09.c - Bijlage 3 - Ambitiedocument Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Kentalis verbindt SintMichielsgestel Ambitiedocument / Nota van Randvoorwaarden en Uitgangspunten 25-02-2021 (versie 1.4)

Inhoudsopgave Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Inhoudsopgave 1. Introductie 1.1 Aanleiding 1.2 Transformatie van het Kentalis terrein 1.3 Voorgaande planvorming 1.4 Over deze kaders voor ontwikkeling 1.5 Vervolgstappen 1.6 Leeswijzer 2. Het DNA van Sint-Michielsgestel 2.1 Bijzondere positie nabij ’s-Hertogenbosch 2.2 Gunstige ligging in het stedelijk netwerk 2.3 Het beste van twee werelden 3. Het verhaal van de plek 3.1 Kennismaking met het Kentalis terrein 3.2 Voortbouwen op kernwaarden 3.3 De ligging aan het Dommeldal 3.4 Het Kentalis-complex als identiteitsdrager 3.5 Essentiële historische waarden

Klik hier -> u wordt direct naar het hoofdstuk geleid

3

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

4. Kansen, ambities en beleid 4.1 Zes overkoepelende ambities 4.2 Relatie met bestaand beleid 4.3 Anticiperen op nieuw beleid 4.4 Provinciaal beleid 5. Ruimtelijk landschappelijk raamwerk 5.1 Visie 5.2 Deelaspecten 6. Het compacte Kentalis 6.1 Zelfstandig gebied, ruimtelijke buffers 6.2 Een excellente leefomgeving met onderwijs, dagbesteding en ondersteuning 6.3 Representatief adres aan de Theerestraat 6.4 Over te dragen gronden

7. Drie ontwikkelgebieden 7.1 Hoofdgebouw en invloedsgebied 7.2 Het cultuurlandschap (westflank) 7.3 Het dynamisch Dommeldal (oostflank) 8. Functionele invulling en programma 8.1 Programmatische kansen 8.2 Bandbreedte van programma 9. Ontwikkelstrategie 9.1 Ontwikkeling door marktpartijen 10. Omgevingsdialoog 10.1 Impressie van de omgevingsdialogen

Bijlage Bronnen- en verwijzingenlijst Colofon

1. Introductie Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

1. Introductie 1.1 Aanleiding Koninklijke Kentalis is een landelijk werkende organisatie die zorg en onderwijs biedt voor mensen met beperkingen in communicatie. Bij Kentalis werken 5.000 medewerkers vanuit circa 37 locaties voor speciaal onderwijs en 80 zorglocaties. Kentalis ontstond in 2010 vanuit de fusie van drie organisaties: Koninklijke Effatha Guyot Groep (KEGG), Viataal en Sint Marie. Kentalis biedt onderzoek, diagnostiek, zorg, speciaal onderwijs, ambulante begeleiding bij reguliere scholen en werkbegeleiding aan voor leerlingen en cliënten die slechthorend, doof of doofblind zijn of een taalontwikkelingsstoornis (TOS) of communicatief meervoudige beperking hebben. Daarnaast is de organisatie er voor ouders, familieleden en professionals. Eén van de locaties van Kentalis - het Instituut voor Doven (IvD) - ligt aan de Theerestraat in Sint-Michielsgestel. Van oudsher is dit een belangrijke plek voor Kentalis. Tot voor kort was raad van bestuur daar gevestigd en verder omvat het gebouw kantoor-, ontvangst- en vergaderfaciliteiten en een van de audiologische 5

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

3 2 1

4

centra van Kentalis (1). Op het terrein wordt huisvesting in 24-uurszorg woongroepen aangeboden (het Carré; 2), onderwijs gegeven (in de Travelaar; 3 - met de scholen Rafael en Mariëlla en Compas; 4) en dagbesteding aangeboden. Ook zijn er (landelijke) ondersteunende diensten gehuisvest zoals diagnostiek en onderzoek.

locatie blijft in gebruik voor de huisvesting van cliënten, onderwijs, dagbesteding, onderzoek en diagnostiek. Ook bepaalde kantoorfuncties blijven in Sint-Michielsgestel. Maar een groot gedeelte van het terrein - waaronder het rijksmonumentale hoofdgebouw – komt vrij en vraagt om een herbestemming.

De manier waarop Kentalis werkt verandert en dat heeft ook gevolgen voor de functies en het gebruik van de locatie in Sint-Michielsgestel. Het huidige gebouw en terrein is te groot voor de activiteiten die Kentalis in Sint-Michielsgestel wil handhaven. Door de omvang, het feit dat een aantal gebouwen op het oostelijke deel relatief oud zijn én het monumentale karakter van het hoofdgebouw, zijn gebouwen en vastgoed ook te duur. Een wijziging in de financiering van de zorg leidt tot een onevenredig beslag op huisvestingskosten ten koste van de zorg.

1.2 Transformatie van het Kentalis terrein Kentalis gaat de blijvende functies concentreren op een deel van de locatie aan de Theerestraat en wil de vrijkomende delen van het terrein verkopen aan ‘de markt’. Maar niet zonder meer. Kentalis heeft een primaire verantwoordelijkheid voor het borgen van het welzijn van cliënten, medewerkers en overige betrokkenen. Dat vraagt om een optimale inrichting van het deel van de locatie wat in gebruik blijft en vergt zorgvuldige afstemming met de functies die er in de toekomst (kunnen) komen. Nieuwe functies dienen zich goed te verhouden tot de onderdelen die worden gehandhaafd.

Om die redenen heeft Kentalis gekozen voor een transformatie van haar terrein in SintMichielsgestel. Dat betekent overigens zeker niet dat Kentalis geheel vertrekt. Een deel van de

6

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Kentalis wil de onderdelen die worden afgestoten op een verantwoordelijke manier en met respect voor de historie overdragen. Het organiseren van een zorgvuldig transformatieproces* is op hoofdlijnen een gedeelde verantwoordelijkheid met de gemeente. Immers, de gemeente heeft gelijksoortige doelen als Kentalis waar het gaat om het organiseren van een duurzaam aanbod van zorg- en onderwijs op de locatie en is gebaat bij een zorgvuldige transformatie van het gebied met een bepaalde kwaliteit. * Met de term ‘transformatie(-proces)’ wordt het verloop van de omzetting van bestaande, naar nieuwe functies en gebruik van gebouwen en het terrein bedoeld. Om een balans tussen de belangen van Kentalis als zorgorganisatie en publieke belangen bij de transformatie te garanderen, trekken Kentalis en de gemeente Sint-Michielsgestel samen op. Ze bereiden de kaders voor transformatie samen voor met als doel om delen van het terrein uiteindelijk over te kunnen dragen aan externe marktpartijen. Voorliggend ambitiedocument / nota van randvoorwaarden en uitgangspunten (verder:

7

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

‘Kentalis verbindt’) vormt daarvoor de basis. ‘Kentalis verbindt’ is opgesteld door Kentalis, in samenwerking met de gemeente SintMichielsgestel en andere actoren. Het beschrijft de gedeelde ambities, alsmede de uitgangspunten en randvoorwaarden voor verdere planvorming. De gemeenteraad wordt gevraagd om in te stemmen met dit ambitiedocument als vertrekpunt voor het nemen van vervolgstappen om tot transformatie van het Kentalis terrein te komen. ‘Kentalis verbindt’ is daarmee ook de uitnodiging aan marktpartijen om te komen tot een propositie, die op overtuigende wijze invulling geeft aan de gestelde ambities en daarbij een passende bieding doet aan Kentalis voor de ontwikkelpositie. 1.3 Voorgaande planvorming De transformatie van de locatie volgt op een reeks van consequente plannen voor de (ruimtelijke) veranderingen op het terrein. Meest recent hierin is de realisatie van het ‘Masterplan Viabouwtaal’ (uit 2007), waarin (de positie van) nieuwbouw van diverse functies is vastgelegd. Het merendeel van dit Masterplan, zoals wonen,

onderwijs, de inpassing van het gemeentehuis en diverse landschappelijke ingrepen, is inmiddels gerealiseerd. Ook het afstoten van het hoofdgebouw is eerder onderzocht. Cruciaal hierin is het ‘Transformatiekader Kentalis complex’ (uit 2018), wat als gezamenlijk onderzoek van Kentalis, de gemeente Sint-Michielsgestel en Provincie NoordBrabant is verricht. Hierin is een bouwhistorisch onderzoek naar het hoofdgebouw opgenomen en is het transformatiepotentieel van het hoofdgebouw en de locatie beschreven. De gemeenteraad heeft eerder kennisgenomen van het transformatiekader en suggesties gedaan voor de uitwerking van de volgende fase van het proces, waar hier op voortgewerkt wordt. 1.4 Over deze kaders voor ontwikkeling ‘Kentalis verbindt’ is tot stand gebracht in een proces van ambtelijke- en bestuurlijke afstemming, waarin de kaders voor ontwikkeling nader zijn uitgewerkt. De gemeente Sint-Michielsgestel en sleutelactoren als de Provincie Noord-Brabant, natuur- en milieuorganisaties, woningcorporaties

8

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

en omwonenden zijn betrokken bij het proces. Er zijn diverse werksessies geweest met inhoudelijk betrokken ambtenaren en er heeft afstemming plaats gevonden op bestuurlijk niveau. Er zijn oriënterende en informerende (digitale) sessies geweest met de gemeenteraad, belanghebbenden, omwonenden en andere belangstellenden (via de ‘omgevingsdialoog’). Deze gesprekken en werksessies hebben bijgedragen aan de inhoud van dit ambitiedocument. ‘Kentalis verbindt’ schetst een evenwichtig verhaal met ambities, kansen en aandachtspunten die de kaders vormen voor de (her-)ontwikkeling van het monumentale hoofdgebouw en delen van het omliggende terrein door een marktpartij.

1.6 Leeswijzer ‘Kentalis verbindt’ is opgezet als een verbeeldend document met 10 hoofdstukken. Na een korte introductie met de aanleiding en achtergrond van de opgave (hoofdstuk 1) volgt een kenschets van het DNA van Sint- Michielsgestel (hoofdstuk 2). Het verhaal van de plek wordt verteld (hoofdstuk 3) en kansen, ambities en beleid voor de locatie worden in beeld gebracht (hoofdstuk 4). Vervolgens wordt het ruimtelijk landschappelijk raamwerk gepresenteerd, waarbinnen ontwikkelingen zich dienen te voegen (hoofdstuk 5). Binnen het raamwerk wordt de basisopzet van het nieuwe, compacte Kentalis-terrein geschetst (hoofdstuk 6) en worden de uitgangspunten voor ontwikkeling van drie

1.5 Vervolgstap ‘Kentalis verbindt’ geeft de kaders voor de transformatie aan, die worden voorgelegd aan de gemeenteraad. In de komende periode zal Kentalis, in afstemming met gemeente, andere partijen en de omgeving, een verdiepende studie (Ontwikkelstudie) uitvoeren waarin met name de wateropgave, de ruimtelijke en de programmatische invulling wordt uitgewerkt.

overige ontwikkelgebieden aangegeven (hoofdstuk 7). Er volgt een beeld van de mogelijke functionele invulling en het programma (hoofdstuk 8) en een beschrijving van de beoogde ontwikkelstrategie (hoofdstuk 9). Tenslotte is een impressie gemaakt van de omgevingsdialoog (hoofdstuk 10) en is er een bronnen- en verwijzingenlijst opgenomen.

2. Het DNA van Sint-Michielsgestel Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

2. Het DNA van Sint-Michielsgestel 2.1 Bijzondere positie nabij ‘s-Hertogenbosch Het dorp Sint-Michielsgestel kan niet los worden gezien van de bijzondere positie ten opzichte van ’s-Hertogenbosch. Als hoofdstad van NoordBrabant heeft ‘s-Hertogenbosch een aantrekkelijk historisch centrum en een veelheid van stedelijke voorzieningen met een groot verzorgingsgebied. Opmerkelijk in de structuur van ‘s-Hertogenbosch is, dat de grootschalige, naoorlogse uitbreidingswijken vooral ten noorden, westen en oosten van het stadscentrum liggen. De zuidzijde van het centrum ligt pal tegen het open landschap van onder meer Het Bossche Broek en omgeving. Historisch gezien waren de laag gelegen moerasgronden van het Bossche Broek - naast de vestingmuren en de hoge zandrug waarop het centrum van ’s-Hertogenbosch is gebouwd - een natuurlijk verdedigingswerk. Door deze militaire en strategische betekenis is het landschap ten zuiden van ’s-Hertogenbosch onaangetast gebleven en hebben zich natuurwaarden kunnen ontwikkelen in combinatie met de huidige functie als overloopgebied voor (hoog-)water. Ook verder tussen ’s-Hertogenbosch en het dorpshart van

10

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Sint-Michielsgestel met het aangelegen Kentalis terrein ligt vrijwel alleen open landschap met een oorspronkelijk karakter, waarin de rijkdom van landgoederen, kastelen en herenhuizen tot de verbeelding spreekt. Bezien vanaf de Bosschebaan (N617) loopt een open coulissenlandschap door tot aan de noordgrens van de bebouwde kom van het dorp Sint-Michielsgestel, waarbij de afstand tot de rand van ’s-Hertogenbosch nog geen 4 kilometer is. Het duurt dus langer om vanuit het centrum van ’s-Hertogenbosch in delen van De Groote Wielen te komen, dan naar het Kentalis-terrein te gaan! 2.2 Gunstige ligging in het stedelijk netwerk Op grotere schaal ligt het dorp SintMichielsgestel ook gunstig, in de stedendriehoek ‘s-Hertogenbosch – Tilburg – Eindhoven. Door de ligging naast de A2 en nabij de A59, A50, A58 en N65 is het een goede uitvalsbasis binnen het stedelijk netwerk van de Stadsregio ‘s-Hertogenbosch en Brainport Eindhoven. Immers, Tilburg en Eindhoven liggen op circa 30 autominuten afstand en zelfs Utrecht is in drie kwartier te bereiken.

Positie van Kentalis in de regio.

Ligging Kentalis terrein in de regio .

11

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

2.3 Het beste van twee werelden Het dorp Sint-Michielsgestel ligt in een prettige woongemeente die naast de beschreven nabijheid van een grote stad ook een landelijke, groene uitstraling heeft. In Sint-Michielsgestel wordt zogezegd ‘op z’n Brabants’ gewoond: tevreden, gezellig en met een grote onderlinge verbondenheid. Veel van de inwoners in de gemeente hebben een woon-werkrelatie met ’s-Hertogenbosch. Door de ligging aan de N617 en de nabijheid van de A2 is er een goede bereikbaarheid voor een diversiteit aan woonbuurten met afwisselende woonkwaliteiten. Met de ontwikkeling van het centrumplan heeft Sint-Michielsgestel zich doorontwikkeld tot een forensendorp met een relatief goed voorzieningenniveau. Landschappelijk gezien ligt het dorp in de Meierij, aan de rand van het Groene Woud. De oorspronkelijke nederzetting is ontstaan op een natuurlijke zandheuvel, nabij de oversteekplaats van de Dommel ter plaatse van het Kentalis terrein. De oudste panden van het dorp liggen op het knooppunt van de Theerestraat, de Nieuwstraat en de Schijndelseweg.

12

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Met name de Oude Toren aan het Petrus Dondersplein, de Heilige Michaelkerk en het hoofdgebouw van Kentalis zijn beeldbepalend. Bijzonder is dat door de lagere ligging van het stroomgebied van de rivier, het Dommeldal vrij is gebleven van bebouwing waardoor de huidige karakteristieke vlinderstructuur van het dorp is ontstaan. Door de ligging aan de Dommel en de manier waarop Sint-Michielsgestel is gegroeid, heeft het dorp een sterke tweedeling gekregen met Theereheide en Hazenakkers ten westen van de Dommel, het oude Gestel met uitbreidingswijken zoals Venkant en Beekkant aan de oostzijde en het Kentalis terrein als een ‘groene wig’ daar tussenin. Hoewel beide dorpshelften met een brug voor autoverkeer en twee bruggen voor langzaam verkeer zijn gekoppeld, heeft het Kentalis terrein de potentie om een verbindende schakel te zijn. ‘Kentalis verbindt’ bouwt daarom voort op het verbinden van het beste van twee werelden: een landelijk groene plek, met dorpse verbondenheid in een stedelijke regio.

Kentalis hoofdgebouw aan de Theerestraat.

Oude toren aan het Petrus Dondersplein.

3. Het verhaal van de plek Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

3. Het verhaal van de plek 3.1 Kennismaking met het Kentalis-terrein Het verhaal van de plek begint met een kennismaking met het Kentalis terrein. Een serie foto’s geven een impressie van een rondwandeling over het terrein, startend vanaf het dorpscentrum.

1: Dommelovergang richting Theerestraat.

2: Het hoofdgebouw van Kentalis aan de Theerestraat.

1: de fietsbrug over de Dommel geeft een blik op de Meander: het gemeenschapsen gemeentehuis met voorzieningen in de zuidoostzijde van het gebied, met aan de rechterzijde de natuurspeeltuin; 2: voor het hoofdgebouw, terugkijkend richting het dorpscentrum over het voorterrein met monumentale bomen; 3: dubbele bomenlaan tussen het hoofdgebouw en de voormalige hostiebakkerij, die de voetgangersroute naar het carré markeert;

3: Pad richting het Carré, het woongebouw van clienten.

14

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

4: De voormalige hostiebakkerij.

4: het markante gebouw van de voormalige hostiebakkerij;

5: ten westen van het Kentalis terrein ligt het cultuurlandschap van De Bleeke, met een karakteristieke, landschappelijke openheid; 6: de westzijde van het Kentalis terrein wordt geflankeerd door een doorgaand fietspad dat uitkomt op de Dommel, waar een (fiets/ voetgangers-) brug de verbinding maakt naar De Ruwenberg; 5: Uitzicht over De Bleeke aan de westzijde van het Kentalisterrein.

6: Dommelovergang ter hoogte van de Ruwenberg.

7: direct ten noorden van het Kentalis terrein ligt hotel en congreslocatie De Ruwenberg, naast het Ruwenbergpark; 8: vanaf de fietsbrug loopt een doorgaand voetpad over het Kentalisterrein, parallel aan de oever van de Dommel. Dit smalle paadje biedt wisselende zichten over de Dommel. In de huidige situatie staat een hek langs, wat de omheining van het Kentalis terrein vormt.

7: Impressie van hotel De Ruwenberg.

15

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

8: Het Dommeldal aan de oostzijde van het Kentalisterrein.

9: aan de oostzijde van het Kentalis terrein is geregeld de groene oever van de Dommel met de dorpsrand van Sint-Michielsgestel zichtbaar, met de markante torenspits van de Michaelkerk als accent;

9: De dorpsrand aan de overzijde van de Dommel.

10: De onbebouwde middenzone over het Kentalis terrein.

10: centraal over het Kentalis terrein, in het verlengde van de zichtlijn op het middendeel van het hoofdgebouw (het Priesterhuis) is een open ruimte, met onder meer een groepje herdenkingsbomen dat refereert aan overleden Kentalis cliënten; 11: zicht op de ‘beschutte’ binnenruimte van het Carré, met diverse voorzieningen voor clienten; 12: zicht op het binnenterrein van het hoger gelegen hoofdgebouw. Voor dronebeelden van het Dommeldal zie: https://www.youtube.com/watch?v=0jLEpmOgNU&feature=emb_imp_woyt

11: De binnenzijde van het Carré, met gehandhaafde bomen.

16

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

12: Parkeervoorziening achter het hoger gelegen hoofdgebouw.

3.2 Voortbouwen op kernwaarden Het Kentalis terrein is onderdeel van het collectieve geheugen van Sint-Michielsgestel. Velen herkennen het rijksmonumentale hoofdgebouw, kennen verwanten die er wonen of werken, of hebben wel eens een wandeling over het terrein en langs het water gemaakt. De kwaliteiten van het gebied, de herkenbaarheid van de elementen en de historischmaatschappelijke inbedding in het collectieve geheugen vormt de basis van het onderscheidend vermogen van de locatie voor de toekomst. Het verhaal van de plek is een fundament voor het profiel waarmee Kentalis en de gemeente nieuwe inwoners, ondernemers en bezoekers (ver-)bindt. De belangrijkste uitdaging aan ontwikkelende partijen is daarom, de kernwaarden in het verhaal van de plek te benutten en waar nodig verder op te sporen. Deze kernwaarden zijn bepalend voor de strategische agenda van het gebied en de ontwikkeling van Sint-Michielsgestel als geheel.

17

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Het verhaal van de plek is overigens niet alleen interessant om het onderscheidend vermogen voor de toekomst mee te bepalen, maar de nabijheid van rijksmonumenten blijkt ook een bewezen relevante factor voor de locatiekeuzes van huishoudens om in (de nabijheid) te willen wonen. Met name hoger opgeleiden zijn daarnaast doorgaans bereid extra te betalen om te wonen op locaties met cultureel erfgoed. Ook blijkt dat woningprijzen in gemeenten met cultureel erfgoed - en in mindere mate omliggende gemeenten - fors kunnen dalen als het erfgoed, bijvoorbeeld door structurele verwaarlozing, in kwaliteit afneemt.

Bron: ‘Cultureel erfgoed op waarde geschat’, met name hoofdstuk 4: ‘Cultureel erfgoed en het vestigingsgedrag van huishoudens’.

3.3 De ligging aan het Dommeldal De Dommel ontspringt in België, stroomt door Eindhoven en mondt bij ’s-Hertogenbosch uit in de Maas. Het Dommeldal is een duidelijk herkenbaar beekdal, met van nature een sterk meanderende beek. Veel van de oorspronkelijke meanders zijn echter rechtgetrokken, zo ook ter plaatse van Sint-Michielsgestel. Vroeger liep de Dommel deels meer oostwaarts en in een scherpe meander zelfs tot aan de Nieuwstraat, maar inmiddels loopt het beekdal in een vloeiende kwartcirkel vanaf de Esscheweg naar De Bleeke aan de westzijde van het Kentalis terrein. Het watersysteem van de Dommel wordt permanent verbeterd om in te spelen op het opvangen van afvoerpieken, het optimaliseren van waterkwaliteit en het realiseren van (natte) natuur- en ecologie. Mede door de ligging en het groene karakter heeft de Dommel een hoge belevingswaarde en -potentie. Ter plaatse van het centrum worden momenteel zelf twee appartementencomplexen gerealiseerd, waardoor mensen kunnen gaan wonen aan de Dommel in het groen, midden in het centrum van SintMichielsgestel. 18

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

3.4 Het Kentalis-complex als identiteitsdrager Kentalis, vroeger bekend als ‘Viataal’ of het voormalige ‘Instituut voor Doven’, is onlosmakelijk verbonden met (de ontwikkeling van) SintMichielsgestel. Naast de Ruwenberg, Beekvliet en Nieuw-Herlaar was het instituut één van de vier katholieke instellingen die sinds halverwege de 19e eeuw (beeld-)bepalend zijn in de occupatie van het gebied. Dit soort grootschalige katholieke instellingen worden alom gezien als identiteitsdragers van het Brabantse landschap. Door de karakteristieke kenmerken van de monumentale bebouwing, de bijzondere ligging van het terrein aan de Dommel en de nabijheid van het later doorontwikkelde dorpshart van SintMichielsgestel geeft het Kentalis-complex mede vorm aan de eigen identiteit en het herkenbare karakter van het dorp.

Historisch kaartbeeld (ca.1945) omgeving Kentalis.

19

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

20

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

kwaliteiten van het erfgoed - gebouw

massaopbouw

Niet alleen ruimtelijk en historisch maar ook sociaal en economisch is Kentalis nauw verbonden met de omgeving. Het Instituut voor Doven was als grote zorg- en onderwijsinstelling van aanzienlijke economische betekenis voor het dorp en de omgeving. En als kenniscentrum werd Kentalis door de jaren heen steeds sterker maatschappelijk gericht, door het wonen, leven en ontwikkelen van cliënten op het terrein, maar ook als grote werkgever in de gemeente.

Het hoofdgebouw van architect van Groenendael is een zeldzaam, intact dubbelklooster met een gave staat van onderhoud. Het gebouwcomplex en omliggende buitenruimtes zijn bestemd als rijksmonument. Om de kwaliteit van het erfgoed, maar ook de mogelijkheden van hergebruik in kaart te brengen is er onderzoek gedaan naar het transformatiepotentieel van het gebouw en het gebied. Het onderzoek bestaat uit twee delen met verschillende reikwijdten.

3.5 Essentiële historische waarden Al bijna 180 jaar wordt er vanuit het instituut onderwijs ontwikkeld en gegeven. Sinds de oprichting is het hoofdgebouw met het omliggend terrein altijd in gebruik geweest voor zorg en onderwijs aan doven. Daarnaast was het in gebruik als klooster. Ondanks dat het instituut zoveel mogelijk zelfvoorzienend probeerde te zijn waren de congregaties sterk op de maatschappij gericht en presenteerden zich ook nadrukkelijk met hun architectuur. De zelfvoorzienendheid en het gedachtengoed van de congregaties kunnen een inspiratie zijn voor de ambities van de toekomst.

Er is bouwhistorisch onderzoek verricht, wat door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed is erkend en dient als vertrekpunt voor (her-)gebruik van het complex. Het onderzoek geeft zicht op de aanwezige cultuurhistorische waarden in relatie tot mogelijke veranderingen in gebruik, casco en/of functie. Het rapport geeft nadere duiding aan de cultuurhistorische, architectonische en bouwhistorische waarde, de waarde van het complex als ensemble en de gaafheid en zeldzaamheid van het doveninstituut. Het is aan de toekomstig eigenaar van het complex om, gegeven de hoge waarde, te komen tot een waardevol hergebruik binnen deze kaders.

laahrev - deogfre teh

susulcnoc sutroh s2

s1 huidige massa gesloopt bouwdeel oorspronkelijke entree's nieuwe entree s1 huidige spiegelsymmetrie s2 verdwenen spiegelsymmetrie (kapel)

Impressie van veranderingen in het oorspronkelijke bouwvolume. tarra architectuur en stedenbouw I

pagina 23

Traditionele opzet complex (ca. 1910), ontworpen door architect

raan fohdnap nee dnor mrov-érrac nee ,tezpo elenoitidart nee roov nee tseik leadneneorG tcetihcra eD

J.H.H. wuobeGroenendael. g teh modnoR .saw kjilekiurbeg wuee ets02 egeorv ne ed91 ed ni tad slaoz ,eitidart eswueeleddim wuobeg teH .eitatnëiro ed nelapeb gew ed ne leecrep teH .seitcnuf ednellihcsrev tem niutretsoolk ed tmok

21

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

si tuutitsni teH .dlerewnetiub ed nav netolsegfa gitamsleoveg eemreih ne thcargmo tdrow neniut tem .dneneizroovflez sleednetorg

Transformatiepotentie van het Kentalis hoofdgebouw.

22

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Het tweede deel van het onderzoek naar de historische waarden is een transformatiestudie, wat een verkenning is naar mogelijkheden voor het toekomstig gebruik. Het bevat ideeën en aanbevelingen over functiewijzigingen van het gebouw en de directe omgeving en geeft (de mate) aan waarin transformatie per onderdeel mogelijk of onmogelijk is. Kansrijke programma’s die hierin worden genoemd zijn: een kenniscampus als broedplaats voor innovatie, een communiteit van wonen voor jong en oud of een combinatie van functies voor health & wellness. In de onderzoeken worden de essentiële historische waarden langs drie lijnen benoemd (zie inzet). En er worden vijf aanbevelingen gegeven over de herbestemming van het gebouw: • maak een mix van programma en gebruik; • volg een gefaseerde aanpak; • organiseer verankering in de context; • handel volgens het principe ‘functie volgt vorm’; • streef ernaar om het hoofdgebouw niet compleet te herbestemmen. •

23

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Essentiële historische waarden van het Kentalis-complex.

VERHAAL omgeving: innovatief: zelfvoorzienend: zorgzaam:

grootschalig instituut, sterk gericht op de maatschappij; katholiek dovenonderwijs; sterke onderlinge relatie van gebruik, gebouw en gebied; twee congregaties in één gebouw;

identiteit:

grootschalige complexen in een groene setting als dragers

van het Brabantse landschap;

Hortus Conclusus:

(beslotenheid) van tuinen op gebied- en complexniveau;

heldere opzet:

formele voorzijde en spiegel-symmetrie;

centrale vrije zichtlijn:

openheid naar het achterliggende landschap;

GEBIED

GEBOUW schakeling:

jongens (oost) en meisjes (west), gescheiden door het

centrale priesterhuis.

middengang:

helder en herkenbaar archetype;

hiërarchie:

diversiteit aan ruimten en hiërarchie in detailniveau;

gaafheid:

hoge kwaliteit en staat van onderhoud.

4. Kansen, ambities en beleid 24

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

4. Kansen, ambities en beleid 4.1 Zes overkoepelende ambities Hoofddoel van de transformatie is het realiseren van een integraal samenhangende gebiedsontwikkeling met inclusieve functies in een robuust ruimtelijk landschappelijk raamwerk, gebaseerd op behoud en versterking van de kernwaarden van de plek. Door Kentalis en de gemeente in gezamenlijk in kaart gebracht welke extra kansen er zijn en waar gezamenlijke doelen liggen. Daaruit komen zes overkoepelende, integraal samenhangende ambities prominent naar voren: 1. Behoudt en versterk cultuurhistorie, landschap en ecologie; 2. Bouw voort op verscheidenheid en samenhang; 3. Leg verbinding tussen mensen, functies en gebieden; 4. Realiseer passende vormen van wonen in een parkachtige omgeving; 5. Neem duurzaamheidsmaatregelen op gebiedsniveau; 6. Zorg dat het (financieel) haalbaar is.

91e jaargang

Medio september 2020 is er in een brede werksessie met Kentalis en de gemeente gedroomd over de toekomst van het gebied. Op de vraag wanneer de gebiedsontwikkeling succesvol is, zijn een aantal pakkende ‘krantenkoppen’ gemaakt die kenmerkend zijn voor de transformatie:

I

29 juni 2035

debrug-online.nl Gestelse natuur 2

Het nieuwe wonen 3

Vacatures 7

Terug in de tijd 9

“Voor iedereen monumentaal, groen wonen aan de Dommel.” “Integratie in optima forma.” “Wonen bij Kentalis, groen en in evenwicht.” Koningin Amalia reikt Excellence Change Award uit aan Sint-Michielsgestel

Gebaseerd op de gesprekken over de toekomst van het terrein is er een overzicht gemaakt van de meest genoemde woorden die passen bij de ambities voor de transformatie. Deze ‘woordenwolk’ staat afgebeeld op pagina 26.

SINT-MICHIELSGESTEL - Hoog bezoek in ons dorp. Koningin Amalia straalt wanneer ze de Excellent Change Award uitreikt. De prijs, geïntroduceerd door Stedenbouw & Ruimte Nederland, geldt als stimulans en bekroning voor excellente transities en/of succesvolle herontwikkelingen. De genomineerden waren van zeer hoge kwaliteit. Uiteindelijk werd de transitie van Kentalis in de gemeente Sint-Michielsgestel door de vakjury unaniem als winnaar gekozen. De jury zette in een uitgebreid rapport uiteen waarom zij deze transitie als meest succesvol aanmerken. Hiernaast vindt u de highlights uit het juryrapport. Meer lezen? Verderop in dit

HIGHLIGHTS JURYRAPPORT

“Voor iedereen monumentaal, groen wonen aan de Dommel”.

katern leest u een interview met de winnaar. Weekblad de Brug is een uitgave van Jan en Jan Media BV en wordt huis-aan-huis verspreid met een oplage van 16.500 exemplaren.

Krantenartikel gemaakt tijdens gezamenlijke werksessie.

25

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

25

FIJNE PLEK VOOR BEWONERS EN LEERLINGEN KENTALIS

OPTIMALE MIX VAN WONEN, ZORG, NATUUR EN LANDSCHAP

VERBINDEND INCLUSIEF

STRALEND TOEKOMSTBESTENDIG RIJKSMONUMENT DUURZAAM & KLIMAATADAPTIEF WATER-INNOVATIEF

PARKACHTIGE OMGEVING

VERBINDEND (FYSIEK, SOCIAAL-MAATSCHAPPELIJK, OUD & NIEUW)

EVENWICHTIG OPEN & TOEGANKELIJK

HOOGWAARDIG WONEN DICHTBIJ DE STAD EN HET DORPSHART

Woordenwolk, met belangrijke ambities voor het gebied.

26

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

1. Behoudt en versterk cultuurhistorie, landschap en ecologie Een primaire ambitie is om het Rijksmonument in een stralende, toekomstbestendig vorm te behouden door ruimte te bieden voor hergebruik van het gebouw en in samenhang daarmee de transformatie van het gebied mogelijk te maken.

Diagram - behoudt en versterk cultuurhistorie, landschap en ecologie.

27

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Enerzijds is het van belang dat essentiële (historische) waarden worden behouden. Anderzijds is de ambitie om de cultuurhistorische, landschappelijke en ecologische karakteristieken te versterken. Het streven is om vrijheid te geven voor ontwikkelingen binnen een sterk ruimtelijk, landschappelijk raamwerk met een parkachtig karakter. Waarbij het oorspronkelijke gedachtengoed van de congregaties, zoals de klassieke organisatieprincipes en de zelfvoorzienendheid van het complex, kunnen dienen als inspiratiebron.

Diagram - bouw voort op verscheidenheid en samenhang.

2. Bouw voort op verscheidenheid en samenhang Door de transformatie ontstaan meer en verschillende deelgebieden met een eigen karakter, waarbij het streven is om samenhang te creëren door de organisatie van het gebied. De ontwikkeling biedt kansen om invulling te geven aan de inclusieve samenleving waarin ook bijzondere doelgroepen middenin de samenleving geplaatst zijn en mensen met een beperking (van welke aard ook) met behulp van de sociale omgeving kunnen deelnemen aan

28

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

die samenleving. Het gebied blijft immers een belangrijke functie vervullen voor de zorg aan doven en slechthorenden. Een groep van ongeveer 130 kwetsbare cliënten blijft gehuisvest op het terrein. Dit ‘compacte Kentalis’ vraagt om een bepaalde vorm van ‘beschutting’ om een veilige woon, leef- en onderwijsomgeving te bieden aan deze cliënten. De zoektocht is om balans te vinden tussen het bieden van bescherming voor kwetsbare cliënten en het integreren van het terrein en zijn gebruikers in de samenleving en de ruimtelijke structuur van Sint-Michielsgestel. Ook het hoofdgebouw blijft intact en krijgt weliswaar een andere functie maar wordt met de directe omgeving eveneens een onderdeel met een eigen karakter. Eenzelfde verscheidenheid geldt voor het centrum (met winkelen, wonen en horeca), de Meander (als bestuurs- en gemeenschapsvoorziening), het compacte Kentalis (met zorg, wonen en leren) en de nieuwe functies in het gebied (met wonen, flaneren en recreëren).

Diagram - verbindingen tussen mensen, functies en gebieden.

3. Leg verbinding tussen mensen, functies en gebieden Over de verscheidenheid van de onderdelen wordt gestreefd naar het leggen van passende verbindingen tussen mensen, functies en gebieden. Dit zijn verbindingen tussen mensen en een diversiteit aan doelgroepen vanuit de ambities van een inclusieve samenleving. Verbindingen tussen complementaire functies, die meerwaarde hebben door de onderlinge nabijheid. En verbindingen tussen gebieden, zoals op kleine schaal met struinpaden door het gebied en (fiets-)

29

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

verbindingen met het dorp of op grotere schaal met fiets-, vaar-, en wandelverbindingen naar de grotere context, zoals ‘s-Hertogenbosch.

Diagram - woonvormen in parkachtige omgeving.

4. Realiseer passende vormen van wonen in een parkachtige omgeving De herontwikkeling van het Kentalis terrein biedt een unieke kans voor de ontwikkeling van bijzondere woonmilieus. De onderscheidende combinatie van landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten van het terrein hebben een enorme potentie voor het maken van een evenwichtige en onderscheidende woonmilieus. Woonmilieus die passen bij de dorpse kwaliteiten van Sint-Michielsgestel en regionaal onderscheidend zijn met kansen

30

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

voor alle doelgroepen (jong-oud, kleine beurs of ruime portemonnee, alleenstaand, tweepersoonshuishoudens of gezinnen). Het streven is om passende vormen van wonen in een parkachtige omgeving te realiseren. De term ‘woonmilieus’ wordt hier expliciet gebruikt, om te benadrukken dat hier kansen liggen om af te wijken van standaard woonconcepten. De woningen dienen de landschappelijke kwaliteiten te versterken en vice versa.

Diagram - duurzaamheidsmaatregelen op gebiedsniveau.

5. Neem duurzaamheidsmaatregelen op gebiedsniveau De verwachting is, dat vergaande verduurzaming van het hoofdgebouw moeilijk te combineren is met behoud van de essentiële (bouw-)historische waarden. Ambities op het vlak van duurzaamheid dienen daarom te worden beschouwd als integraal vraagstuk op gebiedsniveau, waarin keuzes voor de uitvoering van meer of minder duurzaamheidsmaatregelen in verschillende deelgebieden kunnen worden gemaakt zolang het totaal van voldoende niveau is. Met name

31

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

aspecten van een duurzame, waterveilige ontwikkeling vragen in de transformatie extra aandacht, alsmede maatregelen op het gebied van klimaatadaptatie.

Diagram - financiële haalbaarheid.

6. Zorg dat het (financieel) haalbaar is De transformatie van het terrein heeft (in ieder geval voor Kentalis) ook financiële consequenties. De herordening van functies (binnen en buiten het terrein) vraagt om nieuwbouw en/of transformatie van bestaande gebouwen. Het ontvlechten van het terrein vraagt om investeringen in boven- en ondergrondse infrastructuur. En het realiseren van een nieuwe invulling die recht doet aan de landschappelijke kwaliteiten vraagt om de aanleg van nieuwe wegen en groen.

32

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Kentalis zal de mogelijkheden voor de toekomstige invulling van het terrein daarom ook toetsen op financiële haalbaarheid.

4.2 Relatie met bestaand beleid Wat betreft gemeentelijke beleidsuitgangspunten is een overzicht gemaakt van relevant vigerend beleid, waarop hieronder nader wordt ingegaan. 4.2.1 Woonvisie / Uitvoeringsnota woningbouw De gemeente Sint-Michielsgestel streeft in haar woonbeleid naar een woningbouwprogramma dat aansluit bij de lokale ambities en behoeften in de gemeente. Die behoefte richt zich met name op de bereikbaarheid en betaalbaarheid van woningen voor een- en tweepersoons huishoudens, (alleenstaande) senioren en al dan niet samenwonende starters op woningmarkt. Er is grote vraag naar een kwalitatief goed woonprogramma in Sint-Michielsgestel die deze doelgroepen op duurzame wijze weet te bedienen. Ook op provinciaal niveau liggen er belangrijke uitdagingen. Er is sprake van aanzienlijke vraag naar nieuwe woningen in Noord-Brabant en in de stadsregio ’s-Hertogenbosch. De komende 10-15 jaar is er behoefte aan een continue bouwproductie van circa 10.000 woningen per jaar. Daarbij worden trends gesignaleerd als huishoudensverkleining en de vergrijzing van huishoudens. De betaalbaarheid van het wonen komt hierdoor onder druk te staan. De focus vanuit de provincie is ook steeds meer gericht op de

33

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Structuurschets - structuurvisie Sint-Michielsgestel 2025.

kwalitatieve opgave, de juiste woningen bouwen voor specifieke doelgroepen: betaalbaar, kleiner en toekomstbestendig. Door middel van het ‘Actieprogramma Nieuwe Woonvormen en Zelfbouw’ beoogd de Provincie een impuls te geven aan vernieuwende, vraaggerichte woonvormen en -concepten om zo de woningbouwproductie van een kwalitatieve impuls te voorzien. De ambities voor het Kentalis terrein, om bij te dragen aan zowel de kwantitatieve als de kwalitatieve opgaven in Sint-Michielsgestel en in Noord-Brabant, zijn groot. De kansen die het terrein biedt zijn talrijk. Het is de uitdaging vanuit deze kansen een waardevolle toevoeging te leveren aan de lokale kwalitatieve woningbehoefte in Sint-Michielsgestel en tevens de unieke ruimtelijke en landschappelijke kwaliteiten van het gebied, de historische waarde van het hoofdgebouw te benutten voor woonmilieus die een aanvulling vormen op de (boven-) regionale woningmarkt. Van belang is, om daarbij aan te sluiten op het onderscheidend karakter van wonen op het Kentalis terrein in Sint-Michielsgestel en de unieke ligging ten opzichte van ‘s-Hertogenbosch, als harmonieus, dorps wonen met een hoge sociale cohesie en een sterk gevoel van veiligheid.

34

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Schets - vlindermodel Sint-Michielsgestel, twee dorpshelften.

Diagram - ruimtelijke relaties.

Diagram - groen en water.

4.2.2 Ruimtelijke relaties Het Kentalis terrein is gelegen tussen de twee dorpshelften van Sint-Michielsgestel. Al vanuit de visie in het Transformatiekader van 2018 is de ambitie geformuleerd om zowel de ruimtelijke als ook de sociaal-maatschappelijke relaties te versterken tussen dorp en terrein en de koppeling te leggen tussen de dorpshelften onderling. Belangrijk daarbij is dat het stedelijk weefsel wordt verbonden zonder dat de landschappelijke kwaliteiten van het raamwerk worden aangetast.

4.2.3 Groen en water Vanuit Waterschap De Dommel worden er drie wateropgaven benoemd voor de transformatie van het Kentalis-terrein: 1. Het ontwikkelen van een groene zone langs de Dommel; 2. Rekening houden met de ligging van het terrein in het gebied ‘reservering waterberging’; 3. Hydrologisch neutraal ontwikkelen.

35

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Het gebied ligt in de reservering voor waterberging en is daarmee planologisch beschermd.

Uitgangspunt daarvan is, dat het waterbergend vermogen door de ontwikkeling niet mag worden aangetast. Indien delen van het terrein worden opgehoogd, dient dit te worden gecompenseerd zodat een vergelijkbaar bergend vermogen resteert. Dit vormt een essentieel onderdeel dat dient te worden opgelost voordat verdere planvorming tot stand kan komen. Het gebied is ook in beeld bij de vergrote wateropgave in ’s-Hertogenbosch ten gevolge van klimaatverandering. In zeer uitzonderlijke hoogwatersituaties zou een deel van het terrein onder water kunnen lopen. Het is daarom een randvoorwaarde om watersensitief te ontwikkelen, wat tevens de garantie op droge voeten voor de toekomstige bewoners van het terrein garandeert. Leidende principes van hydrologisch neutraal ontwikkelen zijn: • elke regendruppel vasthouden (60 mm) en • klimaatrobuust te ontwerpen, waarbij er rekening houden wordt met intensievere neerslag (> 60 mm) en langere periodes van droogte.

36

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Het is daarnaast provinciaal beleid om een ecologische (groene) zone van gemiddeld 50 meter breed langs de Dommel te ontwikkelen, uitgevoerd als ecologische verbinding met ruimte voor beekherstel. Het waterschap heeft hierin samen met de gemeente een uitvoeringsopgave. De zone langs de Dommel is reeds deels onder de Interim omgevingsverordening Brabant bestemd als Natuur Netwerk Brabant.

•

• • •

Diagram - verkeer.

4.2.4 Verkeer Het gemeentelijk beleid ten aanzien van verkeer is er op gericht om de ruimtelijke samenhang tussen Venkant en Theereheide te versterken, door met name in te zetten op nieuwe, veilige routes voor langzaam verkeer. Daarnaast is er aandacht voor de ontwikkelpotentie van het Kentalis terrein in relatie tot de veerkracht en robuustheid van het bestaande netwerk voor autoverkeer. Concreet leidt dit tot de volgende ambities op gebied van verkeer: • Maximaal 2 aansluitingen voor autoverkeer

37

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

vanaf het Kentalis terrein naar de Theerestraat; Het verbeteren van de fietsverbindingen tussen Venkant en Theereheide en van de fietsverbinding parallel aan de Theerestraat; Het verbeteren van de doorstroming op de kruising Theerestraat-Esscheweg; Het verlagen van de intensiteit van het autoverkeer; Het creëren van een autoluw gebied op het terrein, zonder oost-west verbinding voor autoverkeer;

Overige kansen voor de ontwikkeling van het Kentalis terrein die aansluiten bij de ambities van de gemeente Sint-Michielsgestel zijn: • Het netwerk van fietsroutes als ordenend principe; • Een mogelijk nieuwe fietsverbinding vanaf het Kentalis terrein langs de Dommel via Halder naar ‘s-Hertogenbosch; • Logische verkeersstructuren zonder verkeersborden; • Infrastructuur en voorzieningen voor E-mobiliteit • Robuuste, multifunctionele parkeervoorzieningen; • Multimodale (deel)mobiliteit.

4.3 Anticiperen op nieuw beleid Doorgaans maakt vigerend beleid ontwikkelingen mogelijk. Maar gezien de kansen die er liggen voor de ontwikkeling van het Kentalis terrein vragen sommige thema’s wellicht ook om nieuw beleid. Intentie is om ontwikkelaars maximaal uit te dagen, door ruimte te bieden voor creatieve oplossingen en nieuwe ideeën. Zo kunnen verrassende uitwerkingen ontstaan en kan buiten de kaders worden getreden, mits dit in een bevredigende uitwerking resulteert. 4.4 Provinciaal beleid Bij de transformatie is de essentie van de Brabantse Omgevingsvisie van belang: ‘diep, rond en breed’ kijken naar opgaven met een fysieke component: • Diep staat voor een gelaagde manier van kijken, dus niet alleen naar zichtbare effecten maar ook naar minder zichtbare lagen, zoals wat in de grond zit en de wisselwerking tussen de lagen. Het is een samenhangend systeem waarin het maken van slimme combinaties de oplossing biedt; • Rond kijken staat voor het overstijgen van een sectoraal perspectief, maar vanuit de vraag

38

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

hoe de ontwikkeling zo vorm gegeven kan worden dat deze bijdraagt aan een balans tussen people, planet en profit; • Breed kijken staat voor betrokkenheid en participatie van belanghebbende partijen en het meenemen van visies, meningen, wensen ideeën en belangen. De Brabantse Omgevingsvisie focust verder op vier grote maatschappelijke opgaven: de slimme netwerkstad, Brabant klimaatproof, concurrerende duurzame economie en Brabantse energietransitie. Deze thema’s stimuleren het verder denken over de koppeling van (ruimtelijke) opgaven aan andere maatschappelijke doelen, zoals klimaat, energie, duurzaamheid en bouwvormen (circulair). Concreet heeft de transformatie van het Kentalis terrein ook een sterke relatie met Van Gogh Nationaal Park i.o. Binnen het masterplan voor Van Gogh NP zijn er vier samenhangende ontwikkellijnen: 1. natuur, landschap en erfgoed als kans; 2. perspectief voor boeren en duurzame (voedsel)productie; 3. natuur en landschap tot in het hart van de stad; 4. ontwikkeling van natuurbeleving en duurzaam (cultuur)toerisme.

5. Ruimtelijk landschappelijk raamwerk Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

5. Ruimtelijk landschappelijk raamwerk 5. Ruimtelijk landschappelijk raamwerk 5.1 Visie De visie is gebaseerd op de uitwerking van een robuust ruimtelijk landschappelijk raamwerk, met nadere detaillering in vier deelgebieden: het compacte Kentalis (zie hoofdstuk 6) en herbestemming van het hoofdgebouw met invloedsgebied, ontwikkeling van het cultuurlandschap van de westflank en ontwikkeling van het dynamisch Dommeldal van de oostflank (zie hoofdstuk 7). I. Het hoofdgebouw als structuurdrager • Het hoofdgebouw blijft intact en wordt herbestemd met nieuwe functies, met het Priesterhuis en de torenspitsen als markante accenten in hoogte; • De vrije zichtlijn vanaf het Priesterhuis naar de Dommel blijft open, krijgt een zicht op het water en wordt aan de zijranden begrensd door bebouwing en groen; • De (cultuurhistorisch) waardevolle bomen worden gehandhaafd en de bomenlanen rondom het hoofdgebouw worden

40

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

•

gecompleteerd tot een inkadering van de flanken; De siertuin aan de voorzijde, de ‘Hortus Conclusus’ in het binnenhof van het hoofdgebouw met daarnaast de ruimte voor parkeren aan de achterzijde blijven integraal onderdeel van het functioneren van deze plek.

II. De inrichting van de Dommelzone • De beschermingszone van de Dommel (5 meter vanaf de insteek) wordt geheel vrijgehouden en het profiel van vrije ruimte (gemiddeld 50 meter vanaf de insteek, met een minimum van 25 meter) blijft onbebouwd; • Rondom de Dommel wordt ingespeeld op (extra) wateropgaven; • De (beleving van) de bestaande groen- en natuurzone wordt versterkt. Deze rand langs het water over het terrein is ruim 900 meter lang, wat ongeveer 12 minuten wandelen is; • Om de zone rondom de Dommel beleefbaarder te maken is een afwisseling van overgangen gewenst. Momenteel is het gebied dicht begroeid en vrij ontoegankelijk, maar er wordt meer differentiatie gemaakt door een mix van drie verschillende sferen:

41

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

A. Beekbegeleidend bos Hoog opgaande bomen inclusief onderbegroeiing, waardoor het water niet zichtbaar is en er geconcentreerde ecologische plekken blijven;

Beekbegeleidend bos

B. Beekbegeleidende bomenrij Hoog opgekruinde bomen zonder onderbegroeiing, waardoor het water tussen de boomstammen en onder de boomkruinen door zichtbaar wordt; C. (Bloemrijk) grasland Open gebieden met weidse aanzichten op de Dommel met incidenteel een boom en direct contact met het water. • •

Rondom de Dommel is ruimte voor langzaam verkeer en recreatie(vaart); Op markante punten worden zichtlijnen gemaakt ter versterking van de relatie tussen het terrein, de Dommel en het dorp.

Beekbegeleidende bomenrij

(Bloemrijk) grasland

III. Inbedding en opzet van het compacte Kentalis • Ten zuiden van wonen en onderwijs voor cliënten wordt een beperkte hoeveelheid functies toegevoegd; • Er wordt een nieuw entreeplein ingericht met daaraan gebouwen voor dagbesteding, ontvangst en ondersteuning, inclusief parkeren; • Het compacte Kentalis krijgt hiermee een direct adres aan de Theerestraat; • Rondom de functies van Kentalis wordt een prikkelarme bufferzone gerealiseerd. IV. Ontwikkelen van het cultuurlandschap aan de westflank • Gebaseerd op de condities van het cultuurlandschap, in passende aansluiting op De Bleeke en met een goede overgang naar het compacte Kentalis kan de westflank worden ontwikkeld met wonen op erven. V. Ontwikkelen van het dynamisch Dommeldal aan de oostflank • Gebaseerd op de condities van het dynamisch Dommeldal, de relatie met De Meander en de (toekomstige) functies van het hoofdgebouw

42

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

•

•

• •

kan de oostflank worden ontwikkeld met clustersgewijs wonen in een parkachtige omgeving; Bepalende zichtlijnen, zoals de zichtlijn over de diagonaal van de jongenskapel naar de Michaelkerk zijn dragers van het park; Er is de mogelijkheid voor het maken van beperkte hoogteaccenten op bepaalde scharnierpunten in het gebied; De bospercelen langs de Dommeloevers worden ingebed in de ontwikkeling; De centrale open zone wordt begrensd door bebouwing of groen.

VI. Leggen van verbindingen • De westelijke (auto-)ontsluiting wordt verplaatst haaks op de Theerestraat; • De oostelijke (auto-)ontsluiting wordt heringericht haaks op de Theerestraat en het gebied inbracht als toegangsweg tot de nieuwe ontwikkelingen; • Er wordt een nieuwe langzaam verkeersbrug gerealiseerd en verbinding gelegd met de fietsroute Theereheide - Venkant; • Er wordt een toeristische recreatieve verbinding gecreeërd vanaf het centrum van

• •

•

Sint-Michielsgestel langs de Dommel (tot aan ‘s-Hertogenbosch); De struinroute langs de Dommel wordt verbeterd; Er wordt een wandelroute gerealiseerd naar het dorpshart met het centrum, de Meander, (de functies in het) hoofdgebouw en de nieuwe entree van Kentalis-compact als bestemmingspunten; De ruimte rondom De Meander (met parkeren, de natuurspeeltuin en de landschappelijke inrichting) wordt aangesloten op de ontwikkeling.

VII. Landschappelijke versterking geïnspireerd op de Hortus • Versterken van de landschappelijke kwaliteit, gebaseerd op het gedachtengoed van de Hortus. Principe daarbij is het versterken van het contrast tussen inkeer (Hortus Contemplationis), betrokkenheid (Hortus Catalogi) en openbaarheid (Hortus Ludi) die leidt tot een diversiteit aan tuinen:

A. Hortus Contemplationis Meer weten over het verhaal van de Hortus, Ligt als voormalige ‘Hortus Conclusus’ achter het achtergronden en organisatieprincipes van hoofdgebouw, als gecultiveerde ‘bezinningstuin’ in typen (klooster-) tuinen? een perfecte hiërarchie. Het was vroeger een vide laahrev - deogfrverschillende e teh nav netietilawk die in de compacte massa van het suklooster sulcnocstond sutroh Het boek ‘‘De Omsloten Tuin’ geeft meer uitleg en in miniatuurvorm een spirituele, harmonieuze over de verschillende tuintypologieën en hun wereld symboliseerde. bijbehorende inrichtingen. “The enclosed garden.” History and development of the Hortus Conclusus and its reintroduction into the present-day urban landscape. Aben, Rob en Saskia de Wit. ISBN 9064503486 vols. Rotterdam: 010, 2001.

raan fohdnap nee dde nor m rov-érrac nee ,tezHortus po elenoitidContemplationis. art nee roov nee tseik leadneneorG tcetihcra eD Impressie van voormalige wuobeg teh modnoR .saw kjilekiurbeg wuee ets02 egeorv ne ed91 ed ni tad slaoz ,eitidart eswueeleddim

wuobeg teH .eitatnëiro ed nelapeb gew ed ne leecrep teH .seitcnuf ednellihcsrev tem niutretsoolk ed tmok si tuutitsni teH .dlerewnetiub ed nav netolsegfa gitamsleoveg eemreih ne thcargmo tdrow neniut tem .dneneizroovflez sleednetorg

43

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel 11 anigap

I wuobnedets ne ruutcetihcra arrat

B. Hortus Catalogi In de vrije zone achter het Priesterhuis kan een ‘gecultiveerde natuurtuin’ komen met een brede soortenrijkdom in geometrische proporties en een gezamenlijk nutsgebruik (zoals voor stadstuinieren of eetbare collectieve tuinen) door cliënten, nieuwe bewoners en inwoners van Sint-Michielsgestel. Vroeger ging de Hortus Catalogi over maat, proportie en variatie van plantensoorten die een hogere orde in de natuur suggereerde. C. Hortus Ludi In het dynamisch Dommeldal, kan een parkachtige ongeving komen die wordt gebruikt als ‘lusthof’ met een Arcadische sociale ruimte voor gezamenlijke spelen en genieten. Vroeger was de Hortus Ludi als een decor voor het leven. Met dineren, dansen, praten, spelen, baden, romantiseren, ravotten en muziek maken. Het was een buitenkamer voor het dagelijkse leven waar de kwaliteiten van de open lucht samengingen met de veiligheid en verademing van thuis.

44

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Sfeerbeelden voor de Hortus Catalogi.

Sfeerbeelden voor de Hortus Ludi.

Ruimtelijk landschappelijke raamwerk Kentalis terrein.

45

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

nieuwe autoweg

nieuwe fietsroutes

bestaande autoweg

bestaande fietsroutes

bestaande wandelroutes

centrum

centrum

centrum

5.2 Deelaspecten autoverkeer Het Kentalis terrein kent meerdere kleine parkeerpockets, die onderling verbonden zijn. De ambitie is om het doorgaande verkeer op het terrein te ontkoppelen. Hierdoor krijgt het compacte Kentalisterrein een andere ontsluiting dan het dynamisch Dommeldal. De ontsluiting op de Theerestraat wordt verplaats en wordt één kruising tezamen met de Laurierstraat. Parkeren wordt ingepast in de nieuwe bouwvelden.

46

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

fietspaden Het huidige fietspad manoeuvreert zich om het Kentalis terrein heen. Doel is, dat het terrein de verbindende schakel gaat vormen. Een nieuwe brug over de Dommel kan er voor zorgen dat het gebied beter toegankelijk is voor langzaam verkeer. Het kan een bijdrage leveren aan een betere verbinding richting het centrum/ de Meander en de toeristisch recreatieve route langs het Dommeldal via Halder naar ‘s-Hertogenbosch.

nieuwe wandelroutes

wandel- en voetpaden Langs het Dommeldal bevindt zich een (potentieel) hoogwaardige wandelroute. Bij de wandelroutes is het van belang dat er een zeker onderscheid wordt gemaakt tussen de formele en informele karakters. Dit kan worden vormgegeven door middel van materialisatie, profilering en overgangen. Daarnaast kunnen nieuwe routes worden gekoppeld aan de ecologische verbindingszone waar de Dommel deel van uitmaakt.

hoogteaccent 6 lagen en meer (>20m.) buslijn 306

5-6 lagen (14-20m.)

buslijn 154

3 lagen + kap / 4 lagen (12-13m.)

buslijn 299

2 lagen + kap /3 lagen (9-11m.)

nieuwe zichtlijnen

buslijn 156

1 laag + kap / 2 lagen (7-8m.)

centrum

centrum

1 laag (3-4m.)

bestaande zichtlijnen

openbaar en collectief vervoer Met het openbaar vervoer is Sint-Michielsgestel bereikbaar per bus. De rechterzijde van het dorp wordt ontsloten via de busverbinding Den Bosch Schijndel. Voor het Kentalisterrein is een bushalte aanwezig genaamd Meanderplein. Het compacte Kentalisterrein kent een bijzondere situatie voor het collectieve vervoer van cliënten. Er zijn piekmomenten in de ochtend voor brengen en in de middag voor halen.

47

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

bouwhoogten De huidige bebouwing in de directe omgeving van het Kentalis terrein is overwegend twee tot drie lagen hoog. Alleen bijzondere complexen en de nieuwe bebouwing van het centrum zijn hoger. Een aantal gebouwen heeft specifieke accenten, zoals het hoofdgebouw, de Meander en de heilige Michaëlkerk. Deze accenten dienen als landmarks voor de omgeving en verbeteren de oriëntatie van het gebied.

zichtlijnen Bij de transformatie van het Kentalis terrein worden vrije zichtlijnen gemaakt. Zoals vanaf het Priesterhuis naar de Dommel. Van de Hostiebakkerij naar De Bleeke. En van de spits van de jongenskapel naar de torenspits van de Michaëlkerk. Het vrije zicht op de monumentale voorgevel van het hoofdgebouw blijft vrij vanaf de Theerestraat.

Verordening ruimte terreinhoogte Het hoofdgebouw aan de Theerestraat ligt aanzienlijk hoger dan het achterliggende terrein, dat feitelijk ‘op een oor’ afloopt naar de Dommel. Het maaiveld rondom het hoofdgebouw ligt op circa 7.10 +NAP terwijl de laagste delen van het terrein nabij de oevers op circa 4.50 +NAP liggen. Het hoogteverschil van ongeveer 2,6 meter is ervaarbaar op het terrein. Bij extreme stijgingen van het waterpeil die eens in de 100 jaar voorkomen (T100) kunnen delen van het terrein onder water komen te staan. Ten behoeve van de nieuwe ontwikkeling dient het terrein partieel opgehoogd te worden. De watercompensatie opgave vormt hierin een essentieel onderdeel.

48

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Kentalisterrein

Hoogtekaart AHN; Kentalis terrein in Dommeldal.

Verordening waterreservering - Waterschap de Dommel.

op te hogen zone tot +5.85m

af te graven zone

totaal ca 4.2 hectare gemiddeld 0.49cm ophogen

Totaal ca 4.4 hectare gemiddeld 0.46cm af te graven

2.90

2.90

10.00 6.00

2.90

5.85+

T=100

1.06

5.50+

5.40+

5.00+

Principe van het ophogen van bebouwbare delen en afgraven van het landschappelijk raamwerk op het Kentalis terrein.

terrein ophogen Om de nieuwe bebouwing ook in situaties van extreem hoog water (T=100, zie p.48) droog te houden, dienen de bouwvelden te worden opgehoogd. Deze grond kan worden afgegraven uit het landschappelijk raamwerk wat daardoor platselijk lager wordt, wat kansen biedt om hier een landschappelijke inrichting te creëeren die inspeelt op de specifieke ligging. Uitgangspunt voor het gehele terrein is een gesloten

49

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

grondbalans. Globaal betekent dat een ophoging van circa 50 cm ter plaatse van bouwvelden en een gemiddelde verlaging van circa 45 cm voor het beekdal en en de parkzone tussen de bebouwing. compenseren verharding Indien de transformatie van het Kentalis terrein zal leiden tot meer verhard oppervlak dan momenteel

het geval is, dient het surplus aan verharding en/ of bebouwing te worden gecompenseerd door toevoeging van oppervlaktewater(-berging).

6. Het compacte Kentalis Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

6. Het compacte Kentalis 6.1 Zelfstandig gebied, ruimtelijke buffers Kentalis concentreert zich op een deel van het terrein, rondom de onderwijsgebouwen van De Travelaar, het wonen van het Carre en nieuwe functies bij de entree vanaf de Theerestraat zoals dagbesteding en receptie. Onderdeel van het gebied zijn de (gebruiks-)tuinen en buitenruimten van de functies, alsmede een landschappelijk ingerichte ‘bufferzone’ die een goede overgang garandeert naar (toekomstige) functies rondom de blijvende functies van Kentalis. De bufferzone beperkt eventuele impact van nieuwe functies op de cliënten van Kentalis. Het terrein wat in gebruik blijft van Kentalis bedraagt circa 14 hectare.

Het compacte Kentalis terrein

51

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

6.2 Een excellente leefomgeving met onderwijs, dagbesteding en ondersteuning Op het terrein dat Kentalis in gebruik houdt gaat zij zich richten op haar kerntaak, het bieden van zorg en onderwijs aan uiterst kwetsbare cliënten. Het nieuwe terrein aan de Theerestraat wordt een excellente woon-, werk-, en leeromgeving voor cliënten met auditieve en visuele beperking. Ruimtelijke buffers waken over de luwte van het terrein en kunnen in de toekomst functies huisvesten die het leefmilieu versterken én een brug slaan naar de omgeving. 6.3 Representatief adres aan de Theerestraat De verbondenheid tussen Kentalis en SintMichielsgestel en het hoofdgebouw als identiteitsdrager van die verbondenheid is één van de kernwaarden voor dit gebied. Decennia lang is het hoofdgebouw hét visitekaartje geweest van Kentalis, waarmee het zich toonde aan de Theerestraat. Die belangrijke ‘onthaal’-functie zal worden overgenomen door een nieuwe entreezone, in het gebied aan de Theerestraat tussen de westflank en het hoofdgebouw.

52

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

Deze entreezone wordt het nieuwe visitekaartje van Kentalis aan de Theerestraat, passend bij een moderne zorgorganisatie, zij aan zij met het rijke verleden. De entreezone geldt als ontvangstruimte voor cliënten en bezoekers van Kentalis. Het programma van de entreezone is ondersteunend aan het excellente leefmilieu op het terrein. Er is ruimte voor de dagbesteding van cliënten die woonachtig zijn in het Carre, (medische) dienstverlening en werkplekken voor zorgmedewerkers en ondersteunende diensten. Kentalis bestudeert momenteel de omvang van het te ontwikkelen programma voor de entreezone. Gedacht wordt aan een programma van maximaal 3.000 m2.

6.4 Over te dragen gronden Alle delen van het terrein die niet meer door Kentalis worden gebruikt, kunnen worden overgedragen. Dit zijn globaal drie gebieden: 1. Het hoofdgebouw met invloedsgebied (met een oppervlak van circa 4,3 hectare); 2. Het cultuurlandschap (met een oppervlak van circa 2,0 hectare); 3. Het dynamisch Dommeldal (met een oppervlak van circa 7,5 hectare). In hoofdstuk 7 worden de ambities en kansen voor ontwikkeling van de drie gebieden nader omschreven.

Over te dragen gronden Kentalisterrein.

53

Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

2

3

1

7. Drie ontwikkelgebieden Kentalis verbindt Sint-Michielsgestel

kwaliteiten van het erfgoed - verhaal

hortus conclusus

7. Drie ontwikkelgebieden 7.1 Hoofdgebouw en invloedsgebied Het hoofdgebouw dient behouden te blijven in de nieuwe ontwikkelingsplannen. Uitgangspunt is dat herbestemming het bouwhistorisch onderzoek dient te respecteren. Het transformatiepotentieel brengt in beeld op welke manier herbestemming mogelijk is. Het type en de omvang van de functies voor herbestemming bepalen ook de ruimtevraag rondom het gebouwcomplex t.b.v. parkeren, toegangen en inbedding. Daarnaast behoort het terrein tot het hoogwaterbergingsgebied van de Dommel, indien nieuwe bebouwing wordt toegevoegd dient er dus watercompensatie te worden toegepast.