210422 Rapportage_provincie_limburg_onderzoek_internationale_werknemers

Short-stay

Mid-stay

Long-stay

47% 37% 28% 40%

28% 36% 40% 33%

25% 28% 32% 27%

Bron: Companen (2020), op basis van CBS Microdata

Short- en mid-stay De huisvestingsopgave voor short- en mid-stay verschilt vanuit de behoefte heel beperkt. Mensen die voor een bepaalde periode in Nederland werken wensen een goede woning. Een deel van de gesprekspartners in dit onderzoek gaf aan dat de SNF-norm (zie kader op pagina 44) hierbij een minimumvereiste moet zijn. Tegelijkertijd gaven werkgevers uit de agrarische sector aan dat deze norm lastig te realiseren is voor arbeidsmigranten die zeer kort in Nederland verblijven, bijvoorbeeld voor de oogst. De AKF-norm (Agrarisch Keurmerk Flexwonen) is een norm die zij voor kort verblijf voldoende achten. Tegelijkertijd geven werkgevers, uitzenders en huisvesters aan dat de kwaliteit van huisvesting een steeds belangrijker vestigingscriterium wordt voor arbeidsmigranten. Arbeidsmigranten hebben de keuze. Bij het afwegen van vestigingsland (bijvoorbeeld Nederland versus Duitsland) is de kwaliteit van huisvesting een belangrijke afweging. Dit was in de eerste jaren van de komst van arbeidsmigranten nog ver ondergeschikt aan de prijs voor huisvesting. Zeker voor een langer verblijf zoeken mensen een bepaald comfort – ook omdat de arbeidsvoorwaarden in eigen land steeds beter worden en concurrerender met de Nederlandse arbeidsvoorwaarden. Er zijn er min of meer drie soorten woonvormen die veel gebruikt worden om arbeidsmigranten te huisvesten:

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

44

▪

▪

▪

Groepsgewijs. Arbeidsmigranten die samen wonen in een gebouw, liefst alleen of maximaal met 2 personen op een kamer. Dit kunnen permanente oplossingen zijn, maar ook tijdelijke woonvormen. Wifi is een absolute must, maar ook de beschikbaarheid van een ontmoetingsplek. Locaties nabij (winkelen sport)voorzieningen zijn niet alleen vanuit de wens van arbeidsmigranten gewild, maar ook vanuit de gewenste integratie in de samenleving. Vaak gaat het om transformatie van leegstaande kantoren of zorgvastgoed. Chalets. Een park met chalets (vaak in het buitengebied) waar arbeidsmigranten bij elkaar wonen. Vaak voorzien deze woningen in tijdelijk verblijf. Dit kan in een bestaande setting van bijvoorbeeld een vakantiepark of door een nieuw park te realiseren bedoeld voor deze doelgroep. Eigen voorzieningen op het park, zoals winkels, sportfaciliteiten en Wifi zijn hierbij belangrijke voorwaarden. Verhuur in reguliere voorraad. Verhuur van wooneenheden in bestaande woningen kan verspreid in de wijk plaats vinden. Gemeenten gaan hier verschillend mee om, zo gelden er in Maastricht strengere regels voor splitsen en omzetten van woningen. Door lage rendementen op spaargeld groeit deze vorm van beleggen in vastgoed (opkopen er verkamerd verhuren). Gevolg is dat woningen aan de voorraad worden onttrokken en de schaarste voor regulier woningzoekenden toeneemt: dit betekent verdringing.

Overigens verwachten een aantal gemeenten binnen tien jaar over de piek in het woningtekort heen te zijn. Mogelijk dat er na deze periode meer ruimte is voor short-stay huisvesting in reguliere woningen. Naast verdringing kan kamergewijze verhuur leiden tot overbewoning: te veel mensen in een huis, te veel auto’s (of busjes) in straten, zeker omdat dit doorgaans geconcentreerd in enkele wijken binnen steden plaats vindt. Veel gemeenten vangen de keerzijden van deze ontwikkeling op door een verbod op groepsbewoning, nadere beleidsregels in bestemmingsplannen of anderszins: bijvoorbeeld voor het maximaal aantal bewoners per woning of het maximaal aantal woningen binnen een bepaalde straal die op deze wijze ingezet kan worden.

Naast deze drie woonvormen zijn er ook werkgevers die voor eigen werknemers huisvesting organiseren (bijvoorbeeld op het erf van de eigen boerderij, of aanpalend aan een bedrijfsgebouw. Bij pieken van seizoensarbeid (short-stay) is een logische, haalbare oplossing. Daarnaast geven sommige werkgevers aan niet afhankelijk te willen zijn van derden voor huisvesting. Een voorbeeld hiervan is dat agrarische bedrijven die een paar weken arbeidsmigranten nodig hebben (tijdens de oogst), niet het risico willen lopen dat alle huisvesting in de omgeving op dat moment al bezet is. Dit soort bedrijven neigen er dus eerder naar zelf huisvesting te realiseren, zodat ze gegarandeerd kunnen oogsten. Buiten de oogstseizoenen kan deze huisvesting bovendien worden ingezet om huisvesting voor andere

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

45

arbeidsmigranten in te zetten. Een certificering (SNF of AKF) is dan wel een vereiste. SNF-norm De Stichting Normering Flexwonen (SNF) heeft een norm ontwikkeld voor de minimale kwaliteit waaraan huisvesting voor arbeidsmigranten moet voldoen. Deze norm is continu in ontwikkeling. De norm geeft kaders voor de huisvestingskwaliteit, voorzieningen en beheer. We beschrijven enkele elementen uit de norm van september 2019: Bewoners hebben minimaal 10m2 gebruiksoppervlak wonen (GBO) per persoon. Bewoners van een reguliere woning en wooneenheden hebben minimaal 12m2 gebruiksoppervlak wonen (GBO). Dit geldt ook voor woonunits wanneer er sprake is van een bestemming “wonen”. Dit is inclusief 3,5 m2 slaapvertrek per persoon. Alle voorzieningen (sanitair, keuken, slaapvertrek en woonkamer of ontspanningsruimte) dienen onder één dak en inpandig bereikbaar te zijn. ▪

Er is minimaal 1 toilet per 8 personen

▪

Er is minimaal 1 douche per 8 personen

AKF-norm De AKF-norm (Agrarisch Keurmerk Flexwonen) bestaat naast de SNF, en is door LTO opgesteld. Deze norm komt in grote lijnen overeen met de SNF, maar heeft als belangrijk verschil dat niet alle voorzieningen onder één dak hoeven (dit moet bij SNF wel). Het is belangrijk om te vermelden dat zowel de SNF-norm als AKF-norm minimumvereisten zijn, en dat het de bedoeling is dat de standaard steeds hoger komt te liggen in de toekomst.

Woonwensen vanuit enquête Wanneer we kijken naar wat arbeidsmigranten het liefst veranderd zien aan hun woonsituatie, komt de wens voor een lagere huur het duidelijkst naar voren. Bijna een kwart geeft aan dit graag anders te willen zien. Daarnaast komen drie andere wensen aan bod. Op de eerste plaats is dit de wens om dichter bij werk te wonen, hieruit blijkt dat de locatie een belangrijke factor is voor de ondervraagde arbeidsmigranten. Daarna is meer privacy en meer ruimte in huis een wens voor 11 procent van de arbeidsmigranten. De wens voor meer privacy speelt met name bij mensen die een woning of losse woonunit delen. Mensen die een eigen woning hebben stellen meer eisen aan de locatie: vooral mensen met een eigen huurwoning geven aan dichter bij werk te willen wonen.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

46

Figuur 3-4. Gewenste verbeteringen ten opzichte van de huidige woonsituatie.

Bron: Enquête internationale werknemers Limburg, bewerking Companen

Iets meer dan de helft van de internationale werknemers geeft aan geen verhuiswens te hebben – en dus tevreden is over de huidige huisvesting. 35% van de ondervraagden geeft aan binnen de regio te willen verhuizen: dit is een indicatie dat deze groep wel tevreden is met het werk dat zij doen, maar niet tevreden is met de woonsituatie. Dit zien we met name terug bij mensen die in een kamer wonen, en in mindere mate bij mensen in een eigen huurwoning en in een accommodatie bij het werk. Mensen die deze optie aangaven noemden met name meer persoonlijke ruimte (bijvoorbeeld een eigen studio in plaats van een kamer) of de nabijheid van een (stads)centrum als verbeterpunten. Een klein deel van de ondervraagde werknemers geeft aan dat zij naar elders in Nederland of (terug naar) het buitenland willen verhuizen. Dit zijn met name mensen die in accommodaties op het werk of losse woonunits wonen.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

47

Figuur 3-5: Verhuiswens onder geënquêteerde internationale werknemers

Bron: Enquête internationale werknemers Limburg, bewerking Companen

Long-stay De opgave voor long-stay concentreert zich in de reguliere woningmarkt. In de prognoses van CBS en Primos is deze instroom nog (te) beperkt meegenomen. Zeker omdat de krapte van de arbeidsmarkt steeds meer inzet van arbeidsmigranten vraagt. Een deel van de nieuwe arbeidsmigranten blijft dus structureel in Nederland. Dat geldt voor naar schatting 22 procent van de arbeidsmigranten die naar Limburg komen. Dat betekent dat ruim 14.000 van de huidige arbeidsmigranten zich uiteindelijk permanent in de regio vestigt. Wanneer duidelijk is dat ze langere tijd in Nederland willen blijven, vinden ze hun weg in de reguliere woningmarkt. In andere delen van het land vestigen long-stay arbeidsmigranten zich vaak in de huur, in de uitkomsten van de enquête is terug te zien dat de bijna de helft zich vestigt in koop. Dit is een logisch gevolg van het bereikbare aanbod in deze regio met een redelijk ontspannen woningmarkt. In omgeving Maastricht zijn de gemiddelde huizenprijzen gemiddeld hoger, daar zal de woningvraag van arbeidsmigranten zich meer richten op particuliere en sociale huur. Verwachte verblijfsduur bij aanvang en feitelijk gedrag Arbeidsmigranten blijven langer in Nederland wonen dan dat ze van tevoren inschatten. Dit komt naar voren wanneer we kijken naar de gewenste verblijfsduur bij aanvang en de daadwerkelijke verblijfsduur.

Bijna driekwart zegt bij aanvang maximaal een jaar te willen blijven, terwijl dit in werkelijkheid slechts iets meer dan de helft is. Bij long-stay zien we het omgekeerde gebeuren, bij aanvang zegt slechts

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

48

één op de twintig langer dan drie jaar of langer te willen verblijven, terwijl in de praktijk één op de vijf zo lang blijft7. In het begin wonen arbeidsmigranten of kenniswerkers doorgaans in logies-achtige woonvormen. Naarmate verblijf langer duurt verhuizen zij vervolgens naar meer zelfstandige woonvormen. Tussen deze vormen is echter geen hard onderscheid: er is sprake van een glijdende schaal. Figuur 3-6: Verblijfsduur internationale werknemers Limburg, wens ten opzichte van gedrag

Bron: Companen (2020), op basis van CBS Microdata en uitkomsten enquête

Conclusie arbeidsmigranten Voor een deel van de arbeidsmigranten is na enige tijd duidelijk dat ze voor langere tijd in Nederland willen blijven. Deze groep behoeft geen speciale voorzieningen, zij vinden hun weg in de reguliere woningmarkt. Bij de huisvestingsopgave is er voor de short- en mid-stay-voorzieningen aandacht nodig voor de volgende kwaliteitsaspecten: ▪ Certificering huisvesting. Zowel de SNF-norm als AKF-norm kan als ondergrens worden gehanteerd. Idealiter wordt de SNF-norm gehanteerd: deze norm wordt door de meeste grote uitzendbureaus en huisvesters die arbeidsmigranten een thuis bieden aangehouden. Tegelijkertijd zijn er (met name agrarische) werkgevers die in de huidige markt niet anders kunnen dan huisvesting volgens de AKF-norm realiseren. Het geleidelijk opheffen van huisvesting die onder deze normen zit, verbetert de Limburgse concurrentiepositie op de internationale arbeidsmarkt en zorgt voor een level-playingfield tussen huisvesters. ▪ Sociale aspecten. Bij huisvestingsoplossingen is er aandacht nodig voor de mogelijkheid van ontmoeting en vrijetijdsbesteding. Waar de een pleit voor deze functies op de verblijfslocaties, zien anderen meerwaarde bij gebruik van lokaal aanwezige voorzieningen: in de eerste plaats uit oogpunt van integratie, in de tweede plaats vanwege behoud van economisch draagvlak onder bestaande voorzieningen.

7 Mensen die voor een korte periode in Nederland werken, dan weer terugkeren naar het

land van herkomst en het jaar erop weer (kort) in Nederland komen werken, worden als short-stay gezien. Omdat we vanuit CBS Microdata gegevens op persoonsniveau beschikbaar hebben, kunnen we dit soort seizoensmigratie zien. Als voorbeeld: iemand die drie jaar achtereenvolgens voor een maand naar Nederland komt om te werken, wordt drie jaar als short-stay-arbeidsmigrant gerekend. Niet als iemand die drie jaar in Nederland verblijft.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

49

▪

▪

Tijdelijkheid in reguliere woningen beperken. Tijdelijke huisvesting is in reguliere woningen niet ideaal. Verhuur aan arbeidsmigranten (short- en midstay): met name goedkopere woningen worden opgekocht en verkamerd doorverhuurd. Hiermee concurreren (huisvesters van) arbeidsmigranten met andere groepen die moeilijk de woningmarkt op komen – bijvoorbeeld starters of doorstromers vanuit de sociale huur. De tijdelijke verhuur in woningen reguleren kan hier een gedeelte van de oplossing vormen. In Maastricht wordt bijvoorbeeld specifiek beleid gevoerd om eisen te stellen aan tijdelijke (verkamerde) verhuur. Kwaliteitsaanpak. Gemeenten kunnen pas aan de genoemde kwaliteitsaspecten werken als er voldoende alternatieven voor handen zijn. Dit vraagt dan ook een belangrijke kwaliteitsaanpak van de bestaande huisvestingsvoorzieningen.

Aan de hand van de verwachte toename van de huisvestingsopgave en de verblijfsduur van arbeidsmigranten, berekenen we de huisvestingsopgave naar type: short-, mid- en long-stay. Hierbij houden we rekening met elkaar opvolgende arbeidsmigranten: een deel van de arbeidsmigranten die korter dan een half jaar werkt, volgt elkaar op. Daarom komt de huisvestingsopgave lager uit dan de totale toename van het aantal arbeidsmigranten. Splitsen we de opgave uit per subregio, dan komen we op de volgende indicatieve aantallen uit. Deze gaan uit van het economische basisscenario: Tabel 3-5: Provincie Limburg, prognose huisvestingsopgave voor arbeidsmigranten tot 2030, naar type verblijf Short-stay Mid-stay Long-stay (Sociale) huur Koop Totaal

Noord-Limburg +13.700 +11.200 +9.700 +5.800 +3.900 +34.600

Midden-Limburg +3.500 +4.400 +3.400 +2.000 +1.400 +11.300

Zuid-Limburg +3.000 +5.500 +4.500 +2.700 +1.800 +13.000

Bron: Companen (2020), op basis van CBS Microdata

Integratie van internationale werknemers De mate waarin internationale werknemers deelnemen aan de Nederlandse samenleving houdt verband met de verwachte verblijfsduur. Eerder zagen we al dat 60 procent van de respondenten in ieder geval Nederlands begrijpt.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

50

Figuur 3-7: Do you speak Dutch?

Bron: Enquête uitgezet onder internationale werknemers in Limburg

In de enquêteresultaten is terug te zien dat een flink deel van hen deelneemt aan verschillende aspecten in de Nederlandse samenleving. Figuur 3-8: Aandeel internationale werknemers dat deelneemt aan de volgende activiteiten.

Bron: Companen (2020) op basis van uitkomsten enquête

Daarnaast zegt 15 procent van de geënquêteerden helemaal geen contact te hebben met Nederlandse inwoners, ongeveer eenzelfde percentage zegt juist veel contact te hebben met Nederlanders. Wat we wel duidelijk terugzien is dat het overgrote deel graag meer contact zou willen met Nederlanders, dit geldt voor driekwart van de geënquêteerden. Op de vraag of de internationale werknemers zich onderdeel voelen van de Nederlandse maatschappij, wordt verdeeld gereageerd.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

51

Figuur 3-9: Aandeel internationale werknemers dat zegt zich onderdeel te voelen van de Nederlandse maatschappij

Bron: Companen (2020) op basis van uitkomsten enquête

Toch hebben verreweg de meeste internationale werknemers contact met Nederlanders. De meeste geven aan ‘soms’ contact te hebben. Ongeveer een vijfde geeft aan geen contact met Nederlanders te hebben. Figuur 3-10: Aandeel internationale werknemers dat zegt wel/geen contact te hebben met Nederlanders

Bron: Companen (2020) op basis van uitkomsten enquête

Van degenen die aangeven niet veel contact te hebben met Nederlanders geeft de meerderheid aan hier ook geen behoefte aan te hebben. Dit gaat vooral om mensen die hier kort (verwachten te) verblijven. Over het algemeen geeft de gehele groep internationale werknemers juist aan dat zij wél meer contact met Nederlanders willen hebben. Aantrekkelijkheid Limburg De meerderheid van de internationale werknemers zou Limburg aanraden aan vrienden en familie die op zoek zijn naar een baan in het buitenland. Slechts 8 procent zou Limburg niet aanraden. Figuur 3-11: Would you recommend working in the Limburg region to friends/family who are considering finding a job abroad?

Bron: Companen (2020) op basis van uitkomsten enquête

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

52

Internationale werknemers komen graag naar Limburg vanwege de ligging en het karakter van de regio. Ze waarderen de rust ten opzichte van grootstedelijke regio’s als de Randstad; zowel de rustige omgeving als de vriendelijke inwoners. De ligging aan de grens met Duitsland en België wordt vaak genoemd als pluspunt, aangezien de respondenten graag over de grens winkelen. In de enquête hebben we enkele open vragen opgenomen over integratie in de Limburgse samenleving en over het wel of niet aanraden van werken in Limburg. In de open antwoorden zien we een aantal aandachtspunten regelmatig terugkomen. Internationale werknemers geven regelmatig aan graag te willen integreren, maar dit lastig te vinden vanwege cultuurverschillen en moeite met de Nederlandse taal (of zoals sommigen aangeven, de Nederlandse taal lukt wel, maar het Limburgse dialect niet). Ook geven internationale werknemers regelmatig aan zich niet altijd welkom te voelen in de Limburgse samenleving. Zij geven bijvoorbeeld aan dat inwoners van Limburg niet open staan voor ‘buitenstaanders’ en de internationale werknemers onvriendelijk behandelen, waarbij sommigen spreken van discriminatie tegen internationale werknemers (zowel in de buurt als op de werkvloer).

Maar ook praktische redenen worden genoemd: lokale evenementen en borden op straat zijn overwegend Nederlands, waardoor internationale werknemers zich niet betrokken voelen in de samenleving. Ten slotte geven enkele internationale werknemers aan dat zowel in de buurt als op het werk alleen internationale werknemers zijn, en ze daarom niet in contact komen met Nederlandse mensen, wat integratie bemoeilijkt.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

53

4. Samenvatting en conclusie In opdracht van de stuurgroep internationale werknemers Limburg is onderzoek gedaan om nader inzicht te krijgen in de (ontwikkeling van de) omvang van de doelgroep internationale werknemers binnen de provinciegrenzen. Daarbij stonden de volgende onderwerpen centraal: internationale werknemers op de arbeidsmarkt, de bijbehorende huisvestingsopgave, en integratie van internationale werknemers. In het onderzoek gaan we in de groep internationale werknemers in Limburg. Binnen deze groep maken we onderscheid naar kenniswerkers en arbeidsmigranten, gebaseerd op inkomen. We maken dit onderscheid omdat de opgaven voor overheid verschillen tussen kenniswerkers en arbeidsmigranten. Kenniswerkers verdienen meer dan arbeidsmigranten, werken vaak in banen waarvoor een hoger opleidingsniveau vereist is en verblijven gemiddeld voor langere tijd in Nederland. Met name op het gebied van huisvesting vragen kenniswerkers en arbeidsmigranten daarom een andere aanpak. Wat betreft huisvesting ligt de focus van dit rapport voornamelijk op arbeidsmigranten, omdat het hier om specifieke woonvormen en grotere aantallen gaat.

We baseren dit onderzoek op vier verschillende bronnen: de door Decisio ontwikkelde ‘monitor internationale werknemers’, enquêtes uitgezet onder internationale werknemers in Limburg en Limburgse bedrijven, een werksessie en een belronde onder enkele Limburgse uitzendbureaus. De onderzoeksresultaten zijn weergegeven in drie rapportages. Twee monitorrapportages met feiten en cijfers over de internationale werknemers in de provincie Limburg en de regio Zuid-Limburg, en de voorliggende verdiepende rapportage over arbeidsmarkt, woningmarkt en integratie. De twee monitorrapportages zijn meegeleverd als bijlage bij dit rapport. Onderstaand gaan we in op de verschillende onderzoeksvragen en de belangrijkste resultaten8. Aantal en kenmerken van internationale werknemers in de provincie Limburg Het aantal werkzame internationale werknemers is in Limburg sinds 2010 sterk gegroeid, een gemiddelde groei van 22 procent per jaar. Deze groei is voornamelijk afkomstig van arbeidsmigranten. Er worden meer arbeidsmigranten dan 8 Tijdens afronding van voorliggend onderzoek zijn de ontwikkelingen rondom Covig-19

plotseling in een sneltreinvaart beland. De effecten van Covid-19 op de arbeidsmarkt en de doelgroep internationale werknemers zijn nog geen onderdeel van dit onderzoek.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

54

kenniswerkers aangetrokken naar de provincie, waardoor het aandeel arbeidsmigranten in de totale populatie internationale werknemers is gestegen van 68 procent in 2010 naar 85 procent in 2018. Het aantal kenniswerkers in de provincie is ten opzichte van 2010 licht gegroeid en blijft stabiel sinds 2014. Het aantal arbeidsmigranten daarentegen is gegroeid met gemiddeld 25 procent per jaar. Figuur 4-1: ontwikkeling internationale werknemers werkzaam in provincie Limburg

Bron: Decisio, op basis van CBS Microdata

De grootste groei van het aantal internationale werknemers zien we in NoordLimburg; ook in de regio’s Midden- en Zuid-Limburg zien we een duidelijke groei.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

55

Figuur 4-2: aantal werkzame internationale werknemers per regio

Bron: Decisio, op basis van CBS Microdata

Internationale werknemers op de arbeidsmarkt De ontwikkeling van het aantal internationale werknemers in Limburg kent grotendeels hetzelfde groeipad als de ontwikkeling van het aantal vacatures in de provincie: als het beter gaat met de economie zijn er meer vacatures en meer arbeidskrachten nodig. Op dat moment komen er ook meer internationale werknemers naar Limburg. In jaren waar het aantal openstaande vacatures afneemt, neemt het aantal internationale werknemers ook af. Ook zien we dat het aantal internationale werknemers zich in tegengestelde richting van de werkloosheid (dus: in jaren met relatief hoge werkloosheid, daalt het aantal internationale werknemers). Samen wijzen deze ontwikkeling er op dat internationale werknemers vooral naar Limburg komen als zij ook nodig zijn op de arbeidsmarkt.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

56

Figuur 4-3: Ontwikkeling banen, openstaande vacatures en internationale werknemers in provincie Limburg

Bron: Decisio, op basis van CBS Microdata

We zien dat dit verband sterker is voor de groep arbeidsmigranten dan voor de groep internationale kenniswerkers. De data laat zien dat de ontwikkeling van deze laatste groep minder aan economische schommelingen onderhevig is, maar ook in de ontwikkeling van het aantal kenniswerkers zien we een dip in de economisch mindere jaren (2012, 2013). Van verdringing op de arbeidsmarkt lijkt niet of nauwelijks sprake. Werkgevers geven aan internationale werknemers aan te nemen, omdat zij geen Nederlandse werknemers met de juiste vaardigheden, of helemaal geen Nederlandse werknemers, kunnen vinden. Daarnaast zien we dat, ondanks de grote stijging van het aantal internationale arbeidsmigranten en kenniswerkers in Limburg sinds 2010, de vacaturegraad (het aantal openstaande vacatures per duizend banen) nog steeds toeneemt. Ten slotte zien we ten opzichte van 2011 juist een bescheiden daling van het aantal kenniswerkers in Limburg, terwijl werkgevers juist aangeven niet minder internationale werknemers nodig te hebben. Huisvesting internationale werknemers Op dit moment wonen er naar schatting 58.300 arbeidsmigranten en 8.500 kenniswerkers in Limburg. Noord-Limburg is de belangrijkste woonregio voor arbeidsmigranten. Voor kenniswerkers is dit juist Zuid-Limburg. Ongeveer driekwart van de arbeidsmigranten woont korter dan drie jaar in Limburg.

27 procent van de arbeidsmigranten woont langer dan die periode in Limburg, en vestigt zich dus min of meer permanent.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

57

We schatten de toekomstige huisvestingsbehoefte van arbeidsmigranten in op zo’n 123.900 personen in 2030. Dit is gebaseerd op de prognose in het basisscenario. Dit aantal betekent een toename van 65.600 personen in tien jaar tijd. Dit aantal is een indicatie en afhankelijk van de economische ontwikkelingen kan het aantal benodigde woonplekken hoger of lager uitpakken. Werkgevers en uitzenders zijn primair verantwoordelijk voor de huisvesting van internationale werknemers. Hun bedrijfsvoering is per slot van rekening van hen afhankelijk. Voor werkgevers die slechts een bescheiden aantal internationale werknemers moeten huisvesten zijn er verschillende (onafhankelijke) huisvesters in de markt die huisvesting realiseren. Ook kan in uiterste gevallen huisvesting (na)bij het bedrijf zelf een oplossing bieden, maar dit verdient niet de voorkeur. Tegelijkertijd zijn het de gemeenten (en in mindere mate de provincie) die uiteindelijk over de ruimtelijke inpassing van huisvesting gaan. Uiteindelijk moeten marktpartijen en overheden gezamenlijk komen tot oplossingen voor het huisvesten van internationale werknemers. Juist door voldoende mogelijkheden te bieden voor huisvesting, kunnen verdringingseffecten voorkomen worden.

Verdringing treedt met name op wanneer reguliere woningen worden opgekocht door uitzendbureaus, werkgevers en gespecialiseerde huisvesters en (verkamerd) doorverhuurd worden aan kenniswerkers of arbeidsmigranten. Dan worden woningen namelijk van de markt gehaald voor reguliere woningzoekenden. Het is dus niet alleen in het belang van werkgevers, maar ook van lokale woningzoekende om voldoende (extra) huisvesting voor buitenlandse werknemers te realiseren. Integratie van internationale werknemers De meerderheid van de internationale werknemers geeft aan Nederlands in ieder geval te begrijpen. 15 procent van de werknemers geeft aan ook veel contact te hebben met Nederlandse inwoners. Eenzelfde percentage geeft daarentegen aan helemaal geen contact te hebben met Nederlanders. Wat we duidelijk terugzien is dat het overgrote deel graag meer contact zou willen met Nederlanders, dit geldt voor driekwart van de geënquêteerden. Van degenen die aangeven niet veel contact te hebben met Nederlanders geeft de meerderheid aan hier ook geen behoefte aan te hebben. Dit gaat vooral om mensen die hier kort (verwachten te) verblijven. Over het algemeen geeft de gehele groep internationale werknemers juist aan dat zij wél meer contact met Nederlanders willen hebben.

De meerderheid van de internationale werknemers zou Limburg aanraden aan vrienden en familie die op zoek zijn naar een baan in het buitenland. Als pluspunten van Limburg worden de ligging (een rustig gebied aan de grens met Duitsland en België) en de vriendelijke inwoners genoemd. Ook komen enkele aandachtspunten uit de enquête naar voren. Internationale werknemers geven regelmatig aan graag ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

58

te willen integreren, maar dit lastig te vinden vanwege cultuurverschillen en moeite met de Nederlandse taal (of zoals sommigen aangeven, de Nederlandse taal lukt wel, maar het Limburgse dialect niet). Ook geven internationale werknemers regelmatig aan zich niet altijd welkom te voelen in de Limburgse samenleving, waarbij sommigen spreken van discriminatie tegen internationale werknemers. Ten slotte geven enkele internationale werknemers aan dat zowel in de buurt als op het werk alleen internationale werknemers zijn, en ze daarom niet in contact komen met Nederlandse mensen, wat integratie bemoeilijkt. Uit de enquêtes komt het beeld dat internationale werknemers tevreden zijn in Limburg, maar wel graag meer zouden willen integreren in de samenleving. De drie meest genoemde aandachtspunten op dit gebied zijn: ▪ Taal en cultuur Internationale werknemers hebben behoefte aan meer ondersteuning op het gebied van taal en cultuur. Waarbij ook het Limburgse dialect specifiek wordt genoemd. ▪ Tolerantie in de samenleving Internationale werknemers geven in de enquête regelmatig aan zich niet altijd welkom te voelen in de Limburgse samenleving.

Zij geven bijvoorbeeld aan dat inwoners van Limburg niet open staan voor ‘buitenstaanders’ en de internationale werknemers onvriendelijk behandelen, waarbij sommigen spreken van discriminatie tegen internationale werknemers (zowel in de buurt als op de werkvloer). ▪ Fysieke afstand Respondenten geven aan dat zij niet in contact komen met Nederlandse inwoners, omdat zij wonen in buurten met andere internationale werknemers en hun collega’s ook allemaal internationale werknemers zijn. Om integratie makkelijker te maken geven respondenten aan interesse te hebben in een taalcursus (zowel Nederlands als het Limburgse dialect) of lokale evenementen waarbij niet alleen Nederlands wordt gesproken, zodat internationale werknemers kunnen aansluiten.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

59

Bijlage I. Kenmerken respondenten enquête Enquête onder Limburgse bedrijven Respondenten zijn redelijk evenredig verdeeld over de drie subregio’s van Limburg, waarbij in Zuid-Limburg enkele respondenten meer gevestigd zijn. Niet alle respondenten hebben een vestigingslocatie opgegeven, onderstaande tabel laat de respondenten per regio zien. Tabel I-1: Aantal respondenten per subregio Noord-Limburg

32

Midden-Limburg

32

Zuid-Limburg

42

Meerdere vestigingen in Limburg

7

51 procent van de respondenten is een groter bedrijf, met meer dan 100 werknemers. 119 respondenten geven aan internationale werknemers in dienst te hebben, of internationale werknemers in te huren. Het aantal internationale werknemers dat werkzaam is bij de respondenten is echter kleiner. 47 procent geeft aan 1-9 internationale werknemers in dienst te hebben. Tabel I-2: Verdeling respondenten naar aantal werknemers (totaal en internationaal) Verdeling aantal werknemers

Verdeling aantal internationale werknemers

1-9

5%

47%

10-19

7%

17%

20-49

18%

13%

50-99

19%

10%

100-249

28%

5%

250+

23%

8%

De respondenten zijn in uiteenlopende sectoren actief, vooral industrie en landbouw springen er uit. 44 procent van de respondenten is actief in de sector industrie. 12 procent in de land- en tuinbouw. De sectoren in de categorie anders zijn uiteenlopend, dit zijn allen sectoren met 1 respondent.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

60

Figuur I-0-1: Sector respondenten bedrijven enquête

Respondenten landbouwsector Onderstaande tabel laat zien hoe de respondenten uit de land- en tuinbouw verdeeld zijn over subsectoren. Fruitteelt

5

Vollegrondsgroenteteelt

5

Glastuinbouw

4

Bomen, vaste planten en zomerbloemen 1 Kalverhouderij

1

Melkveehouderij

1

Varkenshouderij

1

Vleesveehouderij

1

Ten slotte zien we een gelijkwaardige verdeling van de respondenten als het gaat om het opleidingsniveau van de internationale werknemers die zij in dienst hebben.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

61

Figuur I-0-2: Wat is het opleidingsniveau van de meeste internationale werknemers in uw bedrijf?

Enquête onder internationale werknemers werkzaam of woonachtig in Limburg De meeste respondenten wonen en werken in Noord-Limburg. 62 procent van de respondenten woont in Noord-Limburg, terwijl 46 procent van de respondenten werkt in Noord-Limburg. In Zuid- en Midden- Limburg werken juist meer respondenten dan er wonen. Figuur I-0-3a:

Figuur I-3b:

Verdeling werkregio's respondenten

Verdeling woonregio's respondenten

42 procent van de respondenten werkt in de sector logistiek. 19 procent werkt in de landbouw en 15 procent in de industrie.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

62

Figuur I-4: Werksectoren respondenten enquête onder internationale werknemers

Verreweg de meeste respondenten zijn afkomstig uit Polen. Onderstaande tabel laat de herkomstlanden van de respondenten zien. Tabel I-3: Herkomstlanden respondenten enquête internationale werknemers Poland

93

Italy

ffffffffffffff

France

2

7

Greece

2

Romania

6

Slovakia

2

Bulgaria

5

Turkey

2

Spain

4

United States

2

United Kingdom

4

Other

14

Germany

3

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

63

Bijlage II. vragenlijst enquête bedrijven Heeft uw bedrijf of organisatie internationale werknemers in dienst/huurt u internationale werknemers in? Ja Nee Zijn de internationale werknemers voornamelijk bij u in dienst? Ja Nee, de meesten zijn ingehuurd via een uitzendbureau Wat is het opleidingsniveau van de meeste internationale werknemers in uw bedrijf? Voortgezet onderwijs MBO HBO Wetenschappelijk Aantallen internationale werknemers Hoeveel internationale werknemers zijn verbonden aan uw organisatie? 1-9 10-19 20-49 50-99 100 - 249 250+ Hoeveel internationale werknemers hebben een vast contract bij uw bedrijf? 1-9 10-19 20-49 50-99 100 - 249 250+ Hoeveel internationale werknemers werken tijdelijk bij uw bedrijf (korter dan 6 maanden, bv seizoenswerkers)? 1-9 10-19 ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

64

20-49 50-99 100 - 249 250+ Hoe heeft het aantal internationale werknemers zich de afgelopen 5 jaar ontwikkeld binnen uw organisatie? Neemt sterk af Neemt af Blijft gelijk Neemt toe Neem sterk toe Kunt u toelichten wat eventuele veranderingen veroorzaken?

Verwacht u dat het aantal internationale werknemers binnen uw organisatie de komende 5 jaar toe- of afneemt? Neemt sterk af Neemt af Blijft gelijk Neemt toe Neem sterk toe Kunt u toelichten wat eventuele veranderingen veroorzaken?

Hoeveel procent verwacht u dat het aantal internationale werknemers binnen uw organisatie de komende 5 jaar toe- of afneemt? In procenten: Kenmerken internationale werknemers Uit welke landen/werelddelen komen de internationale werknemers voornamelijk? Buurlanden: Duitsland/België Zuid-Europa West-Europa Oost-Europa

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

65

Noord-Amerika Zuid-Amerika Midden-Oosten Azië Oceanië Onbekend Voor welke sector bent u op zoek, of heeft u potentieel interesse in internationale werknemers? Administratie/call centre Landbouw Facilitair/Schoonmaak Hospitality Handel/Verkoop Logistiek Industrie/Technologie Niet op zoek/geen interesse Anders:

Vinden van internationale werknemers Waarom werkt u met internationale werknemers (meerdere antwoorden mogelijk)? Zij zijn gemotiveerder dan Nederlandse werknemers Zij zijn gemakkelijker te vinden dan Nederlandse werknemers Zij zijn goedkoper dan Nederlandse werknemers Zij zijn in het bezit van (meer) specifieke kennis/vaardigheden dan Nederlandse werknemers Zij zijn flexibeler in te zetten dan Nederlandse werknemers (bijv. 2 – 3 weken) Anders, namelijk:

Heeft u moeite om voldoende internationale werknemers te vinden? Geen Weinig Veel

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

66

Is het de laatste jaren moeilijker of makkelijker geworden om internationale werknemers te vinden? Moeilijker Geen verandering Makkelijker Kunt u dit toelichten?

Huisvesting van de internationals Regelt u huisvesting voor uw internationale werknemers? Ja, wij hebben woonruimte in eigen beheer Ja, wij werken daarvoor samen met lokale verhuurders Ja, wij helpen ze zoeken maar hebben geen eigen woonruimte of structurele samenwerking met lokale verhuurders Nee, dit regelt het uitzendbureau Nee, dit regelen de internationale werknemers zelf Anders, namelijk:

Als u huisvesting voor internationale werknemers regelt: Heeft u daarvoor een certificering? Zo ja, volgens welk keurmerk?

Voor welke periode van het verblijf van de internationale werknemers wordt normaliter huisvesting geregeld? De eerste weken De eerste maanden Het eerste jaar De volledige verblijfsduur in Nederland Anders, namelijk:

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

67

Kunt u een inschatting geven voor welk aandeel van uw internationale werknemers u huisvesting regelt? In procenten: In welk type accommodatie verblijven uw internationale werknemers voornamelijk? Hotels, B&B’s Airbnb’s Particuliere verhuur Short Stay verhuur Woningcorporatie Koop via makelaar Onbekend Wat zijn de voornaamste woongemeenten waarbinnen uw internationale werknemers wonen? (als onbekend, graag open laten) 1. 2. 3.

Draagt u als werkgever bij aan de kosten voor huisvesting van internationale werknemers? Ja, volledig Ja, gedeeltelijk Nee Is het bij u bekend of het in de afgelopen jaren moeilijker of makkelijker geworden om huisvesting te organiseren voor uw internationale werknemers?

Kunt u dit toelichten? Waar loopt u tegenaan? Of wat gaat juist goed?

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

68

Integratie van internationale medewerkers binnen het bedrijf Wat is de voertaal binnen uw bedrijf? Nederlands Engels Anders, namelijk:

Verschilt de voertaal per afdeling? Ja Nee Ondersteunt u internationale werknemers bij integratie in de Nederlandse samenleving? Nee Ja, op de volgende wijze:

Zorgt het spreken van verschillende talen voor communicatieproblemen tussen u en uw internationale werknemers? Helemaal niet Af en toe Regelmatig Vaak Ruimte voor toelichting: Zorgt het spreken van verschillende talen voor communicatieproblemen tussen uw werknemers onderling? Helemaal niet Af en toe Regelmatig Vaak Indien dat zo is, kunt u toelichten om wat voor communicatieproblemen het gaat?

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

69

Enkele overige laatste vragen In welke gemeente is uw bedrijf gevestigd?

Hoeveel medewerkers heeft uw organisatie in totaal? 1-9 10-19 20-49 50-99 100 - 249 250+ In welke sector is uw bedrijf actief? Administratie/call centre Landbouw Facilitair/Schoonmaak Hospitality Handel/Verkoop Logistiek Industrie/Technologie Anders, namelijk:

Heeft u nog aanvullende opmerkingen? Zouden wij eventueel contact met u mogen opnemen naar aanleiding van uw antwoorden voor een verdiepend telefonisch interview? Nee Ja, ik ben te bereiken op het volgende e-mailadres:

Hartelijk dank voor uw deelname aan ons onderzoek.

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

70

Bijlage III. vragenlijst enquête internationale werknemers Survey international employees Living in Limburg The province of Limburg and the enclosed municipalities aim to understand the needs of the international workforce in Limburg, so that you can be optimally supported and accommodated in the region. To optimally support and accommodate internationals in this region, they are interested in your experience with the living arrangements, reasons to settle in the Netherlands and Limburg, and whether you feel supported and integrated into Dutch society. We kindly invite you to complete this questionnaire. It will take about 10 minutes of your time. Your answers will be collected and treated in an anonymous and confidential way by research agency Decisio. We greatly appreciate and value your opinions. If you have any questions or comments related to this survey, please email: s.bleker@decisio.nl On behalve of the province of Limburg and enclosed municipalities we thank you very much for your cooperation. Personal details Do you work for an employment agency? Yes No, I found my job directly at the company I work for In which town/city do you work?

In which sector do you work? Administration/call centre Agriculture Facility management/Cleaning Hospitality Retail/sales Logistics Industry/Technology Other, namely:

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

71

Current accommodation What type of housing do you live in? In a private house (rented) In a private house (purchased) In a hotel / guesthouse In a room (for example in a house / flat) In an accommodation at my work In a mobile home / separate living unit (for example in a park with several mobile homes together) Other, namely: What is the size of your personal space in your accommodation (in square meters)? 0 to 10 m2 10 to 20 m2 20 to 30 m2 30 to 40 m2 Larger than 40 m2 I don’t know Do you receive a financial contribution from your employer for housing? Yes, fully Yes, partly No If partly, could you indicate the share of the contribution in the total cost of living?

How much do you pay for your housing (if you share housing, please state your personal share of the rent)? Less than € 300 per month Between € 300 and € 500 per month Between € 500 and € 700 per month More than € 700 per month Don't know I'd rather not say

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

72

Finding housing How did you find your current accommodation? My employer has organised the accommodation Directly through a supplier of housing (i.e. real estate agent) Through an online platform (i.e. Funda, Pararius, Kamernet) Through social media (i.e. Facebook) Through private operators such as AirBnB Through friends/family/co-workers who already lived here Other sources:

How hard was it to find your current accommodation? Very easy Easy Neutral Hard Very hard Could you explain what issues you encountered? How satisfied are you with your current living situation? Very satisfied Satisfied Neutral Dissatisfied Very dissatisfied What would you like to improve in your living situation? (You may give more than one answer) More space in the house More privacy in the house More private facilities (such as bathroom, kitchen) More communal facilities (e.g. living room, café, sports area) Lower rental price Other location Closer to work Closer to amenities Closer to friends and acquaintances Other landlord Other, namely:

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

73

Would you like to move to another housing? No, I don't want to move Yes, to another house in the same region Yes, to another region in the Netherlands Yes, abroad Living in Limburg Is this the first time that you are working outside your country of origin? Multiple answers possible Yes No, I worked in Limburg before No, I worked in the Netherlands before, but outside of Limburg No, I worked in another country before No, every year I work a short period outside my country of origin How long did you expect to stay in the Netherlands when you first arrived? (current visit) Less than 2 weeks 2 weeks to 3 months 3 to 6 months 6 to 12 months 12 to 24 months Longer than 24 months I don't remember anymore How much longer do you expect to stay in the Netherlands now? (current visit) Less than 2 weeks 2 weeks to 3 months 3 to 6 months 6 to 12 months 12 to 24 months Longer than 24 months I don't know Are you only in the Netherlands to work here, or are you planning to stay in the Netherlands permanently? I am only in the Netherlands to work here (temporarily)

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

74

I would like to live and work permanently in the Netherlands I don't know (yet) Would you recommend working in the Netherlands to friends/family who are considering finding a job abroad? Yes Neutral No Could you explain what needs to be improved to recommend the Netherlands to friends and family? Better salary A fixed contract/more hours of work Better housing More friends an family living in Limburg More/better contact with Dutch inhabitants Chance to follow education or better career opportunities Other, namely: Why did you decide to work in the Limburg region, instead of somewhere else in the Netherlands? You may give more than one answer This was the only option provided to me I came because the job offer was the best I could find housing here Because I prefer the Limburg area over the rest of Netherlands Other, namely:

Could you explain why you prefer the Limburg area over the Netherlands?

Would you recommend working in the Limburg region to friends/family who are considering finding a job abroad? Yes Neutral No

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

75

Could you explain why?

Support in Limburg Do you speak Dutch? Yes, fluently Yes, enough to communicate with others I don’t speak Dutch, but I understand it No Do you participate in any of the following activities in Dutch society? Multiple answers possible I have joined a Dutch sports club I have joined a Dutch social or educational club I have Dutch friends I participate in local Dutch cultural events I shop at Dutch supermarkets I go to Dutch cafes or restaurants No, I don't Other, namely: Do you feel like you are part of Dutch society? No, I feel like an outsider Neutral Yes Could you explain what you need to feel more included?

Are you in contact with local Dutch inhabitants? Yes, a lot Yes, regularly Yes, sometimes No, I’m not in contact with local Dutch inhabitants

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

76

Would you like be in more contact with local inhabitants and feel more included in Dutch society? Yes, very much Yes No Could you explain your answer?

Does anyone support you when it comes to learning the language and understanding the Dutch culture? More than one answer possible My employer supports me My coworkers support me I am connected to an organization for international employees that supports me The local government supports me I do not receive any support Other, namely:

What is your country of origin?

What's your age?

In which town/city do you currently live?

Do you have any final comments or suggestions?

ONDERZOEK INTERNATIONALE WERKNEMERS IN LIMBURG

77