Presentatie erfgoedbeleid raad Simpelveld november 2024
Tekst van het document
Erfgoedbeleid Simpelveld Har van der Borgh
|
Buro4 | Monument en Ruimte
programma
• inleiding • waarom erfgoedbeleid • formuleren van erfgoedbeleid in thema’s: • (h)erkennen van erfgoed • verbeteren van de kwaliteit en duurzaamheid van erfgoed • beleefbaar maken van erfgoed
• aanpak en tijdspad • onderleggers en analyse van beleid • landelijke ontwikkelingen (in notendop, reeds uitgereikt) • lokale gevenheden en karakteristiek • Introductie ambitie gemeenteraad op basis van visies en beleidsstukken
• vervolg
waarom erfgoedbeleid
Alle ontwikkelingen maken koerswijzigingen en herbezinning op cultuurhistorische erfgoed noodzakelijk Maken van keuzes voor erfgoed die: • Passen binnen wettelijke en landelijke kaders • Recht doen aan de kwaliteit, karakteristiek en identiteit van de gemeente Nederweert • Overeenkomen met de ambitie en visie van de gemeenteraad • Rekening houden met wat in de gemeentelijke samenleving leeft • Smart zijn (acceptabel en realistisch)
uitwerken erfgoedbeleid
•
Prioriteiten stellen: – – –
•
Agenda voor de toekomst en uitvoeringsprogramma formuleren – –
•
Wat is wettelijk vereist Wat vinden we vanuit onze visie en ambitie (zeer) wenselijk of noodzakelijk Wat is nog meer wenselijk, wat zijn de kansen?
Waar liggen de overeenkomsten tussen wettelijke taken en onze ambitie/wensen Wat betekent dit (inzet organisatie en budget)?
Aan de hand van thema’s – – –
(h)erkennen van erfgoed (verbeteren van de) duurzaamheid en de kwaliteit van erfgoed beleefbaar maken van erfgoed
(h)erkennen van erfgoed
Thema met “dubbele boodschap” die gaat over: •
herkennen van waarden door inwoners en eigenaren – – –
•
vele zijn zich niet bewust van de waarden het gaat om het creëren van bewustwording en draagvlak voor erfgoed daarmee bevorderen we dat er bewuster met erfgoed wordt omgegaan en er zaken onbedoeld verloren gaan
(formeel) erkennen van waarden – – –
Soms is er echter sprake van tegengestelde belangen; voor deze gevallen is het nodig om de waarde van erfgoed formeel te erkennen dus te beschermen Alleen beschermen wat nodig is
duurzaamheid en kwaliteit erfgoed •
Maatwerk en mensenwerk –
Goede informatievoorziening en loketfunctie, richtlijnen en toetscriteria voor vooraf bekend, informatiebijeenkomsten, persoonlijke gesprekken met eigenaren in initiatiefnemers
• Details en deskundigheid –
•
Pro-actieve rol gemeente –
•
Monitoren en documentatie van erfgoed opbouwen, inventarisatie van restauratieachterstand en leegstand; eigenaren pro-actief benaderen om restauratie en herbestemming te initiëren
Stimuleren –
•
Erfgoed draait om details die niet verloren moeten gaan (weg = weg); verbeteren van het processen (stroomlijnen, toetsprotocollen, etc.); opleiding medewerkers (kennis en affiniteit);
Ruimere herbestemming erfgoed; gerichte subsidies voor gebouwde elementen en groen erfgoed
Duurzame gebouwen en landschap – – –
Goede informatievoorziening (ERM, subsidies), stimuleren van eigenaren van historische gebouwen om te verduurzaming om te gaan; leveren van voorbeelden en maatwerkoplossingen Waar laat de bebouwde omgeving en het landschap in het kader van de energietransitie hernieuwbare energiebronnen (zon- en windenergie) toe?; Cultuurhistorische kennis kan ons ten behoeve van de klimaatadaptie helpen gebruik te maken van het landschap en het natuurlijk systeem, net als vroegere generaties dat deden
beleefbaar maken van erfgoed Bevorderen van de beleefbaarheid van erfgoed door: • Verbeteren van de fysieke beleving van historische (dorps)kernen ⁻ ⁻
Bij reconstructie inspiratie zoeken in historische situatie Passende bestrating, profielen, groenaanleg en straatmeubilair
• Ontsluiten van erfgoed ⁻ ⁻ ⁻ ⁻ ⁻ ⁻ ⁻
Voor zowel inwoners (draagvlakvergroting), toeristen en educatieve doeleinden (scholen) Inventarisatiekaart / waardekaart omgevingsplan vormt goede onderlegger Op traditionele wijze: informatieborden, folders, (thematische) wandel- en fietsroutes Erfgoed bij voorkeur op aantrekkelijke en beeldende wijze tot leven brengen Met moderne middelen: interactieve app’s op de telefoon Via tekst, (historische) foto’s, gesproken verhaal of filmpjes (ook over immaterieel erfgoed) Samenwerking zoeken met historische verenigingen en VVV
aanpak en tijdpad
onderdeel Participatie historische verenigingen Overwegingen en maken (concept)beleidskeuzes Opstellen uitvoeringsplan en doorrekenen keuzes Uitschrijven beleidsnota in thema’s Aanleveren stukken voor besluitvorming en raadsvoorstel
nov 2025
dec 2024
jan 2025
febr-mei 2025
onderleggers en analyse van beleid (gevisualiseerd)
Landelijke ontwikkelingen
Lokale gegevenheden en karakteristiek
Gemeentelijk ambitieniveau en strategische visie
landelijke ontwikkelingen De veranderende maatschappij: •
prominentere positie van de klant: betere informatie en communicatie, belangenafweging (participatie)
•
krimp en leegstand (kerken, boerderijen)
•
verduurzaming, energietransitie etc.
Modernisering Monumentenzorg (MoMo) •
van objectgericht naar omgevingsgericht
•
van ‘conserverend naar ontwikkelend’ (behoud door ontwikkeling)
•
cultuurhistorische belangen verankeren in ruimtelijke plannen
landelijke ontwikkelingen Omgevingswet: • Vaststellen gemeentelijke omgevingsvisie (GOVI) (voor 31-12-2025) •
Vaststellen Omgevingsplan: – Samenbrengen alle ruimtelijke fysieke regelgeving in een plan – Deels regulerend, deels inspirerend en ontwikkelingsgericht – Belangrijke rol voor participatie samenleving – Vanaf 2024 tijdelijk omgevingsplan – Gemeenten hebben 6 jaar de tijd om tot een definitief omgevingsplan te komen (voor 31-12-1929) – Erfgoed is nationaal belang en moet worden uitgewerkt in GOVI en omgevingsplan
landelijke ontwikkelingen NOVI-gebied “Zuid Limburg” • • • • •
Acht gebieden in Nederland aangewezen Bedoeld om grote opgaven in gebied aan te pakken Gericht op verzilveren van kansen en wegwerken achterstanden Dit vraagt om een integrale aanpak Gebiedsgericht programma en investeringsagenda met bijdragen rijk
•
In Zuid-Limburg komen heel veel opgaven samen: de landbouwtransitie, energietransitie (wind, zon), verbeteren natuur en landschap, verbeteren kwaliteit van de leefomgeving (verlagen emissies), aanpak droogte en verbeteren waterkwaliteit, economische vitaliteit, leefbaarheid en beschikbaarheid voorzieningen. Bij een aantal van deze opgaven kunnen de historische gegevenheden van o.a. de inrichting van het landschap als inspiratie voor oplossingsrichtingen dienen.
•
landelijke ontwikkelingen Decentralisatie • • • • • •
hogere overheden trekken zich steeds verder terug rijk wijst nog slechts sporadisch monumenten aan en adviseert slechts nog sporadisch over vergunningen; bescherming van erfgoed is dus een zaak van de gemeente Subsidiemogelijkheden worden steeds minder budget voor restauratie van rijksmonumenten is door rijk doorgeschoven naar provincie; provincie heeft vooral aandacht voor grote projecten; geen structurele subsidiestromen meer maar telkens nieuwe regelingen
Regelgeving wordt steeds complexer en veranderd sneller • • •
meer deskundigheid bij gemeente nodig eigenaren zien door de bomen het bos niet meer de gemeente wel?
landelijke ontwikkelingen Erfgoed is kwetsbaar (weg = weg) • •
bij erfgoed en monumentenzorg zijn vooral details van belang door onwetendheid verdwijnen veel details en waarden – – –
•
eigenaren zijn zich niet bewust van waarden advisering RCE en Monumentencommissie vaak op hoofdlijnen en beperkt kennis in gemeentelijke organisatie ontbreekt
vele grotere (rijks)monumenten verliezen functie en zijn in slechte staat. – – –
monumenten kunnen alleen in stand worden gehouden indien ze een (rendabele) functie hebben Leegstand en beperkt onderhoud is funest voor erfgoed Hier wordt een pro-actieve rol van de overheid in gevraagd
Vragen?
lokale gegevenheden en karakteristiek Erfgoed bestaat uit: – – – – – – – – – –
Geomorfologie (bodemgesteldheid en oerlandschap) Cultuurlandschap, ruimtelijke patronen Groen en landschapselementen Nederzettingen Historische infrastructuur (wegen, paden, kanalen) Historische gebouwen Erven, tuin en parkaanleg Klein erfgoed (kruisen kapellen straatmeubilair Oudste lagen in de bodem: archeologie Immaterieel erfgoed het verhaal van de plek die herkenbaar of tot leven gebracht kunnen worden in het fysieke erfgoed
lokale gegevenheden en karakteristiek (bodemgesteldheid)
bodemkaart
reliëf
lokale gegevenheden en karakteristiek (ontwikkeling gebied)
bodem
1843-1844
lokale gegevenheden en karakteristiek (ontwikkeling gebied)
1843-1844
1900
lokale gegevenheden en karakteristiek (ontwikkeling gebied)
1900
1950
lokale gegevenheden en karakteristiek (ontwikkeling gebied)
1950
2000
lokale gegevenheden en karakteristiek (ontwikkeling gebied)
2023
veranderingen stedelijk gebied
lokale gegevenheden en karakteristiek (cultuurlandschap)
2023
veranderingen
lokale gegevenheden en karakteristiek (bedrijvigheid) •
Vooral agrarische bedrijvigheid – – – – – –
–
Vruchtbare lössgronden, wel slecht te bewerken 66 % bouwland 23 % weilanden met boomgaarden in dal Ca 5 % bossen op steile hellingen Ca 5 % woeste onontgonnen grond Gronden vanwege dichtheid en kleef-aarde moeilijk te bewerken en tot WO2 te weinig opbrengen voor kleine boeren; Veel mannen uit Simpelveld en Bocholtz zochten hun heil in metaalfabrieken in het Akense stadsdeel “Rote Erde”
– •
.
Niet agrarische bedrijvigheid: – – –
Grindwinning (rode put) Kleiwinning en baksteenproductie Kalkovens (noordelijke deel gemeente)
lokale gegevenheden en karakteristiek (infrastructuur)
Infrastructuur op ondergrond bodem
infrastructuur
lokale gegevenheden en karakteristiek (groen en landschapselementen)
Infrastructuur op ondergrond bodem
infrastructuur
lokale gegevenheden en karakteristiek (kernen)
Infrastructuur op ondergrond bodem
infrastructuur
lokale gegevenheden en karakteristiek (bebouwing)
Kaart met Rijksmonumenten
het oud gemeentehuis van Bocholtz
lokale gegevenheden en karakteristiek (rijksmonumenten)
kasteel de Bongard te Bocholtz
carré boerderij Heiberg 1 te Bocholtz
carré boerderij Zandberg 20 te Bocholtz
de kerk van Bocholtz
lokale gegevenheden en karakteristiek (rijksmonumenten)
Bulkense molen te Simpelveld
Koeltoren brikettenfabriek Simpelveld
Molsberg 96 Simpelveld
Wijnstraat 21 te Simpelveld
lokale gegevenheden en karakteristiek (lokaal bouwmateriaal)
Pastoor Neujeanstraat 8, Bocholtz (beschermd)
Pastoor Neujeanstraat 11, Bocholtz (niet beschermd)
lokale gegevenheden en karakteristiek (streekeigen bouwtraditie)
Vakwerk Weiweg 2 te Bocholtz (niet beschermd)
lokale gegevenheden en karakteristiek (streekeigen bouwtraditie)
61
59
Restanten vakwerkboerderijen Prickart 40, 59 en 61 te Bocholtz (niet beschermd)
lokale gegevenheden en karakteristiek (streekeigen bouwtraditie)
22
18
Dorpstraat 22, 18 en 13 t/m 17 te Simpelveld Sierstucwerk, modetrend eind 19e begin 20e eeuw overgewaaid uit Duitsland( niet beschermd)
lokale gegevenheden en karakteristiek (architectuur)
61
59
Voormalige gemeentehuis Bocholtz (niet beschermd)
Pastoriestraat 9 te Simpelveld
lokale gegevenheden en karakteristiek (architectuur)
Huize Loretto te Simpelveld (beschermd)
Huize Damiaan, Waalbroekervoetpad 38 te Simpelveld (niet beschermd)
lokale gegevenheden en karakteristiek (klein erfgoed)
Kaart met kruisen en kapellen
kruis op de hoek van de Weiweg, Prickart en Tienbaan te Bocholtz
lokale gegevenheden en karakteristiek
•
Wat hebben we op dit moment? – –
•
tot op dit moment vooral object-gericht: rijksmonumenten en archeologie erfgoed is echter veel breder!! een actieve historische vereniging, verhalen
Inventarisatie ruimtelijke erfgoed voor omgevingsplan noodzakelijk – – –
op basis van analyse van ontstaansgeschiedenis van landschap en kernen, oud kaart materiaal, historische feiten en verhalen alsmede veldwerk iedere kern/gehucht heeft zijn eigen verhaal, karakteristiek en kwaliteiten aan de hand van quickscan formuleren van erfgoedthema’s en kernkwaliteiten b.v. •
– –
Romeins verleden Bocholtz, stoomtrein en Miljoenenlijn Simpelveld, Heuvellandschap, plaatselijk bouwmaterialen en bouwtradities
in samenwerking met heemkundige verenigingen en inwoners (participatie) selectie is mede afhankelijk van het ambitieniveau van de gemeenteraad • • •
staalkaart van ontwikkelingsgeschiedenis en verhaal van kernen en landschap juridisch houdbaar, objectief, transparant en gemotiveerd niet alleen beschermingskader maar ook inspiratiekader voor ontwikkelingen
lokale gegevenheden en karakteristiek Inwoners • •
Veel inwoners zijn zich niet bewust erfgoed; wordt als vanzelfsprekend ervaren Pas als zaken verdwenen zijn realiseert men zich dat er een stukje eigenheid en identiteit verloren is gegaan en vindt men dit zonde
Hoe gaat de gemeentelijke organisatie met erfgoed om? • • • •
• • •
Is er voldoende kennis en affiniteit aanwezig? Informatie en communicatie met eigenaren (website, infoavonden?) Hoe verloopt het vergunningproces (procedure gestroomlijnd?) Begeleiden en de wegwijzen van eigenaren gedurende het planproces? – Waar liggen de waarden? – Subsidiemogelijkheden? Overdracht van vergunning dossier aan handhaving (let op kritische details) – Startoverleg met aannemer en initiatiefnemer voor aanvang bouw Heeft handhaving voldoend aandacht en capaciteit voor erfgoed? Heeft erfgoed organisatie brede aandacht? Ook bij uitvoerende diensten? – Weten we waar de belangrijke erfgoedwaarden aanwezig zijn? – Erfgoed kan dienen als inspiratiekader bij herinrichting van kernen
Vragen?
introductie ambitie en visie
Landelijke ontwikkelingen
Lokale gegevenheden en karakteristiek
Gemeentelijk ambitieniveau en strategische visie
introductie ambitie en visie Strategische visie 2013-2023 •
Speerpunten geformuleerd: – – – –
•
Toerisme en recreatie Blijven wonen (met de nodige basisvoorzieningen) Participatie (burgers, ondernemers en maatschappelijke organisaties) Kleinschalig en startend ondernemerschap
Toerisme en recreatie: – – – –
Schakel tussen de Parkstad en het Heuvelland; uitvalsbasis voor zowel stedelijk attracties Parkstad als het extensieve recreatie in het Heuvelland Simpelveld behoort tot één van de mooiste plekjes in Zuid-Limburg en profileert zich steeds meer als toeristische gemeente Beide kernen hebben ieder een toeristisch thema: Bocholtz = Romeins en Simpelveld = Stoomtrein verbinding leggen tussen de toeristische elementen en het centrum van beide kernen
introductie ambitie en visie Strategische visie 2013-2023 (vervolg) •
Blijven wonen – – –
•
Elke kern behoudt zijn eigen identiteit We streven naar behoud van historische panden De ruimtelijke omgeving krijgt een sterke kwaliteitsimpuls en behoud het groene karakter
Landschap, historische kernen, monumenten, karakteristieke gebouwen en ander erfgoed zijn van belang voor: – – –
Toerisme Aantrekkelijkheid van de kernen en het landschap Identiteit van de kernen en het landschap
introductie ambitie en visie Coalitieakkoord 2022-2026 •
Een aantal passages en stellingen uit het coalitieakkoord
– Koers houden en doorontwikkeling van bestaande thema’s en opgaven, – Verder bouwen op de uitgangspunten, kernwaarden (strategische visie 2013-2023) en beleidslijnen zoals in eerdere raadsperiodes –met breed draagvlak – zijn ingezet – Flexibel en vindingrijk inspelen op nieuwe ontwikkelingen zoals de Omgevingswet – Streven naar behoud van historische panden – De ruimtelijke omgeving krijgt een sterke kwaliteitsimpuls en behoud het groene karakter – Inzetten op optimale dienstverlening voor inwoners.
introductie ambitie en visie Coalitieakkoord 2022-2026 •
Een aantal passages en stellingen uit het coalitieakkoord (vervolg) – – – – – –
Inzetten op goede informatie met moderne communicatiemiddelen Benutten toeristische en recreatieve potenties Werken aan de uitstraling van een ‘groene gemeente’ Koesteren van het mooie buitengebied Samen werken met agrariërs aan instandhouding van ons landschap Met verschillende ontwikkelingen en projecten geven we dit gebieden een landschappelijke, toeristische en economische opwaardering van o.a. • • •
vakantieresort Heuvelland uitkijkpunt Huls(veld), opwaardering Stationsomgeving
– Verbindingen leggen tussen toeristische en recreatieve voorzieningen
introductie ambitie en visie Regionaal afstemmingskader GOVI’s Parkstad • Bouwsteen en uitgangspunten voor gemeentelijke omgevingsvisie (GOVI) voor alle gemeenten in Parkstad • Vastgesteld door de gemeenteraad van Simpelveld op 9 februari 2023 •
Enkele passages en stellingen uit het afstemmingskader:
– De identiteit en kernkwaliteiten van de regio zijn het gedeelde startpunt. Verder werken vanuit die kwaliteiten – We zijn onderdeel van een voor Nederlandse begrippen unieke omgeving – Onze bijzondere ligging, het bijzondere landschap, de unieke historische ontwikkelingen en samenleving zijn de kern van onze identiteit – Het karakteristieke buitengebied met haar agrarische landschap maakt onderdeel uit van het Nationaal Landschap Zuid-Limburg met glooiende hellingen, plateaus, holle wegen, graften, bossen en carréboerderijen
introductie ambitie en visie Regionaal afstemmingskader GOVI’s Parkstad • Enkele passages en stellingen uit het afstemmingskader (vervolg)
– Of het nu gaat om restanten van de Romeinen, de sporen uit de mijntijd, de prachtige kloosters en kastelen of onze eigen stroomtrein, ze geven allemaal een eigen identiteit aan de gemeente en regio – Ook de ondergrond speelt een bepalende rol: dorpen en steden zijn ontstaan op plekken vanwege de aanwezigheid van water, löss, steen etc. – Kennis van erfgoed en cultuur zijn inspirerend voor nieuwe ontwikkelingen en de aanwezigheid ervan biedt volop kansen – Bij opgaven aandacht hebben voor de kenmerken van de plaats/omgeving (genius loci), zodat de ontwikkeling bijdraagt aan het versterken van de kwaliteit en identiteit van de plek – Natuurlijke en culturele structuren beschermen en waar mogelijk ontwikkelen en herstellen. Het gaat om landschap, bodem en water, maar ook om erfgoedlocaties en hun omgeving
onderzoeken en bespreken ambitie
Op 28 januari 2025 Aan de hand van stellingen Stellingen worden van te voren toegezonden
Bedankt voor uw aandacht