B16 Explosievenonderzoek 2010
Tekst van het document
Probleeminventarisatie naar het risico op het aantreffen van Conventionele Explosieven in het onderzoeksgebied: “Lemborgh” te Limbricht
Mei 2010
054-010/PI/01
Pagina 1 van 38
Distributielijst: -
-
Grontmij Nederland
Explosive
B.V.
Clearance Group
Historisch onderzoek
(geanonimiseerd) nn
(ECG)
Ter controle
Rn
(geanonimiseerd)
Ter
vrijgave
(geanonimiseerd) ON _____
Copyright 2010©. Niets uit deze rapportage mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, internet of welke andere wijze dan ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de houders van het auteursrecht. De opdrachtgever mag voor intern gebruik duplicaten maken.
054-010/P1/01
Pagina
2
van
38
1
2
INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1. 1
ALGEMEEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
1. 2
AANLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1. 3
DOEL VAN DE PROBLEEMINVENTARISATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1. 4
WERKWIJZE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
1. 5
ONDERZOEKSGEBIED . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
DE PROBLEEMINVENTARISATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 2. 1
INLEIDING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2. 1. 1
DE DUITSE INVAL IN NEDERLAND TUSSEN 10 EN 15 MEI 1940 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2. 1. 2
DE BEZETTINGSTIJD TUSSEN EIND MEI 1940 EN 12 SEPTEMBER 1944 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
2. 1. 3
LIMBRICHT BEVRIJD: DE PERIODE TUSSEN 12 SEPTEMBER 1944 EN 5 MEI 1945 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2. 2
NAOORLOGSE GEGEVENS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2. 2. 1
IN HET VERLEDEN GEMELDE EN GERUIMDE EXPLOSIEVEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
2. 2. 2
MIJNENVELDEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2. 3
LUCHTFOTO INTERPRETATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2. 3. 1
DOEL VAN DE LUCHTFOTO INTERPRETATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2. 3. 2
MOGELIJKHEDEN VAN LUCHTFOTO INTERPRETATIE. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2. 3. 3
GRENZEN AAN LUCHTFOTO INTERPRETATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2. 3. 4
RESULTATEN LUCHTFOTO INTERPRETATIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
2. 4
LEEMTEN IN DE KENNIS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3
CONCLUSIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4
ADVIES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
5
OVERZICHT VAN GEHANTEERDE BRONNEN. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
6
BIJLAGEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 BIJLAGE I: PROCESSEN-VERBAAL BETREFFENDE NEERGESTORT VLIEGTUIG IN DE NACHT VAN 29 OP 30 MEI 1943 IN DE GEMEENTE LIMBRICHT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 BIJLAGE II: BIJLAGEN BIJ MIJNENKAART LIMBRICHT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
054-010/PI/01
Pagina 3 van 38
1
INLEIDING 1. 1
ALGEMEEN
Op een onbekend aantal plaatsen in Nederland liggen nog bommen , granaten en andere munitie uit de Tweede Wereldoorlog. Tot op heden worden bij grond- , water- en wegwerkzaamheden nog
dagelijks Conventionele Explosieven aangetroffen. Volgens mondiale , militaire inschatting is van al het materieel dat gedurende de Tweede Wereldoorlog verschoten of afgeworpen is , ondergronds 10% en onder water 15% niet tot ontploffing gekomen. Wanneer deze explosieven bij werkzaamheden worden aangetroffen , kunnen deze gevaar opleveren voor de publieke veiligheid. Daarnaast kunnen deze vondsten een 1 zware belasting voor het milieu vormen. Om het risico op het aantreffen van achtergebleven Conventionele Explosieven te minimaliseren wordt aangeraden om voorafgaand aan bodemingrepen een explosievenonderzoek uit te laten voeren. Dit onderzoek kan bestaan uit maximaal 3 fases , te weten: Het historisch vooronderzoek: Bij deze bureaustudie wordt allereerst nagegaan in hoeverre het te bewerken gebied betrokken is geweest bij oorlogshandelingen (probleeminventarisatie). Mocht dit daadwerkelijk het geval zijn , dan wordt het risico bepaald op het aantreffen van de vastgestelde typen en kalibers explosieven bij de geplande werkzaamheden in het
-
onderzoeksgebied (probleemanalyse); Het detectieonderzoek: De risicogebieden die in het vooronderzoek zijn vastgesteld worden bij het detectieonderzoek nader onderzocht. Bij het detectieonderzoek wordt het te bewerken gebied met behulp van geavanceerde metaaldetectoren onderzocht op de aanwezigheid van metaalhoudende objecten in de bodem. Mogelijk aanwezige verdachte objecten worden bij digitale detectie van een coördinaat voorzien;
-
Het benaderonderzoek: De gelokaliseerde verdachte objecten worden door gecertificeerd personeel en speciaal
-
beveiligd materieel benaderd en geïdentificeerd. Mocht het object daadwerkelijk een explosief betreffen , dan wordt het (indien mogelijk) veiliggesteld in een speciale opslagunit. De vernietiging geschiedt vervolgens door de Explosieven Opruimingsdienst van de Koninklijke Landmacht of Marine. Dit verslag beschrijft de resultaten van het eerste deel van de fase ‘vooronderzoek’ , te weten de
probleeminventarisatie.
1
Voor nadere info betreffende regelgeving etc. zie: www. explosievenopsporing. nl.
054-010/PI/01
Pagina 4 van 38
1.2
AANLEIDING
opdracht van Grontmij Nederland B.V, heeft ECG een probleeminventarisatie uitgevoerd van het onderzoeksgebied “Lemborgh” te Limbricht. De aanleiding voor deze bureaustudie is de bouw van een dierenwelzijnscentrum en een bijbehorende parkeerplaats met een gezamenlijke oppervlakte van 39763 m? op een perceel gelegen tussen de Alle, Steenstraat en Dalstraat te Limbricht.” In
1.3
DOEL VAN
Het doel
DE
deze eerste fase
van
het verzamelen de
PROBLEEMINVENTARISATIE
volgende
en
verwerken
twee
kernvragen:
van
het vooronderzoek is het verkrijgen
van
relevant historisch
van
feitenmateriaal, gefundeerd
Zijn de onderzoeksgebieden betrokken geweest bij oorlogshandelingen
1.
een, door
en
middel
van
antwoord
op
is er daardoor
een verhoogd risico op het aantreffen van Conventionele Explosieven? verschijningsvorm van de vermoede explosieven? Met andere woorden: zijn er explosieven afgeworpen, verschoten, neergelegd, gedumpt etc.?
sprake 2.
van
Wat is de
Omdat
probleeminventarisatie een belangrijke input vormt voor het eventueel vervolg van het explosievenonderzoek met de probleemanalyse, is het van belang dat de inventarisatie grondig en nauwkeurig wordt uitgevoerd. Om deze reden wordt de probleeminventarisatie door academisch opgeleide historici opgesteld. Een eventuele probleemanalyse wordt in samenspraak met een senior OCE-deskundige (deskundige in het Opsporen van Conventionele Explosieven) en een civiel technicus uitgevoerd. 1.4
de
WERKWIJZE
geven op de vraag of binnen het onderzoeksgebied sprake is van een verhoogd risico, dienen een aantal essentiële bronnen te worden geraadpleegd. Voor dit onderzoek zijn dat de landelijke en regionale literatuur en het stadsarchief Sittard-Geleen te Born. Om
antwoord te kunnen
Daarnaast
is voor de
geraadpleegd.
luchtfotoanalyse
Tevens is het archief
ingezien. Tenslotte is gebruik Op basis
het Luchtfotoarchief
van
gemaakt
het van
van
het Kadaster te Zwolle
Explosieven Opruimingsdienst Defensie te Culemborg getuigeverklaring van de heer (geanonimiseerd)
een
de onderzoeksresultaten zal worden
(delen van) het onderzoeksgebied verhoogd achtergebleven explosieven aanwezig is. Indien dit het geval is, zal een overzicht worden opgesteld van de mogelijke verschijningsvorm van de vermoede explosieven en wordt vervolgens geadviseerd over de wijze van
een
van
uit het bronnenmateriaal
behulp afbeeldingen van
:
of
er
in
van
voortzetting van het opsporingsproces.
Wanneer
1.5
bepaald
risico op het aantreffen
belangrijke
feiten of conclusies naar
de
naar
voren
komen, wordt
van
ONDERZOEKSGEBIED
http://www.dierenwelzijnscentrumlimburg.nl (mei 2010).
054-010/P1/01
met
de betreffende passages, verwijzing gegeven vindplaats of documenten zodat alle gegevens desgewenst verifieerbaar zijn.
voetnoten een
Pagina
5 van
38
Figuur 1: overzichtskaart van het onderzoeksgebied met daarin een projectie van de geplande bebouwing. Het onderzoeksgebied is met paars omkaderd.
054-010/PI/01
Pagina 6 van 38
2
DE PROBLEEMINVENTARISATIE 2. 1
INLEIDING
Om een helder en overzichtelijk beeld te krijgen of het onderzoeksgebied betrokken is geweest bij oorlogs- en gevechtshandelingen , is gekozen voor een chronologische beschrijving van de gebeurtenissen. Deze zijn ingedeeld in een drietal tijdvakken: het begin van de oorlog: de periode 10 tot en met 15 mei 1940 , de bezettingstijd tussen eind mei 1940 en 12 september 1944 en de periode tot en met de nationale bevrijding op 5 mei 1945. 2. 1. 1
DE DUITSE INVAL IN NEDERLAND TUSSEN 10 EN 15 MEI 1940
Bij de Nederlandse verdediging tegen de dreigende Duitse invasie , rekende het Nederlandse opperbevel niet op een eventuele overwinning op de oosterbuur. De Nederlandse strategie werd uitgevoerd met het doel de Nederlandse Regering niet in handen van de Duitsers te laten vallen en naar het veilig geachte Londen te sturen. Om dit te bewerkstelligen werden de meeste Nederlandse troepen rondom Den Haag , Rotterdam en Utrecht (de Vesting Holland)
gestationeerd. Duitse grondtroepen trokken vanaf 10 mei 1940 via het zuiden van Nederland naar Den Haag om het regeringscentrum in handen te krijgen (figuur 2). Voor een snelle opmars naar het westen was het voor de Duitsers van belang zoveel mogelijk bruggen over de grote rivieren , waaronder de Maas , ongeschonden in handen te krijgen. De Duitse troepen die in Limburg de grens met Duitsland overstaken trokken daartoe in hoog tempo naar de Maas.
Figuur 2: de Duitse inval in Zuid-Nederland 10 mei 1940 - 19 mei 1940. Bron: Sectie Krijgsgeschiedenis van den Generalen Staf Beknopt overzicht van de krijgsverrichtingen der Koninklijke Landmacht 10-19 mei 1940 (Leiden 1947). ,
,
054-010/PI/01
Pagina 7 van 38
Omstreeks half 3 in de ochtend trokken de eerste Duitse troepen in Limburg de grens over. Ruim een uur later rukten Duitse pantserwagens op van Sittard in de richting van Berg. Nederlandse troepen die in de buurt waren gelegerd , besloten tot terugtrekking naar Limbricht , waar zij hoopten andere Nederlandse troepen aan te treffen. Er bleken echter geen Nederlandse troepen aanwezig te zijn , waarop de terugtrekkende soldaten besloten tot ongeveer een kilometer ten oosten van Born door te trekken. Om half 7 moesten zij zich daar overgeven aan Duitse troepen. 3 In figuur 3 wordt een overzicht van de Nederlandse troepenopstellingen en de Duitse opmars door de omgeving van Limbricht geschetst. De oprukkende Duitsers hadden in hun opmars naar de Maas weinig weerstand ondervonden van de Nederlandse troepen. Limbricht lag reeds rond half 7 in bezet gebied. Voor gevechtenhandelingen in deze stad zijn in de bronnen geen feitelijke gegevens aangetroffen. Ongeveer vijf uur nadat Duitse troepen Limburg waren binnengevallen , lag Limbricht in bezet gebied. Voor gevechtshandelingen in deze plaats zijn geen feitelijke gegevens aangetroffen.
3
C. D. Kamerling en J. J. C. P. Wilson , De krijgsverrichtingen in Zuid-Limburg mei 1940 (Den Haag 1952) 31.
054-010/PI/01
Pagina 8 van 38
Links: troepenopstelling en voorbereide vernielingen en hindernissen. Limbricht is groen omkaderd.
Boven: algemene toestand op 10 mei 1940 omstreeks 4. 00 uur. Limbricht is groen
omkaderd.
Links: algemene toestand op 10 mei 1940 omstreeks 8. 00 uur. Limbricht is groen omkaderd.
Figuur 3: overzicht van de Nederlandse troepenopstellingen en de Duitse opmars door de omgeving van Limbricht. Bron: C. D. Kamerling en J. J. C. P Wilson De krijgsverrichtingen in Zuid-Limburg mei 1940 (Den Haag 1952). ,
054-010/PI/01
Pagina 9 van 38
2.1.2
DE
Uit het
BEZETTINGSTIJD
TUSSEN
1940
EIND MEI
Luchtbeschermingsplan
12 SEPTEMBER 1944
EN
de gemeente Limbricht, blijkt dat de Luchtbeschermingsdienst Limbricht zeer onwaarschijnlijk achtte. De drie dorpen in de van
aanval op de gemeente gemeente zouden slechts toevaltreffers of neerstortende vliegtuigen hoeven te vrezen * Van de periode tussen 10 mei 1940 en 20 september 1944 zijn in verschillende bronnen echter vijf een
meldingen gevonden,
april 1941 10 september
die
11
betrekking
hebben op
Bombardement
gevechtshandelingen
in Limbricht
14 mei
1943
Een
25/26
mei
Een
Halifax Mk Il HR793
Een
1943
1943
Een
Tabel 1: overzicht 1940
—
periode
12
van
september
10 mei 1940
—
00.26
Halifax 1 HR-793
bombardementen 1944.
1).
Britse
verongelukt om 30 mei
tabel
op Limbricht.
bommenwerper verongelukt te Limbricht. Britse bommenwerper verongelukt te Limbricht.
1942
(zie
en
TL-J
uur
het No. 35
van
Madras
Presidency squadron
te Limbricht.
verongelukt
te
Limbricht”
neergestorte vliegtuigen in Limbricht in de periode 16 mei
Bronnen: T.
5 mei 1945
Eversteijn, Bombardementen en verongelukte vliegtuigen (niet gepubliceerd) z.p.; www.historiesittard-geleen-
born.nl/typo3_src-4.0/fileadmin/vsv_bestanden/Met_de
in de
fiets_op_oorlogspad_informatie_01.pdf (mei
2010).
de
vijf meldingen in tabel 1 hebben betrekking op neergestorte vliegtuigen in Limbricht. Van de meldingen van 10 september 1942 en 14 mei 1943 zijn geen exact tijdstip of locatie bekend. De melding van 25/26 mei 1943 is mogelijk dezelfde als de melding van 30 mei 1943. Van deze laatste melding zijn in het stadsarchief Sittard-Geleen twee processen-verbaal aangetroffen (zie bijlage ). Met betrekking tot de melding van 25/26 mei 1943 zijn geen nadere gegevens bekend. Het vliegtuig dat op 30 mei 1943 is neergestort, is niet in het onderzoeksgebied terecht gekomen, maar in een nabijgelegen weiland. Vier
van
Dhr.
(geanonimiseerd) tijdens de oorlog woonachtig te Limbricht op ongeveer vijftig meter afstand van het B,
kasteel, heeft
melding van 11 april 1941, verklaard dat het bombardement een enkele bom betrof die buiten het dorp terecht is gekomen. Daarnaast verklaarde de heer (geanonimiseerd) PD aat er geen bombardementen in Limbricht hebben plaatsgevonden, maar wel beschietingen met granaten.” Daarbij zijn ‘in de nabijheid meerdere granaten’ terechtgekomen.” met
betrekking
tot de
Naast de
meldingen in tabel 1 is met zekerheid vast te stellen dat in de periode 1940-1945 de oostvleugel van kasteel Lemborgh zware schade heeft opgelopen (figuur 4). Over de afkomst van de granaat (of granaten) of de datum waarop deze is ingeslagen zijn geen verdere gegevens bekend.
hi Luchtbescherming Limbricht, Stadsarchief Sittard-Geleen, Bestuursarchief Limbricht 1938-1981, inv. Nrs. 317-321. 3
Mogelijk dezelfde melding als 25/26 mei 1943. van de granaatbeschietingen zijn geen data bekend, maar vermoedelijk hebben 1944 plaatsgevonden. Limbricht lag vanaf die dag dichtbij het frontgebied. * Telefonisch vraaggesprek met dhr. | (geanonimiseerd) gehouden op 11 mei 2010. $
054-010/P1/01
deze
na
21
september
Pagina
10
van
38
Figuur 4: door granaatinslag verwoeste oostvleugel van kasteel Lemborgh ca. 1950. Bron: F. Th. W. Smeets A. B. M. Goosen en P. M. le Blanc eds. Lemborgh. Het kasteel en zijn Sint Salviuskerk te Limbricht (Assen 1984) 173. ,
,
,
,
In Limbricht hebben in de periode van de bezettingstijd tussen eind mei 1940 en 20 september 1944 enkele gevechtshandelingen plaatsgevonden. Geen van deze handelingen is direct tot het onderzoeksgebied te herleiden.
054-010/PI/01
Pagina 11 van 38
2.1.3
LIMBRICHT
Op
12
PERIODE
BEVRIJD: DE
september
1944 trokken
TUSSEN
geallieerde
12 SEPTEMBER 1944
EN
soldaten in de buurt
België en
5 MEI 1945
van
13 en 14
Maastricht de grens tussen was bevrijd trok een deel van
Nederland over. Nadat Maastricht op september de troepen van Hell on Wheels, de 2° Amerikaanse pantserdivisie, op in noordelijke richting. Volgens het aanvalsplan van de geallieerden zouden de troepen op 19 september Limbricht
bereiken, hetgeen ook gebeurde. De geallieerde opmars kwam echter even ten noorden, het Limbrichterbos, tot stilstand. Het zou nog twee en een halve maand duren voordat het nabij front richting Duitsland werd verlegd. Er zijn geen gegevens bekend waaruit blijkt dat in deze moeten
periode gevechtshandelingen
in Limbricht
J
5,
55003
gevonden.®
IE hoging Kovoren
Ck Be
di
Zdlen
Pr
/ EP it
plaats hebben
IE
|
4
/
/ 4
Leuth
A
„5
Trebeek st
Jeldwezerr
hef
Nah
KeS Aessor
v
Margraten
Vroenhoven,
Figuur 5: aanvalsplan van Hell on Wheels in september 1944. CC"A" staat voor Combat Command A. De bruggetjes met datum zijn de eindpunten die bereikt moesten zijn. Bron: J. Hendriks en H. Koenen, DDay in Zuid-Limburg. De bevrijding van uur tot uur, van plaats tot plaats (Landgraaf 1944) 35.
Spe granaataanvallen 1944)
054-010/P1/01
hebben
waarover dhr. (geanonimiseerd) spreekt (zie: | mogelijk in deze periode plaatsgevonden.
De
bezettingstijd tussen
eind mei 1940 en 12
Pagina
12
september
van
38
Limbricht werd op 19 september 1944 door Amerikaanse troepen bevrijd. Na de bevrijding lag het front nog twee en een halve maand ten noorden van Limbricht. Er voor de periode tussen 12 september 1944 en de nationale bevrijding geen feitelijke gegevens beschikbaar dat er in het onderzoeksgebied gevechtshandelingen hebben plaatsgevonden.
054-010/PI/01
Pagina 13 van 38
2. 2
NAOORLOGSE GEGEVENS
2. 2. 1
IN HET VERLEDEN GEMELDE EN GERUIMDE EXPLOSIEVEN
Een bruikbare bron bij het beantwoorden van de vraag of er in (de directe omgeving van) het onderzoeksgebied vanaf de jaren ’70 al ruimingen van Conventionele Explosieven hebben plaatsgevonden , is het meldingsarchief van de Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) in Culemborg. In dit archief vindt men de meldingen van vermoede explosieven uit de omgeving van het onderzoeksgebied , zoals die bij de EODD tot op heden bekend zijn. 9 Na bestudering van de meldingsgegevens kan geconcludeerd worden dat er van meldingen in de omgeving van het onderzoeksgebied meermaals sprake is geweest (figuur 6).
Figuur 6: meldingen van mogelijke Conventionele Explosieven in de omgeving van het onderzoeksgebied. Bron: archief EODD.
Omdat meldingen alleen aangeven dat er een vermoeden bestaat dat er mogelijk een explosief is gevonden , is het van belang dat vervolgens de ruimrapporten worden aangevraagd en bestudeerd. Deze rapporten tonen aan wat er ter plaatse door de Explosieven Opruimingsdienst is aangetroffen; bijvoorbeeld explosieven uit de Tweede Wereldoorlog , IED ‘s (zelfgemaakte explosieven) of helemaal geen Conventionele Explosieven (schroot etc. ). De bevindingen van de EODD bij de meldingen uit de directe omgeving van het onderzoeksgebied zijn nader geanalyseerd en in bijgaand overzicht (tabel 2) weergegeven. De beschrijvingen van aangetroffen objecten / explosieven en de locatiebeschrijvingen zijn letterlijk overgenomen van de EODD-rapporten.
9
Om een zo nauwkeurig mogelijk beeld te kunnen schetsen of een gebied bloot heeft gestaan aan een bepaald soort oorlogshandelingen (beschietingen bombardementen etc.) hanteert ECG een ruimere afbakening rondom het onderzoeksgebied bij het aanvragen van de meldings- en ruimrapporten. ,
054-010/PI/01
,
Pagina 14 van 38
Nummer
Datum
Omschrijving
Straatnaam
2 schokbuizen - zoekactie: geen resultaat - 1 hgr steel - 25 ptr KKM - 1 Bg van 75 mm (Am) - 1 bg 25 pndr - 14 kardoes 25p. vol. - 5 Ptn. PGLM v. 6 pr. - ca. 100 PTN kkm div. - sb mn 117 - 1 sb nm 119 met beschermkap - 1 st M117 m/beschermkap - 1 bg v. 4. 5” m/sb A. - 2 bpg v. 37mm - stst v 2. 36”raket - ovd. - slp B. - ca. 100 kkm div ----- BS/78 - ca. schroot afk. van munitie en geweer restanten --- B2/7 + Bg C. - 23 rest. Van kisten 25 pr. - 1 vermoedelijk handgranaat B8/535
Dorpsstraat 48 Rothweg 16 Guttecoven Wijnrankenstraat 11 Guttecoven Everstraat 5 Einighausen Caeciliastraat 76 Limbricht 10
aanvraag
19710002 19710068 19732145
31-12-1970 18-11-1971 12-9-1973
19732647 19740344
7-11-1973 12-2-1974
19762829
31-8-1976
19770996 19771695 19790336 19850440 19891123
9-4-1977 23-5-1977 20-3-1979 11-3-1985 20-4-1989
20051070
28-7-2005
-
,
,
,
,
Enighausen Brandstraat 35 Limbricht Bouwland Dorpsstraat 55 Limbricht Provinciale weg ,
Bornerweg te Limbricht.
Tabel 2: ruimingmeldingen EODD in de omgeving van het onderzoeksgebied.
In Limbricht zijn in het verleden Conventionele Explosieven aangetroffen en door de EODD geruimd. Uit de beschikbare meldingen is echter geen enkele vondst of ruiming direct tot het onderzoeksgebied te herleiden.
10
Waarschijnlijk wordt hier bedoeld: Caeciliastraat 76 te Guttecoven.
054-010/PI/01
Pagina 15 van 38
2. 2. 2
MIJNENVELDEN
Figuur 7: mijnenkaart van Limbricht en omgeving. Het onderzoeksgebied is rood omkaderd. Op bovenstaande overzichtskaart (figuur 7) van het Explosieven Opruimingsdienst Defensie (EODD) is op basis van Geallieerde en Duitse gegevens de ligging van mijnenvelden tijdens de
Tweede Wereldoorlog weergegeven. Op de kaart is te zien dat er voor het onderzoeksgebied geen mijnenvelden zijn gedocumenteerd. Wel is er ten noorden van het onderzoeksgebied een omvangrijk mijnenveld waargenomen. Volgens documenten uit het archief van de EODD is dit mijnenveld door de geallieerde legers in oktober 1944 aangelegd. Het mijnenveld bestond voornamelijk uit antitankmijnen had als doel een eventuele aanval van Duitse troepen op de Amerikanen te voorkomen. In de bijlage van deze rapportage zijn de achterhaalde ruimrapporten van dit specifieke mijnenveld opgenomen. Duidelijk is geworden dat niet alle mijnen uit dit veld in de naoorlogse periode zijn geruimd en dat er vandaag de dag nog 22 mijnen niet teruggevonden zijn. Uit bestudering van de mijnenkaart van de EODD blijkt dat er geen gegevens bekend zijn bij de EODD omtrent de aanwezigheid van mijnen binnen het onderzoeksgebied.
054-010/PI/01
Pagina 16 van 38
2. 3
LUCHTFOTO INTERPRETATIE
2. 3. 1
DOEL VAN DE LUCHTFOTO INTERPRETATIE
Het primaire doel van de luchtfoto interpretatie is het vaststellen of een gebied zichtbaar betrokken is geweest bij oorlogshandelingen. Met andere woorden: zijn er sporen waarneembaar van kraters , stellingen en andere oorlogsgerelateerde handelingen? Ten gevolge van deze constatering kan een inschatting worden gemaakt of er een verhoogde kans bestaat op het
aantreffen van achtergebleven Conventionele Explosieven. Als er op de foto’s sprake is van zichtbare oorlogshandelingen kan men op basis hiervan tot een meer exacte lokalisering van verdachte gebieden komen. 2. 3. 2
MOGELIJKHEDEN VAN LUCHTFOTO INTERPRETATIE
Luchtfoto’s uit de Tweede Wereldoorlog kunnen in een aantal gevallen een zeer bruikbare bron vormen bij het vergaren van informatie voor het opsporen van Conventionele Explosieven. Met behulp van luchtfoto interpretatie kan vastgesteld worden of het onderzoeksgebied zichtbaar betrokken is geweest bij oorlogshandelingen. 2. 3. 3
GRENZEN AAN LUCHTFOTO INTERPRETATIE
Het hanteren van luchtfoto’s bij explosievenonderzoek wordt sterk beïnvloed door een aantal
kwaliteits- en randvoorwaarden: -
-
Beschikbaarheid van luchtfoto’s van het gebied; Opnamedata; Beeldkwaliteit; Opnamehoogte (schaal); Beschikbare neveninformatie (bijv. bombardements- en aanvalsdata); Ondersteunende technische mogelijkheden (bijv. analoge of digitale interpretatiesystemen); Ervaring van het uitvoerende personeel met interpreteren/analyseren.
Daarnaast blijft een luchtfoto een momentopname van een situatie die bijvoorbeeld een week , een maand of een jaar later totaal anders zou kunnen zijn. Het is goed denkbaar dat een bomkrater of een loopgraaf op de ene foto wel , maar op een eerdere of latere luchtfoto niet meer zichtbaar is. Tussentijdse herstel- en/of dempwerkzaamheden kunnen een vertekend beeld geven. Bovendien kunnen bijv. jaargetijden , schaduwwerking , wolken , puin , begroeiing en water een
2. 3. 4
belemmerend effect hebben op het ontlenen van gegevens aan luchtfotografie. RESULTATEN LUCHTFOTO INTERPRETATIE
Voor het onderzoeksgebied “Lemborgh” te Limbricht is uit het luchtfotoarchief van het Kadaster te Zwolle één foto geselecteerd welke op 18 november 1944 door de geallieerde luchtmacht is genomen. Daarnaast zijn bij internationale luchtfotoarchieven in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten vier foto’s geselecteerd welke op 20 mei 1942 en 14 januari 1945 zijn gemaakt. Op de volgende pagina’s treft u een overzicht aan van de historische luchtfoto’s en enkele aanvullende kaarten die op de huidige topografie zijn geprojecteerd.
054-010/PI/01
Pagina 17 van 38
Figuur 8: Luchtfoto’s van het onderzoeksgebied genomen op 20 mei 1942. Het onderzoeksgebied is met paars omkaderd.
054-010/PI/01
Pagina 18 van 38
Figuur 9: Luchtfoto van het onderzoeksgebied genomen op 18 november 1944. Het onderzoeksgebied is met paars omkaderd.
054-010/PI/01
Pagina 19 van 38
Figuur 10: Luchtfoto van het onderzoeksgebied genomen op 14 januari 1945. Het onderzoeksgebied is met paars omkaderd.
Op geen van de bovenstaande foto’s zijn verstoringen aangetroffen die duiden op de aanwezigheid van Conventionele Explosieven in het onderzoeksgebied. 2. 4
LEEMTEN IN DE KENNIS
Van eventuele meldingen of ruimingen van (vermoede) explosieven in of direct grenzend aan het onderzoeksgebied zijn over de periode 1940-1970 geen gegevens bekend bij de EODD te
Culemborg.
054-010/PI/01
Pagina 20 van 38
3
CONCLUSIE Gedurende de oorlog hebben in Limbricht enkele gevechtshandelingen plaatsgevonden. In 1941 is Limbricht door een bom getroffen en in 1943 stortte in deze plaats een vliegtuig neer. Beide gebeurtenissen zijn door meerdere bronnen bevestigd. Tenslotte is in de periode 1940-1945 de oostvleugel van kasteel Lemborgh door een granaatinslag zwaar beschadigd geraakt. Geen van deze gebeurtenissen is echter direct tot het onderzoeksgebied te herleiden. Zoals in het inleidende deel van deze probleeminventarisatie beschreven , heeft de probleeminventarisatie als doel antwoord te geven op de volgende twee vraagstellingen: 1. 2.
Is het onderzoeksgebied betrokken geweest bij oorlogshandelingen en is er daardoor sprake van een verhoogd risico op het aantreffen van Conventionele Explosieven? Wat is de verschijningsvorm van de vermoede explosieven? Met andere woorden: zijn er explosieven afgeworpen , verschoten , neergelegd , gedumpt etc. ?
Op basis van de onderzoeksresultaten kan worden geconcludeerd: er zijn geen
feitelijke aanwijzingen aangetroffen die er op duiden dat er binnen het onderzoeksgebied een aantoonbaar verhoogd risico op het aantreffen van Conventionele Explosieven is. De tweede vraag is derhalve niet van toepassing.
054-010/PI/01
Pagina 21 van 38
4
ADVIES Op basis van de conclusie dat er voor het onderzoeksgebied geen feitelijkheden zijn achterhaald die duiden op een verhoogd risico van het aantreffen van achtergebleven Conventionele Explosieven , wordt u geadviseerd om het traject van explosievenopsporing niet verder voort te zetten. Gezien de waargenomen granaatinslag in kasteel Lemborgh in de nabijheid van het onderzoeksgebied en de melding van een ooggetuige dat er in de periode 1940-1945 in Limbricht
granaatbeschietingen hebben plaatsgevonden , wordt u wel aangeraden om het uitvoerend personeel voorafgaand aan de werkzaamheden te instrueren om bij het onverhoopt aantreffen van munitieverdachte objecten , deze niet te beroeren , de werkzaamheden ter plaatse onmiddellijk te staken en de plaatselijke politie van de vondst op de hoogte te stellen.
054-010/PI/01
Pagina 22 van 38
5
Overzicht van gehanteerde bronnen Archieven -
Explosieven Opruimingsdienst van het ministerie van Defensie te Culemborg Kadaster te Zwolle Stadsarchief Sittard-Geleen te Born Centraal Archievendepot van het Ministerie van Defensie (CAD) te Rijswijk Luchtfotoarchieven in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten
Literatuur -
-
-
-
-
-
-
-
Amersfoort , H. en Kamphuis P. , eds. , Mei 1940. De strijd op Nederlands grondgebied (tweede druk , Den Haag 2005). Eversteijn , T. , Bombardementen en verongelukte vliegtuigen in de periode 10 mei 1940 – 5 mei 1945 (niet gepubliceerd). Hendriks , J. en Koenen , H. , D-Day in Zuid-Limburg. De bevrijding van uur tot uur , van plaats tot plaats (Landgraaf 1944). Jong , L. de , Het koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Deel 10a , Het laatste jaar (Den Haag 1980). Kamerling , C. D. en Wilson , J.J.C.P. , De krijgsverrichtingen in Zuid-Limburg mei 1940 (Den Haag 1952). Sectie Krijgsgeschiedenis van den Generalen Staf , Beknopt overzicht van de krijgsverrichtingen der Koninklijke Landmacht 10-19 mei 1940 (Leiden 1947). Smeets , F. Th. W. , Goosen , A. B. M. en le Blanc , P.M. , eds. , Lemborgh. Het kasteel en zijn Sint Salviuskerk te Limbricht (Assen 1984). Zwanenburg , G.J. , En nooit was het stil…: kroniek van een luchtoorlog , deel 1 (Den Haag 1990). Zwanenburg , G.J. , En nooit was het stil…: kroniek van een luchtoorlog , deel 2 (Den Haag 1993).
Internetsites -
-
http://earth. google. com/intl/nl/ http://maps. google. nl http://www. explosievenopruiming. nl http://www. sittard-geleen. nl http://www. stadsarchief-sittard-geleen. nl http://www. historiesittard-geleen-born. nl/typo3_src4. 0/fileadmin/vsv_bestanden/Met_de_fiets_op_oorlogspad_informatie_01. pdf http://dierenwelzijnscentrumlimburg. nl http://geefdeboodschapdoor. nl http://www. kasteellimbricht. nl
Getuigeverklaring Telefonisch interview met de heer Derhaag , gehouden op 11 mei 2010
054-010/PI/01
Pagina 23 van 38
6
BIJLAGEN BIJLAGE I: PROCESSEN-VERBAAL BETREFFENDE NEERGESTORT VLIEGTUIG IN DE NACHT VAN 29 OP 30 MEI 1943 IN DE GEMEENTE LIMBRICHT
Figuur 11: proces-verbaal betreffende voorval verband houdende met de oorlogshandelingen van 26 juli 1943.
054-010/PI/01
Pagina 24 van 38
Figuur 12: proces-verbaal wegens een gedaan onderzoek inzake neerstorten van een brandend vliegtoestel te Limbricht in den nacht van 29 op 30 mei 1943.
054-010/PI/01
Pagina 25 van 38
BIJLAGE II: BIJLAGEN BIJ MIJNENKAART LIMBRICHT
Figuur 13: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (1 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 26 van 38
Figuur 14: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (2 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 27 van 38
Figuur 15: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (3 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 28 van 38
Figuur 16: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (4 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 29 van 38
Figuur 17: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (5 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 30 van 38
Figuur 18: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (6 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 31 van 38
Figuur 19: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (7 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 32 van 38
Figuur 20: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (8 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 33 van 38
Figuur 21: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (9 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 34 van 38
Figuur 22: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (10 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 35 van 38
Figuur 23: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (11 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 36 van 38
Figuur 24: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (12 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 37 van 38
Figuur 25: bijlage bij mijnenkaart Limbricht (13 van 13).
054-010/PI/01
Pagina 38 van 38