes In de verschillende beleidsperiodes worden telkens andere uitgangspunten gekozen:  

2012 – 2019 : regionale afspraken per wettelijk taakveld 2016 – 2019 : 3 programmalijnen nl. gezonde jeugd, gezonde wijk en kwetsbare personen  2020 – 2024 : Trendbreuk via doelgroep van -1 tot 18 jaar  2025 – 2030 : Voortborduren op Trendbreuk en doelgroep uitbreiden naar andere levensfasen Hieruit blijkt dat ‘dé oplossing’, hoe de gezondheidsachterstanden in te lopen, nog niet gevonden is. In elke beleidsperiode wordt weer een andere invalshoek gekozen maar de achterstanden worden blijkbaar niet kleiner. Feit is dat de gezondheid bij de inwoners van Limburg steeg tot 2020 en daarna daalt t/m 2022. Cijfers van de jaren daarna zijn nog niet bekend. Positief is dat nu wordt voortgeborduurd op Trendbreuk waardoor een langere beleidstijd wordt gerealiseerd.

6/20

► In het algemeen is er te weinig aandacht voor de middengroep 30-65-jarigen. Dat zijn de toekomstige ouderen met enerzijds een hogere levensverwachting en anderzijds een grotere kans op gebreken en meer zorgkosten. Daar is veel voordeel te halen voor de toekomst. In die zin is het goed nieuws dat met deze nieuwe nota de Trendbreuk-filosofie wordt uitgebreid naar andere levensfasen. Als het gezondheidsbeleid inderdaad meegroeit dan komen we vanzelf bij de middengroep uit. Bedreigingen Zuyderland Er zijn grote zorgen over de wijzigingen bij de Zuyderland-ziekenhuizen in ZuidLimburg. Het leveren van goede en snelle zorg wordt steeds complexer. Deze wijzigingen trekken een zware wissel op het zorgpersoneel maar ook van de inwoners die geconfronteerd worden met grotere reisafstanden naar de verschillende zorglocaties met alle complicaties van dien, wordt veel meer aanpassingsvermogen gevraagd. ► De ontwikkeling met betrekking tot de ziekenhuizen staan haaks op het idee om de zorg kort bij de burger te organiseren en meer eigenaarschap te creëren. ►De Wmo-raad pleit ervoor dat er meer (Omnibuzz) en slimmer (bijvoorbeeld Automaatje ANWB) geïnvesteerd moet worden in vervoersvoorzieningen om een

7/20

goede bereikbaarheid van de directe zorgverlening in Zuid-Limburg te waarborgen en doet een oproep aan de gemeenten om ook binnen deze nota aan te geven wat het beleid wordt als het gaat om de toekomst van de ziekenhuizen in Zuid-Limburg en de consequenties daarvan voor de gezondheidszorg in ZuidLimburg. In de wijk Uit de aanbeveling: Gezondheidsbeleid slaat uiteindelijk neer in het goed functioneren van voorzieningen en het gedrag van individuele burgers. Dat betekent dat betrokkenheid van burgers van wezenlijk belang is voor het slagen van het beleid en de uitvoering daarvan. Bij het opstellen van uitvoeringsplannen en de uitvoering zelf is het noodzakelijk om zo dicht mogelijk bij de burger aan te schuiven. ►Burgers moeten zich mede-eigenaar kunnen voelen, want zonder hun commitment en inzet, bijvoorbeeld via huisartsenpraktijken, patiëntencliëntenorganisaties en wijk- of buurtverenigingen, zal de uitvoering minder succesvol zijn en daarmee de uiteindelijke realisatie van het gezondheidsbeleid. Maak daarbij zoveel mogelijk gebruik van de bestaande sociale infrastructuur. ► Het RGB-ZL geeft op pagina 6 aan dat men inmiddels ervan bewust is dat het qua gezondheid en de kansen op een gezond leven verschil maakt in welke omgeving iemand opgroeit en leeft.

De Wmo-raad adviseert des temeer om te investeren in de wijken, in ontmoetingsaccommodaties en personele ondersteuning waar burgers elkaar kunnen treffen. Zorg voor sociale cohesie kort bij de burgers. Laat GALA en IZA daarop nauw aansluiten. Een gelukkige inwoner is een gezonde(re) inwoner. Windturbines en andere (geluids)hinder De actualiteit haalt ons in met de berichten dat het kabinet meer windturbines op land wil plaatsen en korter bij de burger. Uit een Factsheet gezondheidseffecten van windturbinegeluid 2021 van het Ministerie VWS blijkt dat er een duidelijke relatie is aangetoond tussen het geluidniveau van windturbines en hinder; hinder wordt beschouwd als een negatief gezondheidseffect. Uit onderzoek van internationale wetenschappelijke literatuur door het RIVM blijkt dat geluid van windturbines gezondheidseffecten met zich mee kan brengen. Er is ook nog veel onduidelijk over gezondheidseffecten. Er moet nog veel onderzoek worden gedaan. Een belangrijke factor die naast geluid bepaalt of mensen hinder ervaren, is of mensen betrokken zijn bij de besluitvorming van de plannen en de gang van

8/20

zaken rond plaatsing van de turbines. Verder blijken geluidsgevoeligheid, de houding ten opzichte van windturbines, visuele aspecten en economisch voordeel een belangrijke rol te spelen. ► De Wmo-raad adviseert de gemeente om haar beleidsvisie over dit onderwerp aan het RGB-ZL toe te voegen. Het toestaan van windturbines kan immers, net als andere vormen van geluid en hinder, negatieve gevolgen hebben voor de gezondheid van Zuid-Limburgers. Uitvoering en implementatie Uit de aanbeveling : Zijn de ambtelijke organisaties van de gemeenten voldoende toegerust om deze nota waar te gaan maken? Het noodzakelijke integraal samenwerken als voorwaarde voor de uitvoering zal niet bij alle gemeenten vanzelfsprekend zijn. Een groot aantal gemeentelijke beleidsterreinen raakt het gezondheidsbeleid, van leefomgeving tot in het fysieke domein. Erkend moet worden dat dit een lastige klus is. ►De uitdaging zit in de daadwerkelijke uitvoering en implementatie van het beleid in elke gemeente waarvan integraliteit en domeinoverstijgend denken een uitdrukkelijke voorwaarde moet zijn. ►Op dit punt vraagt de Wmo-raad zich af hoe de gemeente met realistische en haalbare doelen kan aangeven hoe ze de RGB-ZL gaat invullen en uitvoeren, met welke parameters ze het ingevoerde beleid gaan uitvoeren en hoe ze de Wmo-raad daarover informeert. Achterstand 25%.

De Wmo-raad is somber over de uitgesproken ambitie van het RGB-ZL om in 2030 25% van de gezondheidsachterstand weg te hebben weggewerkt. Dit wordt niet realistisch geacht. ► We hebben hiervoor vastgesteld dat de 25% achterstand niet volledig onderbouwd is in het RGB-ZL. Ervan uitgaande dat dit percentage wel de realiteit is dan is een termijn van 5 á 10 jaar in onze ogen te kort om die achterstand in te halen en zou men minimaal een termijn 15 jaar in acht moeten nemen. ►De Wmo-raad merkt op dat Zuid-Limburg in deze nota wordt vergeleken met de rest van Nederland. De achterstand van 25% kan mogelijk beïnvloedt zijn door gebrek aan vertrouwen in de politiek, zowel landelijk als lokaal. ►De na-ijleffecten van de mijnsluiting kunnen op termijn van positieve invloed zijn op het terugbrengen van de 25% achterstand.

9/20

Financiering ambities Er is geen extra financiële ruimte voor investeringen in publieke gezondheid. Veel van de in het RGB-ZL genoemde inzet moet vanuit bestaande reguliere middelen komen en er dreigen kortingen vanwege het aankomende ‘Ravijnjaar’ 2026. Om de financiële basis voor de aanpak te continueren is het nodig om verbinding te zoeken met andere financieringsstromen die het Rijk biedt of die in andere domeinen voorhanden zijn. Er is niet gewacht op het aanstaande landelijke Gezondheidsbeleid. Uit de aanbeveling: ►De Wmo-raad dringt erop aan dat de gemeente tenminste dezelfde middelen blijft inzetten die nu ter beschikking staan en begroot zijn. ►De Wmo-raad adviseert de Raad en het College om de zgn. SPUK-gelden doelmatig(er) in te zetten om de ambities te kunnen waarmaken. Preventie In de Inleiding pagina 3, alinea 2 van het RGB-ZL wordt beaamd dat de grenzen van wat de zorg aan kan, sterker in zicht komen en de nadruk om te investeren in preventie vanuit een integrale aanpak onontbeerlijk is. Toch is daar geen extra financiële ruimte voor zoals we eerder hebben vastgesteld. ► Dit zou betekenen dat extra inzet niet gefinancierd gaat worden. Hoe gaat de gemeente daarmee om? In het aanstaande landelijke Gezondheidsbeleid wordt door het kabinet een samenhangende preventiestrategie uitgewerkt. In het eerste kwartaal van 2025 wordt de Kamer hierover geïnformeerd.

Deze strategie gaat in op de doelstellingen van het preventiebeleid en de inzet om deze te bereiken. Intensivering van de bestaande aanpak is hiervoor nodig, in het bijzonder via aanpassingen in de voedsel- en leefomgeving. De staatssecretaris betrekt dit bij de uitwerking van de preventiestrategie. ► Hopelijk is deze preventiestrategie ook van toegevoegde waarde voor ZuidLimburg. Het Landelijk Gezondheidsbeleid 2025 “Preventief gezondheidsbeleid” Opvallend is dat de regio al beleid maakt terwijl er landelijk nog geen beleid voor publieke gezondheid ligt voor de komende jaren. De RGB-ZL zegt hierover dat naar verwachting de uitgangspunten van het RGB-ZL in het verlengde liggen van de huidige nota RGB-ZL en de uitgangspunten van GALA en IZA. Met de Volksgezondheid Toekomst Verkenning (VTV 2024) kijkt de staatssecretaris (namens de minister) in een kamerbrief d.d. 27 november 2024 verder dan 2030 namelijk 2050. Dat is een duidelijk verschil met het tijdspad van de RGB-ZL. De toekomst wordt hierbij niet voorspeld, maar wel verkend.

10/20

► De Wmo-raad merkt op dat het landelijke Gezondheidsbeleid andere accenten legt dan het RGB-ZL. Door het langere tijdspad komt het effect van preventie op langere termijn beter tot zijn recht. Hierna een korte opsomming uit het VTV-2024:  Dat de vergrijzing één van de grootste uitdagingen is die op Nederland afkomt richting 2050;  De levensverwachting stijgt waarschijnlijk van 81,6 jaar in 2021 naar zo’n 86,5 jaar in 2050;  De combinatie van vergrijzing en een hogere levensverwachting zal ervoor zorgen dat er in 2050 zo’n 4,8 miljoen 65-plussers zijn, tegenover ongeveer 3,6 miljoen nu;  Klimaatverandering;  Hervormingsagenda Jeugd;  Werkagenda mentale gezondheid en GGZ medio 2025;  De zorgvraag in de eerstelijnszorg tot 2050 zal verder toenemen;  Om de toenemende zorgvraag op te kunnen vangen, zet dit kabinet in op versterking van de eerstelijnszorg en de informele zorg;  Een ongezond buiten- en binnenmilieu veroorzaakt 4,5 procent van de ziektelast in Nederland, vooral door luchtvervuiling. Dat is een belangrijk aandachtspunt voor de grote veranderingen in de leefomgeving waar het kabinet aan werkt, waaronder woningbouw, landelijk gebied en ruimte voor economie.

Nederland gezond houden vraagt daarom om een brede inzet van het kabinet en om het in samenhang aanpakken van deze grote maatschappelijke vraagstukken;  Het tegengaan van verspilling en voorkomen van onnodige kosten;  Tot slot houdt het kabinet vast aan de ambitie van een gezonde generatie in 2040 zoals dat onder meer breed is omarmd door 70 partijen in het Nationaal Preventie-akkoord en het Gezond en Actief en Leven Akkoord (GALA). Tot slot ►De Wmo-raad is positief over de gekozen werkwijze van de ambtelijke stuurgroep om te kiezen voor de Trendbreuk-aanpak vanwege de duidelijkheid en integraliteit regionaal. De pijlers 1 t/m 4 zijn duidelijk basisuitgangspunten waarop verder doorontwikkeld c.q. gebouwd kan worden. ►De Wmo-raad is ook positief over de verbreding van Trendbreuk naar meerdere levensfasen – volwassenen en ouderen – en de nadruk op de integrale aanpak. Scheiding als tussen GALA (zorg aan burgers) & IZA (zorgaanbieders) – geen dubbele taken – is een goed voorbeeld van de basisideeën van Health in all policies.

11/20

►De nota is overkoepelend en verbindend. De uitvoeringsplannen moeten bottom-up zijn en vanuit de burger zelf. ►De Wmo-raad adviseert om de nota positief af te sluiten met een bondige samenvattende opsomming van af te vinken acties uit ‘Wat doen we nu voor later’ per pijler. Zie bijlage, een voorbeeld uit het landelijke gezondheidsbeleid 2020-2024.

12/20

13/20

14/20

15/20

16/20

17/20

18/20

19/20

20/20