6. Bijlage 1 Regionaal Isolatie- en Verduurzamingsprogramma

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA Stadsregio Parkstad Limburg

INHOUD 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4.

Inleiding Landelijk beleid Regionaal en lokaal beleid Huidige landelijke, provinciale en gemeentelijke regelingen en ondersteuningsaanbod Proces van het IVP

7 7 8 9 11

2. Doel van het Isolatie- en Verduurzamingsprogramma 2.1. Naar welk isolatieniveau gaat regio Parkstad toe? 2.2. Berekening doelstelling Isolatie- en Verduurzamingsprogramma 2.3. Het IVP als groeimodel

13 13 14 16

3. Doelgroepen 3.1. Prioriteit 2023 – 2026 3.2. Overige doelgroepen

19 19 25

4. Activiteitenprogramma 2023 – 2026 4.1. A – Ondersteunende activiteiten 4.2. B – Lokale aanpak koopwoningen 4.3. C – Aanvullende maatregelen gericht op energiearmoede 4.4. D – Zakelijke doelgroepen

31 31 34 40 41

5. Doorkijk na 2026 5.1. Continueren programmalijnen na 2026 5.2. Koppeling met andere opgaves

45 45 47

6.

Begroting

48

7.

Colofon

50

8. Bijlage A: Overzicht van landelijke, provinciale en lokale regelingen 8.1. Regelingen voor gebouweigenaren 8.2. Regelingen van de gemeenten 8.3. Aanbod van de WoonWijzerWinkel Limburg 8.4. Gemeentelijk ondersteuningsaanbod

51 51 54 55 56

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA Stadsregio Parkstad Limburg

4

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

SAMENVATTING Regio Parkstad Limburg streeft naar een duurzame, betaalbare en comfortabele woning- en gebouwenvoorraad. Niet alleen om klimaatverandering tegen te gaan, maar ook om energielasten voor inwoners en bedrijven te beperken, om minder afhankelijk te zijn van buitenlandse energiebronnen, en om woningen en gebouwen klaar te maken voor een toekomst met andere weerspatronen en grotere schaarste aan grondstoffen. Het doel van het Isolatie- en Verduurzamingsprogramma (hierna: IVP) is het verbeteren van het isolatieniveau en het verduurzamen van woningen. Het IVP beschrijft welke regelingen en activiteiten er de komende jaren voor verschillende doelgroepen worden aangeboden. Het IVP sluit aan op het Nationaal Isolatieprogramma (NIP) om optimaal gebruik te maken van landelijke gelden en regelingen. Het IVP is ook een groeimodel. Na verloop van tijd kunnen er activiteiten of eventueel regelingen toegevoegd of beëindigd worden om meer of andere doelgroepen te ondersteunen en/of activeren voor het nemen van verduurzamingsmaatregelen.

De verduurzamingsopgave is breder dan alleen isolatie en energiebesparing. Het groeimodel richt zich daarom ook op circulariteit en klimaatadaptatie. Zo kunnen er in de toekomst bij isolatie strengere eisen worden gesteld aan de herkomst van materialen (bijvoorbeeld hergebruikt of gerecycled materiaal) en een sterkere koppeling tussen isolatie en klimaatadaptieve maatregelen rondom wateroverlast en waterkwaliteit. Onderdeel van het IVP is om in de periode tot en met 2030 zoveel mogelijk woningen te verduurzamen en stappen te laten zetten richting de landelijke isolatiestandaard, zodat de Parkstadgemeenten op koers blijven voor een aardgasvrije en CO2-neutrale gebouwde omgeving in 2050. Concreet betekent dit voor Parkstad dat er nog ongeveer 115.000 woningen geïsoleerd moeten worden tot de landelijke isolatiestandaard. Gebouweigenaren zullen stapsgewijs hun gebouwen en woningen verduurzamen. Een deel van de opgave wordt gerealiseerd als gevolg van landelijke maatregelen, zoals afspraken met (sociale) verhuurders, betere (financiële) regelingen en een betere informatievoorziening. Een deel van de particuliere woningeigenaren zal echter hulp nodig hebben van de gemeenten. Het gaat volgens het CBS om ca. 17.400 woningen in heel de regio Parkstad Limburg. Om deze eigenaren te helpen ontvangen de gemeenten geld uit het NIP.

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

Het activiteitenprogramma 2023-2026 is opgebouwd uit vier programmalijnen. Programmalijn A bevat ondersteunende activiteiten, zoals de gemeentelijke organisatie en monitoring. Programmalijn B gaat over een lokale aanpak voor koopwoningen en richt zich zowel op het benutten van de meerjarige NIP-gelden voor de NIP-doelgroep als overige koopwoningen waar nog een isolatieopgave is. Programmalijn C zet in op aanvullende maatregelen ter bestrijding van energiearmoede. Programmalijn D richt zich op de zakelijke doelgroepen. Waar mogelijk wordt ook de koppeling naar de groeithema’s circulariteit en klimaatadaptatie gemaakt. Het isoleren van alle slecht geïsoleerde woningen is een grote opgave. Om deze opgave te laten slagen is het belangrijk om een aantal serieuze knelpunten op te lossen. Zo is er een tekort aan mensen en materialen en leiden de nodige vergunningen en/of ontheffingen tot de nodige vertraging. Gemeenten en Stadsregio Parkstad gaan met alle verantwoordelijke overheden, netbeheerders en andere partijen in gesprek om passende oplossingen te vinden om samen een duurzame gebouwde omgeving te realiseren.

CDOKE en eigen middelen

SPUKs energiearmoede. Na 2024 eigen middelen

5

Eind 2026 voert Stadsregio Parkstad Limburg een uitgebreide evaluatie uit van het IVP: wat zijn de resultaten, wat ging goed, wat kan beter en welke nieuwe kansen zijn er in het kader van het groeimodel op het gebied van klimaatadaptatie en circulariteit? Op basis daarvan herijkt de regio het IVP en maakt zij een nieuw activiteitenprogramma voor de jaren daarna. Vanaf 2026 zullen de meeste activiteiten gecontinueerd kunnen worden, maar zal de activatie verlegd worden naar doelgroepen die in de eerste periode onvoldoende bereikt zijn. Daarnaast krijgen naar verwachting met name hybride warmtepompen, particuliere verhuurders en zakelijke partijen na 2026 meer prioriteit en zal er steeds meer aandacht zijn voor de groeithema’s. Het IVP bevat een begroting voor de eerste programmaperiode 2023-2026. Het programma heeft in de eerste periode een omvang van 19,5 miljoen euro. Onderdeel hiervan is de benutting van de middelen uit het NIP waarvan ruim 75% besteed wordt aan isolatie- en ventilatiemaatregelen.

NIP regeling

Eigen middelen

6

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

Het doel van het programma is het verbeteren van het isolatieniveau en het verduurzamen van woningen.

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

7

1 INLEIDING Regio Parkstad Limburg streeft naar een duurzame, betaalbare en comfortabele woning- en gebouwenvoorraad. Niet alleen om klimaatverandering tegen te gaan, maar ook om energielasten voor inwoners en bedrijven te beperken, om minder afhankelijk te zijn van buitenlandse energiebronnen en om woningen en gebouwen klaar te maken voor een toekomst met andere weerspatronen en grotere schaarste aan grondstoffen. Het verduurzamen van de gebouwde omgeving is onderdeel van het regionale beleid PALET (Parkstad Limburg Energietransitie) en is de regionale invulling van mondiale en landelijke duurzaamheidsafspraken. In Nederland zijn deze afspraken vertaald in het Nederlands Klimaatakkoord. Hierin is afgesproken dat alle gemeenten een Transitievisie Warmte (TVW) opstellen. Bij de vaststelling van de Transitievisies Warmte (TVW) hebben de zeven Parkstad-gemeenten afgesproken om een Isolatie- en Verduurzamingsprogramma (IVP) op te stellen voor de periode tot en met 2030. Het doel van het programma is het verduurzamen van de woningen gebouwvoorraad, in het bijzonder door middel van energiebesparing, maar ook door voor te sorteren op een circulaire economie en klimaatbestendige leefomgeving. Het programma beschrijft welke regelingen en activiteiten er de komende jaren worden aangeboden. De verduurzaming van de gebouwde omgeving is een grote opgave.

Het IVP is daarom een groeimodel waarin enkele prioriteiten de komende vier jaar centraal staan, en andere prioriteiten kunnen ingroeien.

• Het Rijk voert beleid gericht op bestrijding van energiearmoede door snel de energierekening of het energieverbruik van huishoudens te verlagen. Gemeenten hebben hierin een belangrijke rol. Gemeenten hebben al tweemaal een specifieke uitkering (SpUk) ontvangen, bedoeld voor maatregelen in woningen die snel energie kunnen besparen. Ook hebben zij geld ontvangen om een energietoeslag uit te keren aan huishoudens op of onder het sociaal minimum (dat per gemeente kan verschillen). • Het NIP voorziet in een meerjarige, lokale aanpak van gemeenten voor isolatie en ventilatie van koopwoningen met D, E, F en G-labels. Een eerste uitkering uit het NIP heeft de gemeente ontvangen in juli 2022 (samen met de tweede SPUK ter bestrijding van energiearmoede). Het NIP kent vier actielijnen: º Actielijn 1 richt zich op de isolatie van 750.000 woningen van eigenaar-bewoners, waarbij gemeenten bewoners ondersteunen. Deze actielijn strekt ertoe een specifieke uitkering aan gemeenten mogelijk te maken om slecht geïsoleerde woningen te verduurzamen. Voor deze actielijn 1 is onlangs een regeling gepubliceerd (‘NIP-regeling’)3. º Actielijn 2 is gericht op de isolatie van 1 miljoen huurwoningen door verhuurders. º Actielijn 3 is gericht op het versneld isoleren van 750.000 woningen van eigenaar-bewoners op eigen initiatief.

º Actielijn 4 is gericht op het besparen van energie door laagdrempelige maatregelen.

1.1. Landelijk beleid De Rijksoverheid heeft begin juni 2022 het ‘Beleidsprogramma Versnelling Verduurzaming Gebouwde Omgeving’ gepubliceerd1. Onderdeel hiervan is het Nationaal Isolatieprogramma (NIP)2. In deze programma’s zijn uiteenlopende actielijnen en geldstromen uitgewerkt die voor gemeenten relevant zijn. Het voert te ver om deze programma’s hier samen te vatten, maar enkele onderdelen zijn hieronder uitgelicht: 1

2

Rijksoverheid: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/ rapporten/2022/06/01/beleidsprogramma-versnelling-verduurzaminggebouwde-omgeving Rijksoverheid: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/ publicaties/2022/04/02/nationaal-isolatieprogramma

3

Rijksoverheid: https://www.volkshuisvestingnederland.nl/onderwerpen/ nationaal-isolatieprogramma/lokale-aanpak-samen-met-gemeenten

8

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

• Er zijn landelijke prestatieafspraken gemaakt met de woningcorporaties waarin ook de doelstellingen uit het NIP zijn verwerkt. Belangrijke wijziging is het vervallen van de verhuurdersheffing en het versneld isoleren van woningen in de sociale huursector. Onderdeel van de nieuwe prestatieafspraken is ook de oude afspraak om uiterlijk in 2028 de slechtste energielabels uit te faseren. De landelijke prestatieafspraken moeten doorwerken in de lokale prestatieafspraken met woningcorporaties4. • Daarnaast breidt het Rijk (bestaande) landelijke regelingen uit voor huiseigenaren, zowel particulieren, VvE’s als verhuurders, zodat zij beter in staat zijn hun woningen te verduurzamen. Het gaat dan om een combinatie van financiële steun (zowel subsidie als leningen) en regels, zogenaamde normering. • Er is een landelijk Programma Hybride Warmtepomp met als doel om voor 2030 1 miljoen hybride warmtepompen te installeren in Nederland. Het Rijk maakt afspraken met de sector om de installatiecapaciteit uit te breiden en de kosten te verlagen. Ook breidt het Rijk subsidieregelingen uit om de hybride warmtepomp te stimuleren.

Het Rijk is voornemens om vanaf 2026 normen te stellen aan nieuwe verwarmingssystemen waardoor de hybride warmtepomp het nieuwe standaard verwarmingssysteem wordt voor woningen waar zij technisch haalbaar zijn en waar gemeenten de komende 10 jaar geen plannen hebben om aardgasvrij te worden. Bij de stimulering of normering van de hybride warmtepomp voorziet het Rijk vooralsnog geen rol voor gemeenten. De plannen worden concreter gemaakt voor de jaren 2022 tot en met 2024 in het ‘Actieplan hybride warmtepompen’. • Er zijn landelijke Standaard en Streefwaarden5 voor woningisolatie. De Standaard is een toekomstvaste standaard die aangeeft wanneer een woning “transitiegereed” is en geschikt is voor een bepaalde oplossing voor aardgasvrije verwarming. De Streefwaarden zijn technische waarden die voor verschillende bouwdelen aangeven wanneer deze voldoen aan de Standaard. Er zijn ook redenen om voorbij de standaard te isoleren. Dit is afhankelijk van het verwachte alternatief voor aardgas en in welke mate ook natuurlijke momenten kunnen worden benut voor het isoleren. Een nadere toelichting over de Standaard en Streefwaarden volgt in hoofdstuk 2.1 4 5

8

Aedes: https://aedes.nl/nationale-prestatieafspraken/wat-omvatten-denationale-prestatieafspraken-op-hoofdlijnen RVO: https://www.rvo.nl/onderwerpen/wetten-en-regels-gebouwen/ standaard-streefwaarden-woningisolatie

1.2. Regionaal en lokaal beleid Het beleid van de regio Parkstad Limburg dat relevant is voor energiebesparing is vooral terug te vinden in het energietransitiebeleid PALET en de Transitievisies Warmte 1.0 van de zeven Parkstad-gemeenten. Daarnaast zijn de Coalitieakkoorden van gemeenten (2022) relevant. • Met het energietransitiebeleid Parkstad Limburg Energie Transitie (PALET) hebben de Parkstad gemeenten in de zomer van 2015 het beleid en de visie vastgesteld om de noodzakelijke energietransitie in onze regio van de grond te krijgen en aan te jagen. Dit door ons energiegebruik tot 2040 met een derde terug te dringen en de resterende energievraag met hernieuwbare bronnen op te wekken. De kansen voor kleinschalige en grootschalige opwek uit zonne- en windenergie worden in het Uitvoeringsprogramma PALET beschreven en worden hier niet separaat benoemd. In dit IVP richten we ons vooral op het verduurzamen van woningen door het verminderen van het energieverbruik en het verbeteren van het isolatieniveau. • In december 2021 en januari 2022 hebben alle zeven Parkstad-gemeenten een eerste Transitievisie Warmte (TVW 1.0) vastgesteld. Hierin zijn de belangrijkste uitgangspunten voor de warmtetransitie opgenomen en is een eerste inzicht gegeven in de mogelijke warmteopties per buurt op basis van landelijk beschikbare data en analyses.

Omdat de verschillende aardgasvrije alternatieven voor verwarmen met aardgas vaak met lagere temperaturen werken is energiebesparing in veel gevallen een belangrijke randvoorwaarde. In de TVW’s hebben gemeenten daarom opgenomen dat zij willen inzetten op passende isolatie van de bestaande woningschil met een minimaal basisniveau. Om invulling te geven aan deze ambitie, hebben alle Parkstad-gemeenten bij de vaststelling van de TVW 1.0 afgesproken om een IVP op te stellen voor de periode tot en met 2030.

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG • In de volgende versie van de Transitievisie Warmte (de TVW 2.0) gaan gemeenten dieper in op het gehanteerde ambitieniveau en de regierol die het beste past bij de ambitie, de beschikbare alternatieven voor aardgas en de kenmerken binnen de gemeente. Ook maakt zij inzichtelijk in welke gebieden of voor welke doelgroepen zij in de komende jaren aan de slag gaan met een uitvoeringsplan. Besluitvorming wordt voor eind 2023 verwacht. De activiteiten uit het IVP dienen daarbij nauw aan te sluiten bij de beschikbare alternatieven voor aardgas en bij de wensen en behoeften van de verschillende doelgroepen in de Parkstad-gemeenten. Daarbij zal worden verkend waar het mogelijk is om activiteiten in het kader van IVP te koppelen aan andere programma’s, zoals (wijk)uitvoeringsplannen, het Volkshuisvestingsfonds en de Regio Deal 2.0. • In de Coalitieakkoorden (2022) is aandacht voor energiebesparing en het verduurzamen van de woningvoorraad. Ook geven sommige gemeenten expliciet aan dat zij aandacht hebben voor energiearmoede. • Alle Parkstad-gemeenten hebben in het Verbond voor Energierechtvaardigheid de krachten gebundeld met woningcorporaties, huurdersorganisaties, de WoonWijzerWinkel, onderwijsinstellingen, zorginstellingen en andere maatschappelijke organisaties in de regio.

Met dit verbond slaan we de handen ineen om de komende jaren energiearmoede om te buigen naar energierechtvaardigheid. Door eenvoudige energiebesparende maatregelen op korte termijn en structurele verbeteringen zoals hoogstaande isolatie op (middel)lange termijn maken we de energiehuishouding zowel duurzaam als betaalbaar. Dat betekent: een betaalbare energierekening, een leefbare woonkamertemperatuur en een houdbare ecologische voetafdruk6. • Stadsregio Parkstad Limburg en gemeente Heerlen ontvangen een grote bijdrage (45 miljoen euro) uit het nationale Volkshuisvestingsfonds om de woonkwaliteit en leefbaarheid van een aantal buurten en wijken te verbeteren en te verduurzamen. Met de Rijksbijdrage worden woningen aangepakt in gemeenten Beekdaelen, Brunssum, Heerlen, Kerkrade en Landgraaf. De bijdrage voor Heerlen Noord is apart aangevraagd7.

6 7

Gemeente Heerlen: https://www.heerlen.nl/duurzaam/energietransitieprojecten/verbond-voor-energierechtvaardigheid.html Stadsregio Parkstad Limburg: https://parkstad-limburg.nl/e45-miljoenuit-het-volkshuisvestingsfonds-naar-parkstad-en-heerlen-noord/

9

• In februari 2023 is de aanvraag voor een nieuwe Regio Deal Parkstad Limburg gehonoreerd met acht nieuwe focusgebieden verspreid over de stedelijke gebieden Brunssum, Heerlen, Kerkrade en Landgraaf en de landelijkere Nuth, Schinveld, Simpelveld en Ubachsberg. Daarbij is er sprake van koppelkansen met de integrale gebiedsgerichte aanpak. De looptijd van de Regio Deal is tot 2025.

1.3.Huidige landelijke, provinciale en gemeentelijke regelingen en ondersteuningsaanbod Er bestaan al veel verschillende landelijke, regionale en gemeentelijke regelingen voor energiebesparing, zowel voor gebouweigenaren als voor de gemeente zelf. Veel van deze regelingen zijn recentelijk uitgebreid of worden nog uitgebreid. De gemeenten kunnen structureel aanspraak maken op geld uit het Nationaal Isolatieprogramma. De regio ondersteunt inwoners momenteel al in samenwerking met de WoonWijzerWinkel Limburg. Een uitgebreid overzicht van de landelijke, provinciale en lokale regelingen voor woning- en gebouweigenaren is te vinden in bijlage 1. 1.3.1. Landelijke, regionale en lokale regelingen De Rijksoverheid richt zich op investeringssubsidies en financieringen. Voor particulieren zijn er de ISDE en de SVVE-subsidieregelingen, respectievelijk voor eigenaar-bewoners en VvE’s om woningen of complexen te isoleren of te voorzien van bijvoorbeeld een warmtepomp. Voor financieringen is er het Warmtefonds: deze is per 1 oktober 2022 uitgebreid. Vanaf dat moment kunnen eigenaren met een laag inkomen en zonder leenruimte, zonder restschuldrisico en tegen 0%-rente een voorfinanciering krijgen in de vorm van de Energiebespaarhypotheek8. Voor overige eigenaren is er de Energiebespaarlening, ook van het Warmtefonds.

Binnen de Energiebespaarlening hebben woningeigenaren de mogelijkheid om tegen een 0%-rente te lenen en de optie om (max €5.000,-) te lenen zonder aflossing, afhankelijk van de leenruimte en draagkracht.9 Voor gemeenten zijn er twee belangrijke geldstromen: de specifieke uitkering lokale aanpak voor isolatie (‘NIPregeling’) en de tijdelijke regeling voor capaciteit van decentrale overheden voor klimaat- en energiebeleid (CDOKE).

8 9

De energiebespaarhypotheek is alleen in te zetten in een wijkaanpak, die is aangemeld door de gemeente. Voor meer informatie over de energiebespaarlening, zie: https://www. warmtefonds.nl/particulieren

10

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

Gedurende de uitvoering van het programma is het de aanbeveling de ontwikkelingen rondom de regelingen goed te volgen en te monitoren waar belemmeringen bij inwoners zijn om te verduurzamen. Zo wordt er over een aantal jaar de optie voor gebouwgebonden financiering van het Rijk verwacht, maar zijn er ook al landelijke voorbeelden die hierop lijken zoals het WOAB woningabonnement10.

De WoonWijzerWinkel is gevestigd aan de Rodaboulevard in Kerkrade. Inwoners van de regio Parkstad Limburg kunnen hier terecht voor advies over energiebesparing en het verduurzamen van hun woning. Ook kunnen inwoners telefonisch contact opnemen of bezoek krijgen van een energieadviseur. De verschillende activiteiten van WoonWijzerWinkel Limburg zijn samengevat in bijlage 1.

1.3.2 Instrumenten voor de gemeenten Hoewel de gemeente de regie heeft over de verduurzaming van de gebouwde omgeving, gaan woningeigenaren over hun eigen woning. De Rijksoverheid werkt aan wetgeving om gemeenten meer bevoegdheden te geven voor het bepalen van de energie-infrastructuur in een wijk. Het Besluit gemeentelijke instrumenten warmtetransitie (Bgiw) geeft gemeenten de mogelijkheid om de levering van aardgas in een bepaalde wijk te stoppen na een bepaalde datum. Er moet dan wel perspectief zijn op een alternatieve energievoorziening waar gebouweigenaren op kunnen aansluiten. Aangezien isolatie een randvoorwaarde is voor de meeste duurzame, alternatieve energievoorzieningen, is deze bevoegdheid hooguit een indirecte sturingsmogelijkheid op energiebesparing. De Bgiw is in juli 2022 in consultatie gegaan en wordt in 2023 of 2024 verwacht.

Qua communicatie naar inwoners toe speelt WoonWijzerWinkel Limburg een belangrijke rol. In nauwe samenwerking met de Stadsregio wordt momenteel vanuit WoonWijzerWinkel Limburg gewerkt aan een digitaal duurzaamheidsplatform voor de regio – Parkstadverduurzaamt.nl. Middels deze pagina kunnen Parkstad-gemeenten een centraal platform vormgeven waar inwoners gemakkelijk terecht kunnen voor informatie, advies en hulp op het gebied van verduurzaming. Deze drie pilaren vormen de basis voor een digitaal duurzaamheidsplatform van de zeven Parkstad-gemeenten: • Informatie zal worden verstrekt over mogelijke verduurzamingsmaatregelen en hun effect, met hierbij een sterke link naar Milieu Centraal. Ook zal specifiek aandacht zijn voor financieringsmogelijkheden. Dit sluit aan bij de behoefte naar informatie over financieringsmogelijkheden en welke stappen er zijn voor de verduurzaming van de woning, benoemd in de inwonersenquête. • Advies zal in meerdere vormen worden aangeboden, variërend van telefonisch contact met de WoonWijzerWinkel, een adviesgesprek in de winkel of een bezoek aan huis door een energiecoach van de WoonWijzerWinkel of energie coöperaties. • Wat de component ‘hulp’ betreft zullen gemeenten een palet aan steunmaatregelen ter beschikking stellen, bestaand uit landelijke en provinciale maatregelen maar ook maatregelen voortkomend uit voorliggend document.

Ook zal worden ingezet op het bieden van ontzorging middels zogenaamde ‘ontzorgingspakketten’, variërend van totale ontzorging tot enkele en alleen hulp bij subsidie en financiering of te nemen verduurzamingsmaatregelen.

De Rijksoverheid werkt daarnaast aan enkele normen, onder andere voor huurwoningen en voor de duurzaamheid van verwarmingsinstallaties. Hierdoor kunnen slecht geïsoleerde woningen vanaf 2030 niet meer worden verhuurd en vervangt de hybride warmtepomp vanaf 2026 de cv-ketel als norm voor verwarmingstoestel. Het is nog onduidelijk hoe de handhaving van deze normen in de praktijk wordt gebracht. Mogelijk krijgen gemeenten hier nog een rol, in combinatie met nieuw instrumentarium. 1.3.3 Ondersteuningsaanbod vanuit WoonWijzerWinkel Limburg en Parkstadverduurzaamt.nl De regio Parkstad Limburg verzorgt in samenwerking met de WoonWijzerWinkel Limburg het ondersteuningsaanbod voor energiebesparing en verduurzaming van woningen. WoonWijzerWinkel Limburg is opgericht door de zeven Parkstadgemeenten, de gemeenten zijn tevens aandeelhouder.

10

Energiefonds Overijssel: https://www.energiefondsoverijssel.nl/project/ woab-woningabonnement/

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

Per interessegebied (bijv. opwek van energie, isolatie of subsidie) kunnen inwoners zien welke hulp ze kunnen krijgen bij het verduurzamen van hun woning of pand. Dit sluit ook aan bij de behoefte naar informatie over financieringsmogelijkheden en welke stappen er zijn voor de verduurzaming van de woning, benoemd in de inwonersenquête. Naast landelijke, provinciale en regionale maatregelen kunnen gemeenten zelf tot een lokaal aanbod komen en dit via Parkstadverduurzaamt. nl inzichtelijk maken. De gedachte achter het digitale platform parkstadverduurzaamt.nl is dat burgers gemakkelijk en overzichtelijk geholpen kunnen worden bij het verduurzamen van hun woning of pand. Waar door een wildgroei aan websites en maatregelen inwoners soms door de bomen het bos niet meer zien, helpt Parkstadverduurzaamt.nl om gemakkelijk en gericht tot de benodigde informatie, advies op maat en hulp bij uitvoering te komen. Deze insteek in combinatie met proactieve communicatie vanuit de WoonWijzerWinkel Limburg onder de noemer Parkstadverduurzaamt. nl maakt dat gemeenten inwoners gericht kunnen inspireren en aansporen tot verduurzaming.

11

1.4. Proces van het IVP Om tot het IVP te komen is onder regie en coördinatie van Stadsregio Parkstad Limburg een proces doorlopen met verschillende bijeenkomsten met een regiegroep en een klankbordgroep. In de regiegroep zijn de zeven gemeenten van de regio Parkstad Limburg vertegenwoordigd. De regiegroep is tijdens zes verschillende sessies bij elkaar gekomen, waarin keuzes voor het IVP gemaakt zijn. De klankbordgroep heeft een adviserende rol en bestaat uit verschillende partijen die actief zijn in de regio, namelijk een vertegenwoordiging van woningcorporaties, energiecoöperaties, het sociaal domein, WoonWijzerWinkel Limburg en hypotheekadviseurs. De klankbordgroep is drie keer bij elkaar gekomen en heeft vanuit praktijkkennis en ervaringen meegedacht over de keuzes in het IVP.

12

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

13

2 DOEL VAN HET ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGSPROGRAMMA Onderdeel van het IVP is om tot en met 2030 zoveel mogelijk woningen te verduurzamen en stappen te laten zetten richting de landelijke isolatiestandaard, zodat de regio Parkstad Limburg op koers blijft voor een aardgasvrije en CO2-neutrale gebouwde omgeving in 2050. Concreet betekent dit voor de regio Parkstad Limburg dat er nog ongeveer 115.000 woningen geïsoleerd moeten worden tot de landelijke isolatiestandaard. Gebouweigenaren zullen stapsgewijs hun gebouwen en woningen verduurzamen. Een deel van de opgave wordt gerealiseerd als gevolg van landelijke maatregelen, zoals afspraken met (sociale) verhuurders, betere (financiële) regelingen en een betere informatievoorziening. Een deel van de particuliere woningeigenaren zal echter hulp nodig hebben van de gemeenten. Het gaat volgens het CBS om ca. 17.400 woningen in heel de regio Parkstad Limburg. Om deze eigenaren te helpen ontvangen de gemeenten geld uit de NIP-regeling.

2.1. Naar welk isolatieniveau gaat regio Parkstad toe? Energiebesparing is een randvoorwaarde voor aardgasvrije verwarming aangezien de verschillende aardgasvrije alternatieven voor verwarmen met aardgas werken met lagere temperaturen. Hierdoor is isolatie een noodzakelijke tussenstap. Daarnaast levert energiebesparing op zichzelf ook al een CO2-besparing op, leidt het tot een lagere energierekening en leidt het vaak ook tot een comfortabelere en gezondere woning met minder tocht en vocht mits de isolatie gecombineerd wordt met energiezuinige ventilatie. Er is een landelijke Standaard voor woningisolatie. De Standaard komt ongeveer overeen met energielabel A wanneer een naoorlogse woning in één keer wordt aangepakt, of energielabel B wanneer deze stapsgewijs is aangepakt. Energielabels worden echter ook beïnvloed door zonnepanelen en leeftijd van de cv-ketel, daarom is de aanname dat woning met energielabel B voldoen aan de Standaard redelijk kwetsbaar. Om hieraan tegemoet te komen is in het IVP voor de zekerheid aangenomen dat alleen woningen met energielabel A aan de Standaard voldoen. Voor vooroorlogse woningen geldt dat de Standaard vergelijkbaar is met energielabel D.

Bijbehorende streefwaarden voor afzonderlijke bouwdelen ondersteunen het behalen van de Standaard bij een stapsgewijze aanpak. Bouwdelen zijn onderdelen van de woning die de warmtevraag bepalen. De vier ‘grote’ bouwdelen zijn het dak, de vloer, de ramen en de gevel. Daarnaast worden gevelpanelen, de voordeur, de mate van kierdichting en de ventilatie ook tot de bouwdelen gerekend. Het aanpassen van deze onderdelen is relatief eenvoudig en minder kostbaar en kan vaak gecombineerd worden met een groter bouwdeel, bijvoorbeeld kierdichten bij de kozijnen als het glas vervangen wordt. De streefwaarden gaan verder dan de Standaard. Dat betekent dat een woning op de Standaard kan komen zonder alle bouwdelen te hoeven isoleren, mits de bouwdelen die wel geïsoleerd worden verder gaan dan de Standaard. De gedachte hierachter is dat een woning met zo min mogelijk stappen de Standaard bereikt, aangezien isolatie-ingrepen door de meeste eigenaren zullen worden ervaren als ingrijpende en kostbare verbouwingen en zij dus het aantal momenten waarop zij isoleren zullen willen beperken. Het is dan beter om zoveel mogelijk te doen, wanneer je eenmaal verbouwt. Zowel de Standaard als de streefwaarden zijn theoretische concepten. In de praktijk is per woning(type) een deskundige inschatting nodig om te bepalen wat er minimaal moet gebeuren om een woning op de Standaard te krijgen.

Bouwkundig adviseurs, aannemers, energieloketten en energiecoaches spelen hier een belangrijke rol in omdat zij particulieren adviseren. De Rijksoverheid stimuleert de bekendheid van de Standaard bij deze partijen door de Standaard steeds meer als officieel referentiepunt te nemen in bijvoorbeeld subsidieregelingen, het woningwaarderingsstelsel, landelijke communicatie zoals www.verbeterjehuis.nl en het energielabel. Figuur 1: Schematische weergave van de relatie tussen de Standaard en Streefwaarden

14

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

Wanneer alle woningen op de Standaard zitten, zijn zij gereed voor een vorm van aardgasvrije verwarming. Hieruit volgt dat alle woningen in de regio Parkstad Limburg uiterlijk in 2050 minstens op de Standaard moeten zitten. Niet alle woningen zullen hetzelfde tempo doorlopen: in oudere woningen moet vaak meer gebeuren en er zullen hier meer ingrepen nodig zijn voordat zij de Standaard bereiken.

2.2. Berekening doelstelling Isolatie- en Verduurzamingsprogramma 2.2.1. Van aardgasvrij 2050 naar aantal isolatieingrepen Er zijn ruim 132.000 woningen in de regio Parkstad Limburg. Hiervan voldoen naar inschatting ca. 16.000 al aan de Standaard. De isolatieopgave is dus ongeveer 115.000 woningen, verdeeld over 81.000 eengezinswoningen en 34.000 meergezinswoningen.

Te verwachten is dat die 115.000 woningen niet in één keer zullen isoleren naar de Standaard, maar in twee à drie stappen, afhankelijk van natuurlijke momenten zoals verhuizing, de beschikbaarheid van voldoende middelen, de mate waarin een woning al geïsoleerd is, en de technische (on)mogelijkheden van de woning. De meeste eigenaren zullen bij een isolatiestap niet meer dan één bouwdeel aanpakken. Koplopers en verhuurders zullen vaker meerdere bouwdelen in één keer aanpakken, bijvoorbeeld bij renovatie. Op basis van deze factoren is tot de berekening gekomen dat er tot en met 2050 in de regio Parkstad Limburg ruim 184.000 ingrepen moeten plaatsvinden om de hele woningvoorraad op de Standaard te brengen. Verhoudingsgewijs lijken er relatief weinig ingrepen bij meergezinswoningen nodig te zijn. Dat komt omdat bij meergezinswoningen het hele pand aangepakt moet worden, en niet alleen de woning. Ingrepen bij meergezinswoningen gaan dus over het hele gebouw, zoals het vervangen van het dak of alle beglazing.

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

Vervolgens is het belangrijk om te kijken in welk tempo het nemen van isolatie-ingrepen moet gebeuren. Een rechte lijn naar de doelstelling voor de regio Parkstad Limburg voor aardgasvrij in 2050 betekent ongeveer 6.600 isolatie-ingrepen per jaar. Tabel 1: Indicatoren doelstelling regio Parkstad Limburg Indicator

Aantal woningen Aantal woningen waarschijnlijk nog niet op de Standaard Inschatting aantal isolatieingrepen Waarvan bij eengezinswoningen Waarvan bij meergezinswoningen

Waarde

Opgave per jaar (2023 t/m 2050)

132.305 115.753 ~184.400

6.600

~170.400

6.100

~14.000

500

2.2.2. Uitsplitsing van de doelstelling naar gemeenten en categorieën De doelstellingen zijn concreter gemaakt door deze op te splitsen in enkele categorieën. Deze categorieën volgen uit het NIP en zijn gekoppeld aan landelijke regelingen, geldstromen en regelgeving. Het NIP maakt ten eerste onderscheid in koop- en huurwoningen. Huurwoningen worden opgesplitst in woningcorporatiehuur en particuliere huur. De Rijksoverheid wil energiebesparing in deze sector stimuleren door enerzijds bindende afspraken te maken met verhuurders (normering) en anderzijds middelen beschikbaar stellen. Voor deze sectoren zijn het dus in eerste instantie de verhuurders zelf die aan de slag moeten met hun vastgoed, met behulp van landelijke middelen en normering.

15

Koopwoningen zijn onderverdeeld in twee groepen: koopwoningen ‘op eigen initiatief’ en koopwoningen waarvoor de gemeente de lokale aanpak organiseert. Koopwoningen op eigen initiatief zijn woningen van eigenaren die de komende jaren met hulp van landelijke regelingen stapsgewijs verduurzamen. Daarentegen is de lokale aanpak van gemeenten gericht op intensieve ondersteuning van woningeigenaren waarvoor landelijke regelingen en informatievoorziening niet toereikend zijn, en die dus hulp nodig hebben van de gemeente. De lokale aanpak moet waar mogelijk aansluiten op de TVW en bewonersinitiatieven, en gemeenten krijgen hier geld voor van de Rijksoverheid via de NIPregeling. De Rijksoverheid wil dat gemeenten tot en met 2030 prioriteit geven aan de slechtst geïsoleerde koopwoningen (energielabels D, E, F en G) van eigenaren die de meeste ontzorging nodig hebben. Overigens is er ook een grote groep die wel ontzorging en ondersteuning nodig heeft, maar die niet per se extra subsidie nodig heeft. Ook deze groep wordt met het IVP bediend. De NIP-regeling bevat een verdeelsleutel die geld verdeelt over gemeenten op basis van het aantal particuliere woningeigenaren met relatief lage inkomens en vermogens. Op basis van deze verdeelsleutel gaat het in de regio Parkstad Limburg om 17.400 woningen.

Op basis van deze informatie is de doelstelling voor het IVP nader uitgewerkt voor de periode 2023-2026. Tabel 2: Doelstelling regio Parkstad Limburg uitgesplitst naar eigendomscategorie, in isolatie-ingrepen per jaar Categorie Koopwoningen ‘eigen initiatief’ Koopwoningen ‘lokale aanpak’ Huurwoningen sociale huur Huurwoningen particulier Eigendom onbekend11

11

Isolatie-ingrepen per jaar (2023 t/m 2050) 2.650 990 1.710 870 360

Op basis van eigendomsdata van het Kadaster is van een aantal woningen niet met zekerheid vast te stellen of het particulier eigendom of verhuur door een particulier betreft. Deze woningen zijn daarom als onbekend geclassificeerd.

16

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

2.3. Het IVP als groeimodel Het verduurzamen van woningen en panden is een enorme opgave. Daarbij gaat het om meer dan alleen isolatie. De Parkstad-gemeenten willen inwoners en bedrijven in de breedte helpen bij het verduurzamen. Het IVP is dan ook een groeimodel. De primaire focus van het IVP in deze fase is energiebesparing en isolatie. Omdat de isolatieopgave in de regio groot is, en we niet overal tegelijk kunnen beginnen, kunnen de maatregelen en activiteiten stapsgewijs uitgebouwd en de doelgroepen verbreed worden in een groeimodel.

1. Bestaande productieprocessen maken efficiënter gebruik van grondstoffen, zodat er minder grondstoffen nodig zijn; 2. Wanneer nieuwe grondstoffen nodig zijn, wordt zoveel mogelijk gebruikgemaakt van duurzaam geproduceerde, hernieuwbare (onuitputtelijke) en algemeen beschikbare grondstoffen. Zoals biomassa, dat is grondstof uit planten, bomen en voedselresten. Dit maakt Nederland minder afhankelijk van fossiele bronnen en het is beter voor het milieu. 3. Nieuwe productiemethodes ontwikkelen en nieuwe producten circulair ontwerpen.

Daarnaast richt het groeimodel zich op de opgaven circulariteit en klimaatadaptatie. Het IVP kan dus komende jaren worden uitgebreid met activiteiten gericht op die thema’s. Denk daarbij bijvoorbeeld aan strengere eisen aan de herkomst van isolatieproducten, zoals het opnemen van strengere eisen rondom hergebruikte of gerecyclede materialen. Een ander voorbeeld is een sterkere koppeling tussen het nemen van maatregelen gericht op isolatie- en ventilatie die tevens bijdragen aan het tegengaan van wateroverlast, zoals het actiever stimuleren en aanjagen van groene daken. Waar van toepassing zijn daar in het programma al verwijzingen en mogelijkheden voor genoemd.

Circulariteit biedt volop kansen. Een circulaire transitie stelt ons namelijk in staat om ons duurzaam economisch groeipotentieel maximaal te benutten door slimmer te produceren en te consumeren. Zo kunnen we door het toepassen van circulaire strategieën grondstoffen behouden die hard nodig zijn om welvaart voor huidige en komende generaties te waarborgen. Daarnaast draagt een circulaire transitie bij aan de vermindering van de CO2-uitstoot. Stadsregio Parkstad Limburg werkt momenteel aan beleid op het thema circulariteit. Met dit beleid zetten we als regio koers naar een circulair Parkstad in 2050.

2.3.1 Circulariteit De vraag naar grondstoffen neemt wereldwijd toe. Ook voor de energietransitie zijn veel grondstoffen nodig, de energietransitie kan daarom ook als grondstoffentransitie worden gezien. Grondstoffen worden gebruikt voor bijvoorbeeld isolatie, voedsel, elektrische apparaten en kleding. Daarom werkt de overheid samen met het bedrijfsleven, kennisinstituten, natuur- en milieuorganisaties, overheden, vakbonden, financiële instellingen en andere maatschappelijke organisaties om zuiniger en slimmer met grondstoffen om te gaan. De Rijksoverheid heeft het landelijke programma Circulaire Economie opgesteld, met het doel een volledig circulaire economie in Nederland in 2050. Het kabinet benoemt hierin 3 doelstellingen12:

12

Rijksoverheid: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-669a180a7f09-4336-890c-633cf2c3b852/pdf

De circulaire transitie is een integrale opgave die vanuit de Stadsregio en Parkstad-gemeenten niet binnen één domein kan worden ondergebracht. Om tot een circulaire regio te komen is het essentieel dat het circulaire gedachtegoed en de uitvoering hiervan binnen alle domeinen wordt verankerd, waarin elk programma kijkt hoe circulariteit als middel kan dienen om de doelstellingen van desbetreffende programma’s te verwezenlijken. De circulaire transitie heeft een groot effect op de gebouwde omgeving. Het is dus van belang dat de opgaven binnen de transformatie van de gebouwde omgeving – dus van de TVW en de circulaire economie – slim met elkaar in verbinding worden gebracht zodat deze elkaar kunnen versterken in het realiseren van leefbare, vitale en duurzame wijken. Zo liggen er bijvoorbeeld nu al kansen in het gebruiken van circulaire bouw- en isolatiematerialen.

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

2.3.2. Klimaatadaptatie Om heel Nederland klimaatbestendig en waterrobuust in te richten, is het nodig dat klimaatadaptatie onderdeel is van overheidsbeleid en uitvoering. Er is een landelijke aanpak opgesteld, bestaande uit twee programma’s: het Nationaal Deltaprogramma13 en de Nationale klimaatadaptatiestrategie14. In het Nationaal Deltaprogramma staat hoe Nederland beschermd wordt tegen overstromingen, zorgt voor voldoende zoetwater en werkt aan een klimaatbestendige en waterrobuuste inrichting. Het Rijk, provincies, gemeenten, waterschappen en verschillende maatschappelijke organisaties werken samen aan deze opgaven. De Nationale klimaatadaptatiestrategie (2016) beschrijft de belangrijkste klimaatrisico’s voor Nederland en zet de koers uit om deze risico’s aan te pakken. Deze koers is in het uitvoeringsprogramma 2018-2019 vertaald naar plannen en acties. Dit programma richt zich op sectoren, ketens, thema’s en klimaatrisico’s die niet in het Deltaprogramma en het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie voorkomen en vult een aantal thema’s hieruit aan.

In het regionaal Actieprogramma Klimaatadaptatie Parkstad Limburg zijn de ambities vertaald naar concrete doelstellingen, acties en maatregelen. Daarnaast wordt er onder verantwoordelijkheid van provincie Limburg uitvoering gegeven aan het programma Waterveiligheid en Ruimte Limburg17. In het kader van verduurzaming zijn er in en rondom woningen en gebouwen volop mogelijkheden om klimaatadaptieve maatregelen te treffen. Denk aan het realiseren van meer groen, zoals groene daken, gevels en tuinen, het aanbrengen van zonwering of juist het zorgen voor waterberging en waterbuffers. Klimaatadaptieve maatregelen in de gebouwde omgeving richten zich vaker op verkoeling van woningen. Door het treffen van isolatiemaatregelen kan de woning in warm zomerweer ook beter koel blijven, omdat de warmte buitengehouden wordt18.

De regio Parkstad Limburg vindt het realiseren van een klimaatbestendige woon- en werkomgeving een belangrijke opgave. In 2050 is de regio Parkstad Limburg nog steeds een regio waar het aangenaam, veilig en gezond wonen, werken en recreëren is15. In de Regionale Klimaatadaptatiestrategie Parkstad Limburg, opgesteld in samenwerking met Waterschap Limburg en Waterleidingmaatschappij Limburg, worden de effecten van klimaatverandering voor de regio geduid. Ook is de ambitie vastgelegd om de regio Parkstad Limburg zo in te richten dat de regio leefbaar blijft en in staat is om te gaan met de gevolgen van klimaatverandering16. De visie richt zich op de volgende speerpunten: • • • •

Een klimaatbestendige regio Parkstad Limburg Bijdrage aan duurzaamheidsdoelstellingen Verbinding met andere thema’s en opgaven De samenleving betrekken

Rijksoverheid: https://www.deltaprogramma.nl/ Kennisportaal Klimaatadaptatie: https://klimaatadaptatienederland.nl/ publish/pages/120542/nas_rapport_5_1.pdf 15 Stadsregio Parkstad Limburg: Parkstad 2040 een grenzeloos perspectief. Regionaal Afstemmingskader GOVI’s Parkstad. Versie: Gemeenteraden Q1 2023 16 Stadsregio Parkstad Limburg: Klimaatadaptatiestrategie Parkstad Limburg

17

13 14

17

Provincie Limburg: https://www.limburg.nl/actueel/nieuws/ nieuwsberichten/2022/juli/rijk-limburgse-overheden-presenteren/ 18 HIER: https://www.hier.nu/themas/investeren-in-je-huis/wist-je-datisoleren-je-huis-ook-verkoelt

18

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

19

3. DOELGROEPEN Doelgroepen zijn van belang zodat de regio haar inzet kan prioriteren en omdat de landelijke geldstromen ook deels gekoppeld zijn aan specifieke doelgroepen. Daarbij is belangrijk om te vermelden dat doelgroepen elkaar kunnen overlappen en doelgroepen ook verschillende subdoelgroepen kunnen bevatten.

3.1.1. Koopwoningen met energielabels D, E, F, G en lage WOZ-waarde Er zijn 58.685 woningen in de regio Parkstad Limburg met een energielabel D, E, F of G, waarvan er 33.079 in eigendom zijn van particulieren. Niet alle woningen hebben een afgemeld (‘geldig’) energielabel. Woningen zonder geldig energielabel zijn ingeschat op basis van bouwjaar en woningtype. Koopwoningen met een slecht energielabel die daarnaast ook nog een WOZwaarde hebben onder het gemeentelijk gemiddelde of de NHG-grens zijn de doelgroep voor de ‘lokale aanpak’ van het Nationaal Isolatieprogramma. In heel de regio Parkstad Limburg gaat het daarbij om 18.398 woningen volgens het CBS19. Koopwoningen met slechte labels komen overal in de regio Parkstad Limburg voor, maar hebben een groter aandeel in de woningvoorraad van de kleine kernen. Dit komt vooral omdat daar relatief weinig huurwoningen zijn. Bij de WOZ-waarde zien we een soortgelijk patroon, namelijk hogere WOZ-waardes in de kleine kernen dan in de stedelijke kernen. Hierbij moet worden opgemerkt dat de gemiddelde WOZwaarde tussen de Parkstad gemeenten verschilt. In alle gemeenten ligt de gemiddelde WOZ-waarde ruim onder de NHG-grens, die in 2023 405.000 euro bedraagt. Tabel 3: Omvang ‘lokale aanpak’, eigendomsverhoudingen en WOZ-waarde 2022 in de regio Parkstad Limburg

3.1. Prioriteit 2023 – 2026 Een aantal doelgroepen krijgt prioriteit in het IVP in de komende jaren tot en met 2026. Deze prioritering is bepaald in afstemming met de regiegroep van gemeenten en de klankbordgroep van stakeholders, en getoetst bij de Bestuurscommissie Duurzaamheid van Stadsregio Parkstad Limburg. De prioritering is ingegeven door de landelijke geldstromen, de omvang van deze doelgroepen in de regio Parkstad Limburg en actuele problematiek zoals energiearmoede. Daarbij wijzen we de volgende doelgroepen aan, die elkaar kunnen overlappen: • Koopwoningen met energielabels D, E, F en G en lage WOZ-waarde; • Huishoudens met (risico op) energiearmoede; • (Gemengde) VvE’s; • Historische bebouwingspatronen en bijzondere woningen; • Vergrijzing;

Tabel 3: Omvang ‘lokale aanpak’, eigendomsverhoudingen en WOZ-waarde 2022 in de regio Parkstad Limburg Lokale aanpak koopwoningen (NIPregeling)

Parkstad (geheel)

Heerlen

Voerendaal

Kerkrade

Brunssum

Landgraaf

Simpelveld

Beekdaelen

Koopwoningen ‘Lokale aanpak’: slecht label en lage WOZ-waarde

17.370

4.860

850

2.720

2.470

2.800

765

2.905

Aandeel koopwoningen ‘lokale aanpak’ op totale voorraad

15%

12%

16%

13%

19%

18%

16%

19%

Aandeel overige koopwoningen op totale voorraad

40%

33%

50%

39%

39%

45%

41%

50%

Gemiddelde WOZ-waarde (x1000)

241

219

319

211

219

247

256

296

19 CBS: https://www.cbs.nl/nl-nl/maatwerk/2022/39/verdeelsleutelnationaal-isolatieprogramma-2020

20

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA In 2022 is dit onderzoek geactualiseerd en is het aantal volgens TNO opgelopen tot ca. 14.80021.

3.1.2. Huishoudens met (risico op) energiearmoede Een zeer actuele doelgroep is de doelgroep energiearmoede, die zowel uit kopers als huurders bestaat. In 2022 zijn eenmalige uitkeringen van de Rijksoverheid uitgekeerd aan de gemeente om deze doelgroep te helpen met energiebesparende maatregelen. Er zijn verschillende definities van energiearmoede. TNO en CBS definiëren energiearmoede als een combinatie van laag inkomen, slechte energetische kwaliteit van het huis en onvoldoende mogelijkheid om te investeren in een betere energetische kwaliteit. De doelgroep die daadwerkelijk kampt met energiearmoede bedraagt volgens onderzoek van TNO ca. 13.600 huishoudens in de regio Parkstad Limburg in 202020.

Voor het IVP is het nodig om deze groep ook geografisch gedetailleerd in kaart te brengen. Dit is ingewikkeld vanwege de beperkte beschikbaarheid van privacygevoelige data op huishoudenniveau. Daarom heeft de regio Parkstad Limburg een onderzoek laten uitvoeren door Stantec om de omvang en locatie van deze doelgroep zo goed mogelijk met openbare data te benaderen22. Door Stantec is gekeken naar een combinatie van lage inkomens op buurtniveau en slechte energieprestatie van de woning. Uit die analyse komen 39.000 huishoudens met een verhoogd risico op energiearmoede.

20 TNO: https://www.tno.nl/nl/over-tno/nieuws/2021/9/tno-brengtenergiearmoede-gedetailleerd-in-kaart/

21 TNO: https://www.tno.nl/nl/newsroom/2023/01/energiearmoedeonderzoek-2022/ 22 Stantec 2022: Potentieanalyses Transitievisies Warmte Parkstad

Figuur 2: Woningen in Parkstad met een D, E, F of G energielabel.

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG Op figuur 4 is te zien dat de doelgroep energiearmoede in de regio Parkstad Limburg zich met name concentreert in buurten met veel huurwoningen, zowel sociale huur als particuliere huur, en in veel mindere mate voorkomt in de kleine kernen. Met name grote clusters in Heerlen-Noord, Brunssum en Kerkrade vallen op. Dit is consistent met de conclusie van TNO dat energiearmoede in de regio Parkstad Limburg sowieso relatief veel voorkomt. Van alle Nederlandse gemeenten is er in Heerlen, volgens de laatste statistieken, met 15,4% van de huishoudens relatief sprake van de meeste energiearmoede. Het tegengaan van energiearmoede is ook een van de speerpunten van het Nationaal Programma Heerlen-Noord. Ook in Kerkrade (11,4%) betreft het een relatief groot aantal huishoudens.

21

Heerlen heeft gekozen om de komende jaren prioriteit te geven aan de verbetering van de focuswijken van stedelijk vernieuwingsgebied Heerlen-Noord. Deze focuswijken zijn wijken waar de label DEFG woningen, energiearmoede en lage WOZ-waarden samenvallen. Op dit moment loopt er in één van de focuswijken de pilot ‘Blokaanpak Vrieheide’ waarbij particuliere woningen en corporatiewoningen gerenoveerd en verduurzaamd worden. In dit traject zijn o.a. de gemeente, corporaties en WoonWijzerWinkel Limburg betrokken. De isolatiemaatregelen gefinancierd uit de NIP-middelen worden bij verduurzaming van deze particuliere woningen meegenomen.

Figuur 3: Gemiddelde WOZ-waarde per woning per CBS-vierkant (100x100m)

22

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

3.1.3. (Gemengde) VvE’s Naar schatting zijn er ca. 13.400 woningen in de regio die behoren tot een Vereniging van Eigenaren (VvE) en die nog niet de landelijke isolatiestandaard bereikt hebben. Slechts één op de vier van deze woningen is een koopwoning, wat erop duidt dat er relatief veel zogenaamde gemengde VvE’s zijn, waarbij een complex bestaat uit zowel huur- als koopwoningen. Het aandeel huurwoningen in een VvE kan zowel een kans als een uitdaging zijn voor verduurzaming: veel verschillende eigenaren bemoeilijkt vaak besluitvorming, en een eigenaar met een meerderheidsbelang kan verduurzaming versnellen maar ook tegenhouden.

In de regio Parkstad Limburg zien we dat woningen in een gemengde VvE vooral voorkomen in de stedelijke kernen. Dat is logisch omdat zich hier ook de meeste appartementsgebouwen en woningcorporatiebezit bevinden. Een aanpak gericht op (gemengde) VvE’s is dan ook het meest logisch voor Heerlen en Kerkrade.

Figuur 4: Woningen waarvan de bewoners waarschijnlijk een verhoogd risico hebben op energiearmoede

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

3.1.4. Historische bebouwingspatronen en bijzondere woningen De regio Parkstad Limburg kent veel historische bebouwingspatronen. Dit kunnen lintdorpen, mijnkoloniën of historische kernen zijn. Dit zijn ook gebieden waar relatief veel oude gebouwen met uiteenlopende gebruikersfuncties zijn, waarvan enkele ook monumentale status hebben. Zo kennen diverse gemeenten beschermd stads- en dorpsgezicht, zoals Beekdaelen (Terstraten), Brunssum (historische mijnwerkerswijken Treebeek-Haansberg, Schuttersveld, Rozengaard, De Egge en Langeberg), Heerlen (Eikenderveld, Beersdal, Tempsplein en omgeving, Maria Christinawijk, en Molenberg), Landgraaf (Lauradorp, Rimburg) en Voerendaal (Winthagen). Figuur 5: Historische bebouwingspatronen in Parkstad

23

In deze gebieden is het verduurzamen bovengemiddeld kostbaar en ingewikkeld, enerzijds vanwege de (deels) beschermde staat van sommige gebouwen, maar ook vanwege de hoge kosten die gepaard gaan met verduurzaming in deze gebouwen. Verduurzaming van gebouwen van voor 1920 is bijna altijd maatwerk. In aantallen is deze doelgroep relatief klein: minder dan 1 op de 10 woningen in de Parkstad Limburg zijn gebouwd voor 1920.

24

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

3.1.5. Vergrijzing De regio Parkstad Limburg heeft te maken met relatief veel vergrijzing en een beroepsbevolking die niet of nauwelijks meer groeit23. Dit brengt ook uitdagingen voor de woningvoorraad met zich mee. De kwantitatieve vraag naar woningen is minder groot dan elders in het land, en de kwalitatieve vraag sluit niet altijd aan op het woningaanbod. Hoewel ouderen meestal honkvast zijn, is er voor een deel van de ouderen behoefte aan een geschikte woning en woonzorgconcepten, liefst nabij voorzieningen. 23

Daarnaast zijn oudere mensen vaak minder gemotiveerd om te investeren in verduurzaming van de eigen woning, terwijl ze vaak wel over veel overwaarde beschikken. Bij het bereiken en activeren van oudere woningeigenaren is het daarom belangrijk om rekening te houden met de kenmerken en motivaties van deze specifieke groep.

Stadsregio Parkstad Limburg: https://parkstad-limburg.nl/wp-content/ uploads/2022/11/Strategische-Agenda-2021-2030-web.pdf?x53204

Figuur 6: Beschermde Stads- en Dorpsgezichten in Parkstad Limburg

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

3.2. Overige doelgroepen Naast de prioritaire doelgroepen zijn er doelgroepen benoemd die weliswaar belangrijk zijn, maar waar nu minder urgentie is om gemeentelijke inspanningen vanuit het IVP op te richten, bijvoorbeeld omdat landelijke geldstromen en taakstellingen ontbreken of omdat er nog belangrijke regelgeving uitgewerkt wordt.

Figuur 7: Percentage van de bevolking dat ouder is dan 65 jaar in Parkstad

25

26

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

3.2.1. Maatschappelijke vastgoed Maatschappelijk vastgoed is vaak in eigendom van de gemeente of in eigendom van organisaties die gesubsidieerd worden door de gemeente of een andere overheid. Het gaat dan bijvoorbeeld om sporthallen, gemeentehuizen, ziekenhuizen, culturele instellingen en brandweerkazernes. Ook bij deze gebouwen is er een verduurzamingsopgave, en dit is een verantwoordelijkheid van de gemeente als de gemeente voor het betreffende vastgoed de beheerder of eigenaar is.

Anders dan bij woningen is verduurzaming van maatschappelijk vastgoed veel meer een kwestie van strategisch portefeuillemanagement en draait de verduurzaming van deze gebouwen vaak meer om verduurzaming van de installaties dan van de schil. Te zien is dat maatschappelijk vastgoed zich met name concentreert in de grote kernen en in Heerlen als centrumgemeente, waar grote onderwijs- en zorgclusters zich bevinden. Ook in andere stedelijke kernen zien we vaak een clustering van maatschappelijke gebouwen. Een voorbeeld hiervan is het centrum van Kerkrade, waar zich in of nabij het stadshart een zwembad, diverse sportverenigingen en zorginstanties bevinden.

Figuur 8: Gebouwen met een maatschappelijke functie in Parkstad naar vloeroppervlakte.

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

3.2.2. Kantoorpanden en bedrijfsvastgoed Voor kantoren en bedrijfsvastgoed geldt net als voor maatschappelijk vastgoed dat verduurzaming volgt uit planmatig en strategisch voorraadbeheer van een doorgaans grote verhuurder. En net als bij maatschappelijk vastgoed speelt het verduurzamen en inregelen van installaties hier doorgaans een grotere rol dan het isoleren van de schil. Voor kantoren geldt al sinds januari 2023 een verplichting om minimaal te voldoen aan energielabel C. In de praktijk wordt deze verplichting nog niet overal gehaald. Toezicht en handhaving is een verantwoordelijkheid van de gemeenten, en belegd bij de Regionale Uitvoeringsdienst (RUD) Zuid-Limburg.

In de regio Parkstad Limburg zijn grote clusters van kantoren en bedrijfsvastgoed zichtbaar op bedrijventerreinen en centrumlocaties, zoals Heerlen Centrum, de Beitel in Heerlen, Spekholzerheide en Dentgenbach in Kerkrade en Strijthagen in Landgraaf.

Figuur 9: Kantoren en bedrijfsvastgoed in Parkstad, naar vloeroppervlakte

27

28

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

3.2.3. Particulier verhuurde woningen Particuliere verhuurders zijn een ingewikkelde doelgroep omdat de gemiddelde energieprestatie van particuliere huurwoningen slechter is dan bij koopwoningen en corporatiehuurwoningen. Ook zijn de eigenaren van deze woningen een zeer diverse doelgroep, van particulieren die een woning verhuren tot institutionele beleggers zoals pensioenfondsen. Particuliere verhuurders hadden tot voor kort geen prikkel om hun woningen te verduurzamen en pas sinds 2022 bestaat er een financiële regeling om hen te helpen bij verduurzaming.

Het kabinet heeft wel wetgeving aangekondigd om de isolatie van huurwoningen (zowel particulier als sociaal) aan te pakken, zodat er per 2030 ook geen woningen mogen worden verhuurd met EFG-labels24. In de regio Parkstad Limburg zijn er naar schatting nog ongeveer 13.800 particulier verhuurde woningen die nog niet op de Standaard zitten. Deze bevinden zich met name in de meer stedelijke gemeenten.

24 Rijksoverheid: https://www.rijksoverheid.nl/regering/bewindspersonen/ hugo-de-jonge/nieuws/2022/06/01/duurzaam-wonen-voor-iedereen

Figuur 10: Particulier verhuurde woningen in Parkstad die waarschijnlijk nog niet op de landelijke isolatiestandaard zitten

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG 3.2.4. Kansrijke hybride warmtepompen Bij deze doelgroep gaat het om woningen waar hybride warmtepompen een kansrijke oplossing zijn om op korte termijn relatief veel gas en CO2 te besparen. Hybride warmtepompen zijn een belangrijk speerpunt van landelijk beleid en kunnen ook bijdragen aan een snelle CO2-reductie in de regio Parkstad Limburg. De Rijksoverheid werkt nog de normering uit die ertoe moet leiden dat hybride warmtepompen vanaf 2026 de nieuwe standaard worden voor het verwarmen van woningen in de bestaande bouw. Bij de stimulering of normering van de hybride warmtepomp voorziet het Rijk vooralsnog geen rol voor gemeenten.

29

Ook is het bij hybride warmtepompen van belang dat er niet binnen 10 jaar gestart wordt met de ontwikkeling van een warmtenet of een ander aardgasvrij alternatief in de buurt. De Transitievisies Warmte 1.0 van de Parkstad gemeenten doen hier nog geen uitspraak over. In de Transitievisies Warmte 2.0 van de individuele Parkstad gemeenten wordt inzicht gegeven in welke gebieden een hybride warmteoplossing op korte termijn als kansrijk alternatief voor aardgas wordt gezien.

Figuur 11: Woningen in Parkstad waar een hybride warmtepomp mogelijk kansrijk is

30

30

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

STADSREGIO PARKSTAD LIMBURG

31

4. ACTIVITEITENPROGRAMMA 2023 – 2026 Het activiteitenprogramma 2023-2026 is opgebouwd uit vier programmalijnen. Programmalijn A bevat ondersteunende activiteiten, zoals de gemeentelijke organisatie en monitoring. Programmalijn B gaat over een lokale aanpak voor koopwoningen, en richt zich zowel op het benutten van de meerjarige NIP-gelden voor de NIP-doelgroep als overige koopwoningen waar nog een isolatieopgave is. Programmalijn C zet in op aanvullende maatregelen ter bestrijding van energiearmoede. Programmalijn D richt zich op de zakelijke doelgroepen. Waar mogelijk wordt ook de koppeling naar de groeithema’s circulariteit en klimaatadaptatie gemaakt.

CDOKE en eigen middelen

SPUKs energiearmoede. Na 2024 eigen middelen

4.1. A – Ondersteunende activiteiten In deze programmalijn zijn ondersteunende activiteiten ondergebracht. Het gaat hier om de gemeentelijke en regionale organisatie, bijdrage aan de WoonWijzerWinkel en monitoring. 4.1.1. Programmamanagement en ondersteuning Dit betreft de aansturing van het gehele programma: budget bewaken, personeel coördineren en afstemming met interne en externe stakeholders. Hoewel het IVP een regionaal programma is, zullen sommige activiteiten op gemeentelijk niveau georganiseerd moeten worden en sommige op regionaal niveau.

NIP regeling

Eigen middelen

Dat onderscheid is per activiteit nu nog niet volledig te maken. Gelet op de beschikbare capaciteit bij de gemeenten en de omvang van het programma gaat het IVP ervan uit dat het programmamanagement regionaal wordt georganiseerd. De belangrijkste taak op regionaal niveau is coördinatie van en (bij)sturing op de verschillende programmalijnen, beheer van de budgetten in overleg met de gemeenten die formeel de begunstigden zijn van de NIP-gelden, bestuurlijke afstemming en het monitoren van de voortgang. De gemeenten en Stadsregio Parkstad Limburg kunnen afspraken maken over inzet, financiering en middelen.

31

32

ISOLATIE- EN VERDUURZAMINGS PROGRAMMA

Naast de centrale coördinatie vergt het programma 2 à 3 fte aan projectleiderscapaciteit, verdeeld over de vier programmalijnen maar vooral in programmalijn B, en variërend per jaar. Het IVP gaat er vooralsnog van uit dat er 1 fte projectleiding op regionaal niveau wordt georganiseerd, en dat de resterende projectleiderscapaciteit op gemeentelijk niveau wordt ingezet, aangezien een deel van de activiteiten daar zal moeten worden uitgevoerd. Over de exacte invulling van deze capaciteit dienen verdere afspraken te worden gemaakt. Tot slot is er naar verwachting ca. 1,5 fte aan uitvoeringscapaciteit nodig. Dit zit met name in het inregelen en toepassen van regelingen, maar ook in werkzaamheden voor een communicatiemedewerker en inzet van uitvoerende juniorcapaciteit. Deze capaciteit zal grotendeels bij gemeenten georganiseerd moeten worden. Het regionale IVP is van toegevoegde waarde voor de gehele regio Parkstad. De gemeente kan door de samenwerking bijv. inkoopacties organiseren die aansluiten bij de verduurzamingsopgave. Door regionaal in te kopen ontstaat er schaalvoordeel en kan de uitvoeringskracht bij de bedrijven efficiënt worden georganiseerd.

De toevoegde waarde voor de regio zit niet alleen in het isoleren, maar ook in de kansen om vanuit de samenwerking met regionale partijen ruimte te bieden voor omscholing en daarmee het arbeidspotentieel in de regio aan te boren en daarmee oplossingen te bieden voor een belangrijk knelpunt voor de versnelling van de energietransitie. In welke mate deze kansen daadwerkelijk verzilverd kunnen worden, wordt pas duidelijk in de verdere uitwerking van het aanbod in het IVP. Daarnaast kan er bij de uitvoering van het IVP verkend worden hoe er samengewerkt kan worden met andere organisaties, zoals woningcorporaties en energiecoöperaties, en of en hoe er eventueel aangesloten kan worden op andere projecten en initiatieven. 4.1.2. Monitoring Het programma heeft een meerjarige opzet en er zijn nog onzekerheden die invloed hebben op de conversies van activiteiten. Die conversies zijn gebaseerd op ervaringen uit het verleden, van voor de huidige energieen materiaalprijzen, personeelsschaarste en geopolitieke veranderingen. Ook is het landelijk beleid deels nog in ontwikkeling, en zijn de gemeentelijke uitkeringen uit het NIP na 2024 nog niet bekend. Om deze redenen is het belangrijk om voortdurend het IVP te monitoren en bij te sturen waar nodig.