Bijlage 1.2.2 - Monumentenadviesbureau - cultuurhistorische biografie V&D locatie binnenstad Sittard

Poorten vormen vanouds de toegang tot achtererven en Binnenterreinen (MAB, april 2021).

Kaartje van het historische stratenpatroon met uitvalswegen (bruin), de historische omwalling (rood-bruin) en waterlopen (blauw) uit het waardestellend cultuurhistorisch gebiedsonderzoek Binnenstad en uitvalswegen Sittard (Buro4, 2013). De Markt, Plakstraat en Putstraat maken onderdeel uit van het historisch stratenpatroon.

Kaartje van de nog herkenbare middeleeuwse perceelindeling (geel), groene onbebouwde plekken (groen) en verstoringen van de fijnmazige stedenbouwkundige structuur (rood) uit het waardestellend cultuurhistorisch gebiedsonderzoek Binnenstad en uitvalswegen Sittard (Buro4, 2013). Binnen het onderzochte bouwblok zijn de fijnmazige percelering langs de Putstraat en het groene binnenterrein achter de Plakstraat aangeduid. Het V&Dgebouw wordt aangeduid als een locatie waar de fijnmazige stedenbouwkundige structuur is verstoord.

 blad 63

Overzicht van historisch waradevolle gevelwanden (lichtblauw) en historische waardevolle rooilijnen (donker gestippeld en lichtblauw) uit het waardestellend cultuurhistorisch gebiedsonderzoek Binnenstad en uitvalswegen Sittard (Buro4, 2013). Met uitzondering van de gevels van het V&D-gebouw worden de gevelwanden van het bouwblok MartkPlakstraat-Putstraat als waardevol aangemerkt. Ook delen van de gevelwanden die tegenover het V&D-gebouw liggen (Plakstraat en Nieuwstraat) zijn aangeduid als historisch waardevol.

blad 64  Cultuurhistorische biografie V&D-locatie, binnenstad Sittard

Overzicht van monumentale en beeldbepalende bomen uit het waardestellend cultuurhistorisch gebiedsonderzoek Binnenstad en uitvalswegen Sittard (Buro4, 2013). Ten westen van het V&D-gebouw staat een aantal waardevolle bomen.

5.2

BEBOUWINGSKARAKTERISTIEK

Deze paragraaf zoomt in op het karakter van de (historische) bebouwing in de aan het plangebied grenzende straten. Markt Het bebouwingsbeeld van de zuidoostwand van de Markt toont een duidelijke tweedeling. Het oostelijke deel bestaat uit een rij van vier relatief smalle en diepe historische panden en is onderdeel van de historische marktpleinbebouwing. De panden variëren in breedte van twee tot vier vensterassen, en in hoogte van twee tot drie bouwlagen met een kap. Het hoekpand Putstraat 1-1a en het belendede smalle pand Markt 37 hebben een schilddak met de nok haaks op de straat. De panden Markt 38 en 39 zijn beide van het voor grote delen van de Markt kenmerkende dwarshuistype, dus met een kap met de nok evenwijdig aan de straat. De gevels zijn van baksteen of gepleisterd en hebben een traditionele detaillering. Het westelijke deel van de pleinwand wordt bepaald door het brede, merendeels drielaagse bouwvolume van de voormalige V&D. Het gebouw onderscheid zich van de omgeving door de brede opzet, het daarmee ontkennen van de oude verkavelingsstructuren, het horizontale karakter van bouwmassa en gevelindeling, het vrij gesloten karakter en het moderne materiaalgebruik. Als sierend element is een klok aangebracht.

De zuidoostwand van de Markt (MAB, april 2021).

 blad 65

Plakstraat Ook d e Plakstraat heeft een zeer afwisselende bebouwing. De noordelijke straatwand bestaat voor een deel uit de bebouwing van het V&D complex. De bouwmassa is hier drielaags, maar door het terugliggen van de derde laag wordt alleen de tweelaags onderbouw in straatbeeld ervaren, met een transparante onderbouw (etalages) en een vrijwel volledig gesloten en abrupt eindigende bovenbouw. De V&D gevel contrasteert sterk met meer traditionele bebouwing van de straat. Deze bestaat uit een mix van recente en wat oudere gebouwen van twee lagen met dwarse kappen (dus met de nok evenwijdig aan de straat). De gevels zijn van baksteen of gepleisterd en eindigen met een kroonlijst of een goot. Plakstraat 3 is het enige diepe huis in de rij en heeft een topgevel aan de straat, met een bepleistering in blokverband en decoratieve lijsten rond de gevelopeningen. Bakstenen gevels hebben de in de scherpe hoek gelegen panden Plakstraat 31 en verder. De nrs. 31 en 33 hebben beide een markante brede poort onder een gemetselde boog. Nr. 35-45 bezit een gave, in traditionalistische stijl ontworpen bakstenen gevel uit het midden van de twintigste eeuw. Ook de zuidwestelijke straatwand van de Plakstraat bestaat uit een mix van recente en oudere bebouwing, meest woonhuizen van het dwarse type, met twee of drie bouwlagen en een dwars zadeldak.

De gevels zijn van baksteen of (in blokverband) gepleisterd, met traditionele detaillering. Sommige gevels zijn eenvoudig verfraaid met sierlijsten langs dakranden of rond de gevelopeningen. De scherpe hoek in de straat wordt gemarkeerd door het koor van de kapel van het voormalige Agnetenklooster met aansluitende drie- en vierlaags bakstenen (klooster)vleugels. De kapel is een rijksmonument. Het noordwestelijke uiteinde van de gevelwand wordt bepaald door de monumentale bouwmassa van het Jacob Kritzraedthuis, een hoog en diep bakstenen huis uit 1620, met rijk gedecoreerde topgevels aan voor- en achterzijde (rijksmonument). blad 66  Cultuurhistorische biografie V&D-locatie, binnenstad Sittard

Bebouwing in de Plakstraat (MAB, april 2021).

Putstraat De zuidelijke straatwand van de Putstraat bestaat uit een lange, aaneengesloten rij panden van wisselende breedte (twee, drie en vier vensterassen) op vrij diepe percelen. Alle panden zijn van het dwarshuistype, hebben dus een kap met de nok evenwijdig aan de straat. De panden hebben merendeels gepleisterde lijstgevels met traditionele details. Veel gevels zijn in blokverband gepleisterd en bezitten decoratieve gepleisterde of hardstenen lijsten rond de vensters. Slechts enkele gevels zijn in schoon metselwerk uitgevoerd. Het pleisterwerk op de voorgevel verbergt waarschijnlijk in veel gevallen bouwsporen van de vele verbouwingen die de panden hebben onderdaan, want de meeste hebben een vrij hoge ouderdom. Deze is nog afleesbaar aan de daken en oude zijtopgevels, waarvan enkele nog met trappen. Enkele gevels hebben oude winkelpuien of restanten daarvan. Een groot aantal panden is beschermd als rijks- of gemeentelijk monument.

Bebouwing in de Putstraat (MAB, april 2021).

 blad 67

5.3

BESCHERMDE MONUMENTEN

In het bouwblok, waarin het plangebied is gelegen, omgeven door Markt, Putstraat en Plakstraat bevindt zich een groot aantal beschermde monumenten. In het onderstaande wordt daar een overzicht van gegeven: Rijksmonumenten Markt 37 Markt 38 Putstraat 1 Putstraat 3 Putstraat 5 Putstraat 7 Putstraat 9 Putstraat 11 Putstraat 17 Putstraat 19 Putstraat 23 Putstraat 25 Putstraat 27 Putstraat 29 Putstraat 31

Gemeentelijke monumenten Plakstraat 28, 30

5.4

Dit besluit werd genomen “overwegende dat Sittard met zijn uit de middeleeuwen daterend patroon van straten en pleinen, zijn voor nog een aanzienlijk gedeelte bestaande omwalling en de vele historische panden een beeld oplevert, dat van algemeen belang is vanwege het karakter en de schoonheid ervan”16. Het plangebied valt in zijn geheel binnen het beschermd stadsgezicht.

Direct grenzend aan plangebied:

Aanwijzingsbesluit Beschermd viahttps://www.ruimtelijkeplannen.nl/

BESCHERMD STADSGEZICHT

De Sittardse binnenstad is bij besluit van 17 mei 1972 door de Minister van OCW aangewezen als rijksbeschermd stadsgezicht in de zin van de Monumentenwet.

Gemeentelijke monumenten Putstraat 21

16

Rijksmonumenten Markt 3 Markt 4 Markt 5 Plakstraat 24 Rosmolenstraat 2

stadsgezicht

blad 68  Cultuurhistorische biografie V&D-locatie, binnenstad Sittard

Sittard,

1972,

•

•

•

•

Begrenzingskaart bij de toelichting bij het besluit tot aanwijzing van het beschermd stadsgezicht Sittard (via ruimtelijkeplannen.nl).

•

5.5

BESTEMMINGSPLAN BINNENSTAD

Het plangebied is onderdeel van het bestemmingsplan Centrum Sittard (IMRO-idn: NL,IMRO,1883.BPCentrum Sittard-VA01). Met betrekking tot het aspect cultuurhistorie heeft het plangebied de bestemmingsomschrijving “waarde-cultuurhistorie”. De voor deze waarde aangewezen gronden zijn (naast de andere daar voorkomende bestemmingen) mede bestemd voor de bescherming van de cultuurhistorische waarden, meer in het bijzonder voor (citaat bestemmingsplan):

a. het behoud, herstel en versterken van de aanwezige ruimtelijke historische structuur en het ruimtelijk historische beeld en ruimtelijk historische belevingswaarden van het beschermde gezicht en de hierin aanwezige bebouwing; b. het behoud, herstel en het versterken van de karakteristieke hoofdvormen, de geveltypen, de geleding, het materiaal, het kleurgebruik en ornamenten van gebouwen alsmede het behoud van de historisch waardevolle rooilijn, het herstel en versterken van het ruimtelijk historisch beeld en belevingswaarde van de gevelwand ter plaatse van de aanduiding 'Specifieke bouwaanduiding - beeldbepalend pand' en 'Specifieke vorm van waarde - historisch waardevolle gevel(wand)'; c. het behoud van de historisch waardevolle rooilijn, het herstel en versterken van het ruimtelijk historisch beeld en belevingswaarde van de gevelwand ter plaatse van de aanduiding 'Specifieke vorm van waarde - historisch waardevolle rooilijn'; d. het behoud, herstel en versterken van de ruimtelijke historische belevingswaarden en cultuurhistorische waarden van gebouwde elementen ter plaatse van de aanduiding 'Specifieke vorm van waarde - waardevol gebouwd element'; e.

het behoud en versterken van de aanwezige cultuurhistorische en/of natuurhistorische waarden ter plaatse van de aanduidingen 'Beeldbepalende boom/monumentale boom', 'Specifieke vorm van waarde - historisch waardevolle hagen' en 'Specifieke vorm van waarde - historisch waardevolle groenstructuur'.

 blad 69

6

historische gevelwanden. Het is wenselijk om de historische perceelindelingen zoveel mogelijk te respecteren. Ook zijn in de historische binnenstad een groot aantal plekken onbebouwd gebleven. Enkele hiervan hebben een groen karakter. Het is mede op de leefbaarheid van de binnenstad wenselijk om deze open plekken waar mogelijk onbebouwd te laten en te voorzien van beplanting (groene longen)”. En vervolgens: “Het huidige beeld van de binnenstad wordt met name bepaald door een aantal grotere religieuze gebouwen, waaronder de vele kerken, kapellen en kloosters die de stad rijk is. De straten in de historische kern van Sittard zijn daarnaast opgebouwd uit vele woonhuizen vaak met een winkelfunctie op de begane grond. Deze woon- en winkelgebieden hebben een fijnmazige stedenbouwkundige korrel die zijn basis vindt in de middeleeuwse oorsprong van de stad. Belangrijk en van ruimtelijk historische waarde hierbij zijn de perceelbreedte, goothoogte, nokhoogte en dakrichting. Waar nog aanwezig dient deze fijnmazige ruimtelijk historische structuur behouden te blijven. Alleen in het zuid-westelijke deel van de binnenstad is deze fijnmazige ruimtelijke structuur verstoord onder invloed van cityvorming en grootschalige winkelcomplexen. Deze verstoringen van de ruimtelijke structuur zijn op de waardenkaart aangegeven.

Het verdient voorkeur om bij ontwikkelingen in dit stadsdeel de fijnmazige structuur en historische 18 stedenbouwkundige korrel te herstellen ;

AANBEVELINGEN

Algemeen •

•

•

benut de kans om de door de bouw van de V&D in de jaren 60 danig verstoorde historische structuur in en rond het bouwblok MarktPlakstraat-Putstraat te herstellen; Herstel de kleinschalige stedelijke structuur, sluit aan bij organisch gegroeide karakter. Sluit daarbij aan op de karakteristieken, zoals omschreven in de redengevende omschrijving van het beschermde stadsgezicht17 en het toetsingskader in het bestemmingsplan; In het bestemmingsplan Centrum Sittard wordt het Waardestellend cultuurhistorisch gebiedsonderzoek, uitgevoerd door Buro4 bij het nadere invullen van het toetsingskader in dit bestemmingsplan als leidraad gehanteerd. In de bestemmingsplantekst is een samenvatting van het onderzoek en de daarin genoemde cultuurhistorische waarden en aanbevelingen opgenomen (paragraaf 3.4.3). In de tekst wordt gesteld: “In een groot deel van de binnenstad maar ook van de uitvalsweg in westelijke richting is de middeleeuwse indeling van percelen, zoals deze voorkwam op de eerste kadastrale minuutkaart, nog aanwezig of herkenbaar. Deze perceelindeling vindt zijn vertaling in de breedte van

17 Toelichting beschermd stadsgezicht Sittard, 1972. Via website RCE.

blad 70  Cultuurhistorische biografie V&D-locatie, binnenstad Sittard

18

Bestemmingsplan Centrum NL.IMRO.1883.BPCentrumSittard-VA01

Sittard,

toelichting.

IMRO-idn:

Bebouwingskarakteristiek •

•

Bouwhoogte (goot- en nokhoogte) laten aansluiten bij de belendende historische bebouwing aan de Markt en de Plakstraat. Dit geldt ook voor karakter gevelindelingen en materiaalgebruik (traditioneel, baksteen, pleisterwerk). Zoek inspiratie bij heersende kapvormen en -richtingen in het verleden: dwarskappen, afgewisseld met bijzondere accenten; Bij herontwikkeling rekening houden met verschillen in hiërarchie in betekenis en uitstraling tussen zone langs de Markt en de bebouwing in de Plakstraat. o Marktzijde: representatief, stevig, accenten, openbare/recreatieve functies o Plakstraatzijde: ingetogen, straat in de periferie van de binnenstad, wonen/werken.

Binnenterrein • •

Detail uit de Cultuurhistorische waardenkaart (2013), vervaardigd door Buro4 in opdracht van de gemeente Sittard.

Benut het binnenterrein als groene oase in de binnenstad (terugbrengen van open en groen karakter); De rond 1965 gesloopte bebouwing aan Markt en Plakstraat bezat enkele markante brede poorten met doorgangen naar binnenhoven. Benut dit gegeven als inspiratie voor de ontsluiting van het binnenterrein.

 blad 71

Verkaveling •

Herstellen van kleine korrel en differentiatie in de gevelwanden. De historische verkaveling (voor 1965) kan hierbij een uitgangspunt zijn.

Rooilijnen •

Herstellen van historische rooilijnen in het gebied, uitgaande van de situatie voor circa 1965, inclusief de forse sprong terug in de rooilijn op de hoek van Plakstraat en Markt.

Groen • •

Behoud van beeldbepalende bomen aan de westzijde van het V&Dgebouw; Bij herstel van pleintje op de hoek van de Markt-Plakstraat de (lei)bomen terugbrengen, geïnspireerd op groene inrichting aan de zuidzijde van voormalige stadsboerderij Beaujean.

Kadastrale hulpkaart STD00 sectie F archiefnummer 274, dienstjaar 1976 (bron: Kadaster Archiefviewer). Het perceel van het V&D-gebouw heeft perceelnummer 2109. De blauwe lijnen op deze kadastrale kaart duiden de historische rooilijnen aan, die voor de bouw van het V&D-gebouw voorkwamen. De voorgenomen ontwikkeling biedt kansen om historische rooilijnen te herstellen, inclusief de forse sprong terug in de rooilijn op de hoek van de Plakstraat-Nieuwstraat.

blad 72  Cultuurhistorische biografie V&D-locatie, binnenstad Sittard

 blad 73

7

▪

BRONNEN EN LITERATUUR

▪

▪

7.1

BRONNEN ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

7.2

beeldbank.cultureelerfgoed.nl (RCE) dedomijnen.nl/collecties/archief (Archief De Domijnen) delpher.nl graetheidecomite.nl historiesittard.nl marotte.nl mijn.kadaster.nl (Kadaster Archiefviewer) nimh-beeldbank.defensie.nl rhcl.nl (Historisch Centrum Limburg) serc.nl topotijdreis.nl verenigingsittardsverleden.nl wikipedia.org

LITERATUUR ▪

Archaiophilos (pseudoniem) (1940). “Oud-Sittard. Het Stadhuis”, in: De Nedermaas; Limburgsch geïllustreerd maandblad. Jaargang 17, 1939-1940, no.5, p. 90-91.

blad 74  Cultuurhistorische biografie V&D-locatie, binnenstad Sittard

▪ ▪ ▪ ▪

▪

▪ ▪

▪

Borgh, H.J. van der, & R.H.M. Denessen, Buro4 (2013). Waardestellend cultuurhistorisch gebiedsonderzoek Binnenstad en uitvalswegen Sittard, Roermond. Broek, C. van den (1988), Leven en Werk van Carl Weber (1820-1908), Tekst en Catalogus, Doctoraalscriptie Nieuwere Tijden, KU Nijmegen. Deursen, A. van (2020). Carl (Karel) E.M.H.A.F. Weber (1820-1908). Van stukadoorsgotiek tot koepelkerk (Bibliografieën en Oeuvrelijsten van Nederlandse Architecten en Stedenbouwkundigen. Hilversum. Dukers, B, & H. van der Borgh, Buro4 (2000). Bouwhistorische opname Klooster Agnetenberg, Plakstraat 24 Sittard. Roermond. Hendrickx, S. en J. Coolen (2020). 1740 Maaseik anders gezien aan de hand van drie tekeningen van Jan de Beijer. Maaseik. Janssen, A.M.P.P. (2002). ‘Enkele Sittardiensia bij Kritzraedt’, in: Sittards Verleden, 1, no.3. Luyn, P. van (1993). Stadt Sittard, een grensoverschrijdend verleden. Uitgave van de Stichting Historie Sittard bij 750 jaar stedelijke rechten van Sittard. Niedek, H. van (z.j.). De vakwerkhuizen bij de Oude Rosmolenstraat in Sittard. Een historisch en stedenbouwkundig onderzoek naar Plakstraat 28 en 30. Z.p. Oberdorf, Th. M. (1987). Het beeld van Sittard in prent en kaart, in: Historisch Jaarboek voor het Land van Zwentibold. Sittard.) Oremus, J. (1993). De bouw van het Sittardse stadhuis van Pasqualini (1560-1570) en magistratenfamilie in de 16e en 17e eeuw.

Monografieën uit het Land van Sittard 8). Sittard. Oremus, J. (1994). Sittardse voogdgedingen (1569-1589). Monografieën uit het Land van Sittard 9. Sittard.

▪ ▪

▪ ▪ ▪

▪

Sangers, W, J. Simonis, J. Timmers e.a. (1971). Stttard, historie en gestalte. Sittard. Stenvert, R. et al. (2003): Monumenten in Nederland. Limburg. Sittard. Stad, ontstaan in de middeleeuwen bij een doorwaadbare plaats in de Geleenbeek. Zeist/Zwolle. Stichting Historie Sittard (1993). Sittard, uit bronnen geput. Band 1. Vereniging Sittards Verleden (2013). Vestingwandeling in en rondom het eeuwenoude vestingstadje Sittard. Sittard. Visser-Zaccagnini, R., m.m.v. H. Broekman (2013). F.P.J. Peutz (18961974). Romantisch Rationalist. Uitgegeven in de reeks Bibliografieën en Oeuvrelijsten van Nederlandse Architecten en Stedenbouwkundigen. Rotterdam. Wieland J. e.a. (red.) (1989). Kleine atlas voor de geschiedenis van beide Limburgen, 2de druk. Leeuwarden/Maastricht.

 blad 75

blad 76  Cultuurhistorische biografie V&D-locatie, binnenstad Sittard