RVS Project Klimaatadaptieve Waterkerende Landschappen (KCO) Bijlage 1 Projectvoorstel KCO

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Projectvoorstel (of eigenlijk een transitievoorstel)

Naar alternatieve bouwstenen voor:

Klimaatadaptieve Waterkerende Landschappen - Voor een leefbare Oosterschelde en haar gemeenschappen –

Namens de KennisCommunity Oosterschelde www.onzeoosterschelde.nl De Initiatiefgroep Idco Duijnhouwer Aad Smaal Leo Adriaanse Peter van Veelen Philip Drontmann

Contact: 06 – 51 38 06 41

Versie: definitief 31 augustus 2021 Zierikzee

philip@alliantiemanager.com

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

1. Inleiding Dit projectvoorstel bouwt voort op de activiteiten die KennisCommunity Oosterschelde (KCO) sinds haar ontstaan in 2018, onderneemt. De door de partners bepaalde strategie voor de aankomende jaren is gebiedsgericht en gericht op samenwerking met lokale stakeholders en experts om bouwstenen voor klimaat adaptieve waterkerende landschappen te ontwerpen met meerwaarde voor natuur, recreatie en voedselproductie en veiligheid. Tevens wil het projectvoorstel nadrukkelijk een aanbod zijn voor het icoonproject waterkerende landschappen als onderdeel van de Vlaams Nederlandse samenwerking. De KCO hanteert de terminologie Klimaatadaptieve Waterkerende Landschappen. Deze staat gelijk aan termen die gebruikt worden in Zuidwestelijke Delta zoals Dynamische Dijkzones en Brede Waterkerende Landschappen.

2. Naar een vitale en leefbare Oosterschelde met zeespiegelstijging Geeft ons geen Oosterscheldedam, maar wat dan??? (Lezing Bram Drinkwaard, 1965)

De Oosterschelde is voor Nederland een unieke zeearm. De Oosterschelde is een icoon in de strijd voor veiligheid én milieu. Het getij zorgt voor bijzonder waardevolle natuur (zoals sepia, anemoon en lepelaar) en voorziet in belangrijke behoeften van de mens zoals zilte voeding, ontspanning (aan-, boven- en onderwater) en identiteit (leven in een delta). Het unieke van de Oosterschelde is niet vanzelfsprekend. Zo lagen er 50 jaar geleden plannen de Oosterschelde af te sluiten met alle (natuur)waarden in het geding en is er een compromis gevonden met de stormvloedkering. De druk op de Oosterschelde is onverminderd groot. Zorgvuldigheid is een vereiste. Maatschappelijke ontwikkelingen, klimaatverandering en zeespiegelstijging hebben impact op de toekomst van de Oosterschelde en haar gemeenschappen. Een open Oosterschelde is gevoelig voor zeespiegelstijging De zeespiegel stijgt deze eeuw door klimaatverandering mogelijk sneller dan verwacht. Nieuwe wetenschappelijke inzichten laten zien dat de zeespiegel mogelijk kan stijgen met meer dan een meter tot 2100. De MIRT studie Integrale Veiligheid Oosterschelde concludeert dat tot een zeespiegelstijging van 35cm de effecten op de hoogwaterveiligheid beperkt zijn, maar dat bij hogere zeespiegelstijging de effecten ernstig kunnen zijn.

Bij een verder stijgende zeespiegel zullen intergetijdengebieden (zandplaten, slikken, schorren) versneld verdwijnen en zullen de Zeeuwse eilanden Schouwen-Duiveland, Tholen, Noord- en Zuid-Beveland te maken krijgen met o.a toenemende verzilting van het grondwater en oppervlaktewater. Om verzilting tegen te gaan zal meer zoetwater moeten worden vastgehouden, zeker op plekken waar geen externe zoetwateraanvoer aanwezig is zoals op Schouwen-Duiveland en Noord-Beveland, of de landbouw zal zich moeten aanpassen aan de omstandigheden. Ook zullen er gevolgen zijn voor havens, bruggen, kades en buitendijks gelegen recreatiewoningen.

2

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

De toekomst van de Oosterscheldekering is een belangrijke sturende factor. De Oosterscheldekering gaat bij ongeveer 60 cm zeespiegelstijging al zo’n 10 keer per jaar dicht. Bij 1,5 m stijging bereikt de Oosterscheldekering de grens van het functioneel ontwerp en is er sprake van een vrijwel altijd gesloten systeem. Door het aanpassen van het sluitregime van de Oosterscheldekering is de levensduur te verlengen, maar ook de waterkeringen in het achterliggende gebied zullen op termijn versterkt moeten worden. Waarbij verder gekeken kan worden dan alleen het ophogen van keringen. Daarnaast zal het intergetijdengebied – bij behoud van het afsluitbaar open systeem – verder in oppervlak afnemen als gevolg van de hogere waterstanden en doorgaande afkalving van zandplaten. Een alternatieve oplossing is een permanent gesloten kering waarmee de veiligheid voor het achterliggende gebied op orde is en ook de verdere verzilting van de eilanden zal stoppen, maar daardoor ontstaan grote gevolgen voor het kwetsbare ecosysteem en de watergebonden economie die daarvan afhankelijk is. Oftewel, de vraag uit 1965 over een open of gesloten systeem is met de verwachte versnelde zeespiegelstijging weer helemaal actueel.

Adaptatie als kans Door de onzekerheid van de lange termijn ontwikkelingen en de toekomst van de Oosterscheldekering ontstaat het risico van een impasse, omdat op korte termijn de (gevoelde) noodzaak tot verandering ontbreekt. Indien niet tijdig wordt geanticipeerd op zeespiegelstijging bestaat de kans dat we voor hetzelfde dilemma staan als 50 jaar geleden. Het is evident dat de klimaatproblematiek niet alleen de Oosterschelde raakt. Een tijdige aanpak is niet alleen van belang voor het gebied zelf, maar een leerschool voor problemen elders; zoals de Oosterscheldewerken van destijds dat ook zijn. Door op tijd verschillende alternatieve ontwerprichtingen te verkennen kan de lange termijn uitdaging ook nieuwe kansen bieden voor het ecologisch systeem, recreatie, innovatieve/zilte landbouw en de positie van havens en historische woonkernen aan de Oosterschelde

De Oosterschelde is in drie zones in te delen (bron I. Duijnhouwer).

3

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Het bestaande Oosterschelde-systeem is onder te verdelen in een 3-tal deelsystemen (zie kaartje hierboven): • Herscheppen slikken & schorren voor het deelsysteem waar groot verlies van gronden heeft plaatsgevonden, mede als gevolg van de sel- en moernering uit het verleden (verdronken land van Zuid-Beveland, verdronken land van het Markiezaat van Bergen op Zoom) • Innovatieve dijkconcepten voor het deelsysteem waar diepe geulen en putten (tot wel 50 meter diep) zijn ontstaan ten gevolge van excessieve erosie door de binnendringende zee. • Bouwen met de Natuur voor het deelsysteem waar het erosiemateriaal uit voornoemde deelsystemen werd afgezet in de Voordelta, welke nu mede door de stijgende zeespiegel onderhevig is aan erosie en kustwaartse verplaatsing. Gelukkig hebben we nog de tijd om ideeën te onderzoeken: een mogelijke versnelling van de zeespiegelstijging is pas vanaf 2050 merkbaar. Dat betekent niet dat we nu niets hoeven te doen, maar dat we juist de tijd verstandig kunnen gebruiken om nieuwe kennis, concepten, bouwstenen en strategieën te ontwikkelen waarmee we tijdig kunnen anticiperen op verandering en zoveel mogelijk meerwaarde ontwikkelen voor een leefbare en veerkrachtige delta.

“Het is immers niet de sterkste, de slimste of de snelste, maar degene die zich het beste kan aanpassen aan veranderende omstandigheden (...) die overleeft...”, Charles Darwin (1809-1882)”

Aan de randen komt alles samen De effecten van zeespiegelstijging en klimaatverandering hebben met name gevolgen voor de brede oeverzone langs de Oosterschelde. Door een stijgende zeespiegel zullen, ook bij het huidige sluitregime van de Oosterschelde, buitendijkse slikken en schorren versneld verdwijnen wat naast een verlies van ecologische waarde en culturele betekenis ook gevolgen heeft voor de waterveiligheid. Door de toenemende gemiddelde waterstand zal de grondwaterdruk in de zone achter de dijk toenemen waardoor de kans op verzilting van het ondiepe grondwater en oppervlaktewater toeneemt. In combinatie met een toenemende kans op droogte en lange termijn bodemdaling zal in dit gebied de kansen voor traditionele landbouw afnemen. Op de lange termijn zal, afhankelijk van de lange termijn keuze voor de Oosterscheldekering, ook de waterkering moeten worden versterkt.

Schematisch weergaven: aan de randen van de Oosterschelde komt alles samen (bron P. van Veelen)

4

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

In de gebiedsagenda ZWD 2050 is één van de handelingsperspectieven het ontwikkelen van “dynamische dijkzones”, brede waterkerende landschappen waarbij integrale oplossingen voor waterveiligheid, zoete en zoute voedselvoorziening, recreatie en natuurontwikkeling worden gecombineerd. De uitdaging waar we voor staan is om het algemene concept van brede waterkerende landschappen verder uit te werken tot ontwerpalternatieven die passen bij de unieke gebiedskenmerken, daarbij synergie zoeken met lokale of regionale initiatieven en aansluiten op de wensen en noden van gebiedspartijen. Kan een brede waterkering een rol spelen bij de zoetwatervoorziening of tegengaan van verzilting? Hoe kan door ‘building with nature’ concepten waterveiligheid worden vergroot en de schorren en slikken worden beschermd? Bieden de inlagen ruimte voor duurzame vormen van zoute voedselproductie?

Uitdaging: Kunnen we waterkerende landschappen ontwerpen die ruimte bieden voor natuur, recreatie, innovatieve vormen van landbouw, visserij/aquacultuur, duurzame energie en wonen, 3. Doel van het project beoogde én die open de lange termijnresultaten veiligheid bieden? Het doel van het project is om gebiedsgericht, in samenwerking met lokale stakeholders en experts brede waterkerende landschappen te ontwerpen met meerwaarde voor natuur, recreatie en voedselproductie en op de lange termijn meer veiligheid. Hiermee kunnen we ons tijdig aanpassen aan de stijgende zeespiegel en kunnen we de leefbaarheid in en rondom de Oosterschelde op de lange termijn vergroten. Het project richt zich daarbij op 3 subdoelen: 1. Kennis ontwikkelen en delen over de lokale effecten van zeespiegelstijging. 2. Ontwikkelen van bouwstenen voor combinaties van waterveiligheid met meerwaarde voor natuur, recreatie en voedselproductie. 3. Bewustwording en eigenaarschap ontwikkelen bij lokale coalities om bouwstenen door te ontwikkelen en tot pilots te komen. Beoogde resultaten 2023: • Drie gebiedscoalities met regionale inbedding. • Verdiepend inzicht bij alle betrokkenen van de Oosterschelde over klimaatverandering en daarmee gerelateerde urgentie en uitdagingen. • Agenda met kennis & innovatie vragen die nader onderzoek behoeven die o.a.

ingebracht kunnen worden in de agenda voor herijking Voorkeurstrategie ZWD. • Een atlas met alternatieve bouwstenen voor klimaatadaptieve waterkerende landschap concepten aan de randen van het Oosterschelde-systeem. • Presentatie van ervaringen en kennisvragen tijdens biënnale die het Watersnoodmuseum in 2023 wil gaan organiseren. • Een sterk verhoogd wederzijds begrip (‘mutual understanding’) en urgentiegevoel voor handelen. • Lichting van studenten met vaardigheden voor de complexe uitdagingen van de Oosterschelde die met open armen ontvangen worden door de partners.

5

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Afbakening Uitgangspunt is een open Oosterschelde nu en in de toekomst. We richten ons op het omgaan met de zeespiegelstijging als belangrijkste opgave en nemen als dat nodig is ook andere aspecten van klimaatverandering mee. We gaan uit van meer dan 1 meter zeespiegelstijging. Vlaams Nederlandse Samenwerking en icoonprojecten Westerschelde De KCO stelt zich voor dat de bovenstaande resultaten in relatie tot de voorgestelde aanpak voor de Oosterschelde, interessant zijn om te delen binnen de Vlaams-Nederlandse samenwerking. Denk daarbij aan de atlas met alternatieve bouwstenen als ook de leerervaringen met stakeholders (sociale innovatie). Stakeholders van vergelijkbare projecten in Vlaanderen zouden we graag een keer ontvangen. Ook kan het zinvol zijn als leden van de beoogde gebiedscoalities en vertegenwoordiging van de partners van de KCO, een werkbezoek brengen aan projecten in Vlaanderen. Een kwestie van nadere afstemming! Ook zien wij graag uitwisseling met de icoonprojecten voor de Westerschelde. Ondanks de duidelijke verschillen tussen de Oosterschelde en Westerschelde zowel op systeemniveau als gebruik, lijkt het heel nuttig om een uitwisseling te organiseren. Zoals in de eerder beschreven visie gesteld, beziet de KCO de Oosterschelde binnen een groter samenhangend geheel.

Speciale onderwerpen die voor de toekomst van de Oosterschelde interessant kunnen zijn, is de rivier aanvoer vanuit de Schelde (en ook de Maas) als ook de werking van de gemeenschappelijke kustzone in ons delta-systeem.

6

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

4. Aanpak “I have learned you are never too small to make a difference." Greta Thunberg

Sociale Innovatie Het ontstaan van de KCO en de doorontwikkeling nu naar gebiedscoalities is op zichzelf al een sociale innovatie. Zonder formele lijnen en verantwoordelijkheden, vinden partners elkaar binnen de community. De KCO wil een voorbeeld zijn van sociale innovatie. Laten zien en ervaren hoe we in complexe vraagstukken voortgang kunnen boeken en niet stagneren. De KCO neemt daarvoor graag kennis van vernieuwde benaderingen, zoals Sociale Theorie(ST), Transitiemanagement, van de Ambassade van de Noordzee als ook het perspectief van Landschapmakers en zal steeds kijken hoe deze inpasbaar en waarde toevoegen. Het project maakt o.a. gebruik van Sociale Theorie (ST) of het Sociale Innovatie (SI) proces zoals beschreven door HZ-Hans de Bruin e.a. Het Sociale Innovatie (SI) proces richt zich op het creëren van draagvlak voor maatschappelijk relevante vraagstukken, door vanaf het begin en samen met álle betrokkenen stappen te zetten die: - beargumenteerd wenselijk zijn (met feiten en/of wetenschappelijke inzichten onderbouwd) en - cultureel haalbaar zijn (passend binnen de cultuur van een plaats/regio en met voldoende draagvlak). Beiden gaan uit van drie fundamentele principes:

I. II.

III.

Axioma: we got to move. Dit axioma kan worden opgevat als een feit – we hebben geen andere keus dan te bewegen – en als een ‘call-to-action’ –. Opdracht: creëer bewegingsruimte. Ook al wordt de noodzaak tot actie breed onderkend, dat betekent nog niet er voldoende bewegingsruimte is. Het creëren van bewegingsruimte begint met het herkennen en erkennen van elkaars wereldbeelden met als opdracht het uitstellen van (ver)oordelen. Het doel is elkaars wereldbeelden te leren kennen en daarmee te verruimen waarmee letterlijk bewegingsruimte wordt gecreëerd. Naast het creëren van bewegingsruimte worden onderliggende mechanismen in beeld gebracht die vooruitgang in een vraagstuk al dan niet blokkeren: de welbekende systeem- en weeffouten. Opdracht: bepaal de juiste richting. Met het herkennen en erkennen van wereldbeelden wordt vanuit diverse standpunten een breed beeld geschetst van de issues die spelen in een vraagstuk. De volgende stap is het accommoderen van wereldbeelden voor het bepalen van gewenste oplossingsrichtingen. Bij voldoende draagvlak kunnen één of meer oplossingsrichtingen worden geëxploreerd.

Bottom-up en gebiedsgerichte uitwerking door gebiedscoalitie Het is nodig om in een afgebakend gebied kennis te ontwikkelen en bewustzijn, urgentie en eigenaarschap op te zetten. Door het opzetten van een bottom-up proces met gebiedseigenaren, en met hen een gebiedscoalitie te vormen, kunnen onder levensechte condities bouwstenen voor brede waterkerende landschappen worden ontwikkeld, die na uitwerking zelfs kunnen worden getest en gedemonstreerd (pilots).

7

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

De inzet is drie gebiedscoalities op te richten: 1e Schouwen-Duiveland (zone Zierikzee-Watersnoodmuseum -Bruinisse, 2e Noord-Beveland (zone Oosterscheldekering -Colijnsplaat/Kats), 3e De Banjaard Note: Precieze verkennende locaties zullen voortkomen uit de gesprekken met de gebiedscoalities.

Voor de kust /Droomproject Banjaard In 2020 is vanuit KCO het Droomproject Banjaard ontwikkeld. De droom is dat de Oosterscheldekering uiteindelijk niet nodig is, omdat we met suppleties van sediment en natuurlijke processen een afdoende kustbescherming hebben. De gedachte is dat met een suppletie van de plaat Banjaard voor de zuidwestkust van de Kop van Schouwen de stormopzet wat getemperd kan worden en er een strandwal richting de 2e Maasvlakte ontstaat. De wens is dat er geleerd kan worden van bestudering van de materie en kan leiden tot een pilot. Inmiddels is vanuit HZ University of Applied Sciences het team De Banjaard uitgenodigd om te kijken of studenten geïnteresseerd kunnen worden om een bijdrage te leveren aan een mogelijke pilot. Vanuit de Hogeschool Rotterdam hebben studenten onderzocht hoe plannen zoals de Haakse Zeedijk, Sluis Nieuwe Waterweg, De Banjaard, etc. in ruimte en tijd in te passen zijn. Tevens wordt verkend of er een koppeling gemaakt kan worden met het toekomstige 3e icoonproject ‘infrastructuur op de Noordzee’.

Bouwstenen voor klimaatadaptieve waterkerende landschappen. Door bewust niet te vertrekken vanuit een groot perspectief of totaalplan maar samen met lokale gebiedspartners, experts en overheden combinaties van oplossingen te onderzoeken, ontstaan kansrijke bouwstenen voor combinaties van waterveiligheid, natuur, landbouw, wonen, recreatie en/of aspecten zoals zoetwatervoorzieningen. Daarmee ontstaat er draagvlak voor toekomstige pilots en uitvoering. Voorbeelden van bouwstenen zijn bijvoorbeeld kunstmatige oesterriffen die schorren en slikken beschermen tegen erosie maar ook een rol kunnen spelen bij waterveiligheid. Door ontwerpend onderzoek wordt onderzocht wat de ruimtelijke betekenis en welke ruimtelijke kansen deze bouwstenen hebben voor een concreet gebied. Hierdoor ontstaat synergie met andere gebiedsopgaven.

8

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Activiteiten en stappenplan Het project is opgebouwd rond de volgende stappen: 1. Call to action; uitnodiging stakeholders. 2. Joint fact finding; ontwikkelen en delen over de lokale effecten van zeespiegelstijging met experts en gebiedspartners. 3. Ontwikkelen van bouwstenen voor combinaties van waterveiligheid met meerwaarde voor natuur, recreatie en voedselproductie. 4. Integratie van bouwstenen tot ontwerp alternatieven voor klimaatadaptieve waterkerende landschappen.

Stappen en activiteiten schema Publiek & Bestuur

Publiek & Bestuur

Partners en achterbannen Experts & Onderzoekers W or ks ho ps /s

es

s ie

Partners en achterbannen Experts & Onderzoekers

Experts & Onderzoekers W or ks ho ps /s e

s

ss

ie s

W or ks ho ps /s e

ss

ie s

Gebiedscoalities Gebiedscoalities

1. Uitnodiging 2. Joint fact finding

3.Bouwsteenontwikkeling

Gebiedscoalities

4. Ontwerp alternatieven

Gebiedscoalities

5.Doorontwikkeling

6.pilots

De 1e vier stappen zijn onderdeel van dit projectvoorstel en de begroting. Fase 5 en 6 zijn onderdeel van het vervolg. 1. Call to action; uitnodiging Voor elk gebied worden 4-8 deelnemers/gebiedseigenaren uitgenodigd. Potentiële deelnemers zijn: agrariërs, recreatieve ondernemers, natuurbeheerders en vertegenwoordiging van dorpsbelangen en overheden, waterschap en gemeente. Samen met deze deelnemers bepalen we de scope en thema’s van het onderzoek. Hiervoor zullen per gebiedscoalitie ten minste 2 rondetafel bijeenkomsten worden georganiseerd en per coalitie een gezamenlijke gebiedswandeling. 2. Joint fact finding; kennisontwikkeling Samen met gebiedspartijen wordt in de 2e fase onderzocht wat de mogelijke effecten van de zeespiegelstijging zijn, welke uitdaging men nu ervaart en in de toekomst verwacht. Gezamenlijk bespreken wat de toekomst met een open Oosterschelde en zeespiegelstijging betekent voor o.a. landbouw, natuur en waterveiligheid in praktische en sociaal – culturele zin. Dit doen we door per gebied 3 bijeenkomsten te organiseren waarbij expertkennis wordt gecombineerd met gebiedskennis. De stap eindigt met een bredere ontwerpsessie waarbij de eerste mogelijke oplossingsrichtingen worden verkend en keuzes gemaakt kunnen worden voor de uit te

9

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

werken bouwstenen. Het resultaat van deze stap is een kennisagenda en voorstel van bouwstenen voor de volgende fase. Kennisvragen leggen we voor aan experts van de partners en kennisonderwijsinstellingen. 3. Bouwstenen ontwikkelen De volgende stap, bij een positieve grondhouding, is om per gebied te starten met een ontwerpfase waarin bouwstenen worden ontwikkeld passend bij de lokale opgave. In deze fase worden bouwstenen verder uitgedacht, adaptatiepaden onderzocht en opzoek gegaan naar cross-overs (waar liggen kansen/ hoe kunnen we elkaar opgaven oplossen?). Regelmatig zullen de gebieden en locaties ook worden bezocht, ter toetsing en inspiratie. De stap eindigt weer met een brede bijeenkomst waarbij de resultaten worden gepresenteerd aan het netwerk en de bouwstenen kritisch tegen het licht worden gehouden. Het resultaat van deze fase zijn één of meerdere kansrijke bouwstenen die verder uitgewerkt kunnen worden tot pilot of testlocatie. 4. Ontwerp alternatieven; integratiefase. In de laatste stap worden de lessen uit de vorige fasen getrokken en verkend wat de ruimtelijke vertaling is voor een breed waterkerend landschap, gekoppeld aan specifieke ruimtelijke gebiedskenmerken en opgaven. Ook wordt door ontwerpend onderzoek een verbeelding gemaakt van mogelijke gebiedsuitwerkingen.

Deze verbeeldingen en ervaringen zullen onderdeel worden van een tentoonstelling in het Watersnoodmuseum, 70 jaar na de Waternoodramp. De stappen werken niet geheel als lineair proces. In de praktijk zal het proces iteratief en adaptief van aard zijn.

4. Organisatie “Voor transities zijn kantelaars, koplopers, dwarsliggers en frisdenkers nodig”. (Jan Rotmans) De KCO opereert in als netwerkorganisatie en realiseert zich dat ze daarin anders is dan traditionele organisaties. Geen jarenlange historie, geen formele positie en geen vastgestelde procedures. KCO is ervan overtuigd dat mensen het verschil maken. Als netwerkorganisatie gaan we uit van vertrouwen, werken we dienend, zijn we nieuwsgierig en staan we open, zijn we wendbaar en is ruimte voor diversiteit.

Projectorganisatie Projectteam Het project wordt uitgevoerd door een projectteam bestaande uit: Philip Drontmann (algemene projectleiding en coalitievorming) Peter van Veelen (ontwerpend) onderzoek) Vacant (trekker per gebiedscoalitie) Vacant (projectondersteuning) • Invulling van de vacatures wordt ingevuld zodra het project groen licht krijgt. Partners zullen in eerste instantie om suggesties voor kandidaten gevraagd worden.

10

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Opdrachtgevend team (bewaakt voortgang, zorgt voor de inhoudelijke toets en koppeling resultaten met andere trajecten): Leo Adriaanse - Eric van Zanten (RWS) Andre Marinisse (Waterschap Scheldestromen) Ruben Akkermans (Provincie Zeeland) Tom Vermin (Noord-Beveland) Olaf Griffioen (Schouwen-Duiveland) Gijs van Zonneveld (Ark/WWF) Expertteam o.a. Aad Smaal Idco Duijnhouwer Jouke Heringa en Hans de Bruin (HZ) TU Delft, Deltares NIOZ, Wageningen Marine Research Landbouw en recreatie Ria Geluk Anne van Leeuwen – Ambassade van de Noordzee

Kennisdeling, vastlegging en communicatie Het is van groot belang de dialoog met elkaar te hebben. Systeemverandering ontstaat alleen als het hele systeem meebeweegt. Het vraagt om een samenspel van alle actoren. De dialoog binnen de beoogde gebiedscoalities en met het bredere netwerk van kenniswerkers, beleidsmakers, sector vertegenwoordigers in de ZWD, vormt de basis voor kennisdeling en kennisontwikkeling. Na elke projectstap (zie blauwe stip – schema pag. 9) wordt een brede bijeenkomst georganiseerd waar de voortgang, onderzoeksresultaten, opgedane kennis en inzichten worden gedeeld en vastgelegd (o.a. presentaties, video en website(s)). Tevens kunnen hier (vervolg) kennis - en innovatievragen worden benoemd en gewenst vervolgonderzoek worden bepaald (zie kopje jeugd). Het Watersnoodmuseum kan een mooie rol spelen bij het presenteren en bediscussiëren van nieuwe inzichten en wat nodig is om transitie verder te brengen. Het Watersnoodmuseum is beschikbaar als fysieke ruimte zoals Het Vijfde Caisson als ook als publieksvenster. Pr- Communicatie, het bijdragen aan bewustzijn en het delen en vastleggen van kennis, zal gaan via de website: www.onzeoosterschelde.nl en (social) media. Maar ook via communicatiekanalen van de partners en publiek (zoals website ZWD, PZC, Omroepzeeland en Wereldregio).

Met de jeugd, voor de toekomst! De KennisCommunity Oosterschelde ziet veel waarde in meerjarige samenwerking van studenten (WO, HBO en MBO), professionals en lokale stakeholders om nieuwe concepten uit te werken en te beproeven in de praktijk. De frisse blik van de studenten helpt om tot nieuwe ideeën en oplossingen te komen en dragen goed bij aan bewustwording en draagvlak. KCO ziet studenten die participeren in onderzoek, workshops en bijeenkomsten ook als toekomstige medewerkers voor de partners. De waardevolle kennis en vaardigheden die ze ontwikkelen kan zo ook voor de partners voor human-capital vernieuwing zorgen en vruchten afwerpen.

11

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Naast het uitvoeren van onderzoeken naar meer inhoudelijk onderwerpen kunnen studenten ook worden betrokken bij de procesmatige aanpak, de bottom-up start van gebiedscoalities. Ze kunnen een rol vervullen bij de voorbereiding van gesprekken met mogelijk geïnteresseerden. Hoe pak je dat aan, wat kun je vragen, waar is het zaak om rekening mee te houden? Opbrengsten uit gesprekken kunnen vertaald worden naar kennisvragen en onderzoek. KCO heeft ervaring met het geven van lezingen op middelbare scholen. Het thema klimaatverandering & de Oosterschelde is voor scholieren interessant. In afstemming met scholen op o.a. Schouwen-Duiveland en Noord-Beveland zullen gastlessen gegeven worden.

In 2020 hebben verschillende studenten reeds onderzoeken gedaan met als uitgangspunt een zeespiegelstijging van 1,5 meter. Vooral het versneld verlies van slikken en schorren vraagt om nieuwe oplossingen. Studenten van de Universiteit Utrecht en de TU Delft onderzochten de mogelijkheden van gerichte zandsuppleties, bijvoorbeeld in de vorm van een zanddijk die het schor kan voeden met sediment en die tegelijkertijd golf-remmend werkt. Op de HZ University of Applied Sciences bogen twee studenten zich over innovatieve dijken, zoals dijken met een verbreed voorland of dubbele dijken. Tien HZ-studenten in de cursus Integrated Coastal Challenge, werkten samen in een verkennend onderzoek naar ‘water retaining landscapes’ voor de binnen- en buitendijkse zone van het Watersnoodmuseum tot Bruinisse. En een student van de Hogeschool Rotterdam laat zien dat het haalbaar is om een scheiding te maken tussen zoete en zoute sloten waarmee verbrakking van het oppervlaktewater kan worden voorkomen.

12

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

5. Kosteninschatting en dekking Mensen maken het verschil. Geld faciliteert. Vanaf het ontstaan van de KennisCommunity Oosterschelde is deze gefinancierd door cofinanciering; door bijdragen van verschillende partners. Per jaar is bepaald welke activiteiten nodig zijn, is een begroting opgesteld en werd er een bijdrage van de partners gevraagd. Elk jaar zijn de activiteiten binnen de begroting afgewerkt. De financiële administratie dient uitgevoerd te worden door een van de partners. De afgelopen jaren heeft de Gemeente Schouwen-Duiveland deze rol naar tevredenheid op zich genomen. We staan ook open voor andere opties. De plannen voor de aankomende 3 jaar vragen om een meer structurele begroting. In hoofdlijnen kan deze begroting met UITGAVEN en FINANCIERING er als volgt uit zien: UITGAVEN Gebiedscoalitie SD* Gebiedscoalitie NB * Gebiedscoalitie Banjaard * Inzet partners Inzet onderwijs/studenten Bijeenkomsten/ kennisdeling voor partners en achterbannen Bijeenkomst /kennisdeling onderdeel 70 jaar na Watersnoodramp PR en Communicatie

2021 In Cash In kind € 15.000 € 15.000 € 10.000 ** ** € 10.000

2022 In Cash In kind € 15.000 € 15.000 € 10.000 ** ** € 10.000

2023 In Cash In kind € 15.000 € 15.000 € 10.000 ** ** € 10.000 € 15.000

€ 5.000

€ 5.000

€ 5.000

€ 55.000

€ 55.000

€ 70.000

€ 180.000

* Hieronder vallen kosten zoals: het voeren van individuele gesprekken in het veld, organisatie en begeleiden sessies gebiedscoalities, begeleiding onderzoek studenten, inhuur van eventuele experts, vastlegging en het geven van lezingen en presentaties. ** Nader in overleg te bepalen

FINANCIERING Partners Gemeente Schouwen-Duiveland Gemeente Noord-Beveland Waterschap Scheldestromen WWF Provincie Zeeland – beschikking fase 2 Rijkswaterstaat tbv van gebiedscoalitie SD en NB Rijkswaterstaat tbv van gebiedscoalitie Banjaard Financiering nog te vinden Totaal

In cash-bijdragen € 15.000* € 10.000 * € 15.000 * € 5.000 * € 65.000 ** € 40.000 * € 20.000 * € 10.000 * € 180.000

In kind bijdrage In overleg te bepalen ,, ,, “ ,, “ ,,

* genoemde bedragen zijn onder voorbehoud van formele goedkeuring ** aanvraag in kader van Vlaams-Nederlandse samenwerking

13

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Binnen dit project ligt de focus op de randen van de gemeenten Schouwen-Duiveland en NoordBeveland. Deze twee gemeenten is specifiek om een financiële bijdrage gevraagd. Leerervaringen en bouwstenen kunnen ook voor andere gemeenten aan de Oosterschelde interessant en bruikbaar zijn. Hiervoor zal tenminste 1 ronde langs alle aangrenzende gemeenten georganiseerd worden. In-kind bijdragen vormen een belangrijke aanvulling op financiële bijdragen. Zowel in de zin van actieve participatie(meedenken) als ook ontsluiting van kennis, onderzoek, beleid en gebiedskennis! Partners Gemeente Tholen Gemeente Reimerswaal Gemeente Veere Gemeente Goes Gemeente Kapelle ZMF/WWF Natuurmonumenten Staatsbosbeheer ZLTO PO Mossel Nationaal Park Oosterschelde Nederlandse Onderwatersport Bond Watersnoodmuseum

In-kind bijdragen In overleg te bepalen ,, ,, ,, ,, ,, , ,, ,, ,, ,, ,, ,,

Kennisinstellingen HZ University of Applied Sciences Hogeschool Rotterdam HAS Hogeschool Universiteit Utrecht TU Delft Wageningen Universiteit DeltaKenniscentrum

In-kind bijdragen In overleg te bepalen ,, ,, ,, ,, ,, ,,

Uitgaven buiten de begroting Additioneel te verwachten kosten zoals verrichten van gericht en uitvoerig onderzoek door experts bij kennisinstellingen en realiseren van daadwerkelijke pilots vallen buiten deze begroting. Financiering zou kunnen komen uit de onderzoeksbudgetten die beschikbaar komen bij het DeltaKenniscentrum en met middelen vanuit de Nationale Groeifondsaanvraag 2021, maar ook andere bronnen zullen zeker worden verkend en indien passend worden benaderd

14

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

6. Planning Globale planning Q1 en Q2, 2021 Q3, 2021 Q3, 2021 Q4 2021 Q4, 2021 2022 2022 2022 Q4, 2022 Q1, 2023 Q1-Q3 2023 Q4, 2023 Q4, 2023

Opstellen Projectplan en rondkrijgen financiering Opstart 1e gebiedscoalitie Banjaard /bottom up proces Opstart 2 e gebiedscoalitie Schouwen-Duiveland/ bottom-up proces Opstart 3 e gebiedscoalitie Noord-Beveland/ bottom-up proces 1e Bijeenkomst voor partners en achterbannen Werken in Gebiedscoalitie 1 - Bouwstenen Werken in Gebiedscoalitie 2 - Bouwstenen Werken in Gebiedscoalitie 3 - Bouwstenen 2e Bijeenkomst voor partners en achterbannen Presentatie voor publiek, gebieden en partners tijdens activiteiten /tentoonstelling rond 70 jaar Watersnoodramp Ontwerp alternatieven, integratie 3e Bijeenkomst voor partners en achterbannen Eindproducten/ resultaten

15

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

7. Inbedding De KCO-strategie 2021-2023 en de aanpak geven invulling en/of sluiten aan op veel lopende trajecten zoals hieronder vermeld. Verbinding van deze trajecten met het project werkt versterkend. Nieuwe ontwikkelingen en kansen zullen zich voor doen. Dankzij het brede netwerk van de KCO, kan ze goed geïnformeerd zijn en steeds naar passende aansluiting zoeken. Daarbij beoogde resultaten voor ogen houden en waken voor verlamming. -

Het Icoonproject Waterkerende Landschappen als onderdeel van de Vlaams Nederlandse samenwerking – beschikking fase 2.

-

De Gebiedsagenda 2050 met de handelingsperspectieven dynamische dijkzones, een vitaal polder- en krekenlandschap en rijke slikken, platen en schorren. Met de voorgestelde aanpak gebiedscoalities wordt hiermee een start gemaakt en ervaring opgedaan wat het concreet kan betekenen. Kennisvragen worden gebundeld en kunnen worden ingebracht in de Kennis & Innovatie Agenda van het Werkteam ZWD.

-

Ontwikkeling van integrale kennis- en innovatie agenda (2023) en daaruit voortvloeiende Herijking Voorkeurstrategie in 2026 als onderdeel het Kennisprogramma Zeespiegelstijging van het nationale Deltaprogramma.

-

Delta Kenniscentrum i.o. te Vlissingen/Middelburg als verbinder van delta-kennis en onderwijsinstellingen. Kennisvragen die worden opgehaald kunnen daarbinnen worden uitgezet naar onderzoek.

-

Living lab Schouwen-Duiveland en Broedplaats Zoet Water. Zeespiegelstijging leidt tot toenemende verzilting achter de dijken en gelijktijdig is er de behoefte aan zoetwater, dit heeft alles met elkaar te maken. Door samenwerking, inhoudelijke uitwisseling kunnen integrale gebied/landschapsconcepten worden ontwikkeld.

16

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Als ook:

-

Klimaat- en waterrobuust Laag-Nederland van nu naar 2100 (KIA) waarin o.a. de Gemeente Schouwen-Duiveland participeert. Richt zich op de vraag hoe landgebruik, inrichting en bodem- en waterbeheer klimaatadaptief kunnen worden vorm gegeven samen met de verschillende dragers en gebruikers van het landelijk gebied zoals landbouw en natuur, recreatie, het agrocomplex en bedrijven.

-

Werken met Waterlandschappen (KIA call) Dit project koppelt de natuur inclusieve inrichting van grote wateren aan economische verdienmodellen voor recreatie, landgebruik en waterbouw. De werkwijze is anders, omdat economisch (mede)gebruik centraal staat in plaats van de publieke opgaven (bijv. waterberging, biodiversiteit of klimaatadaptatie).

-

Klimaatadaptatie Strategie van de gezamenlijke Zeeuwse overheden en de Regionale Energiestrategie (RES). Gekeken zal worden naar aansluiting in de plannen voor schone energie en energiebesparing.

-

Innovatiehub Dijkversterking (ZMf), door natuur inclusief te maken in het proces van dijkversterking wordt slim gebruik gemaakt van krachtige en continue processen van de natuur en blijft de omgeving mooi en leefbaar. In de innovatiehub worden innoverende ideeën in verbinding gebracht met de bestaande aanpak om nieuwe klimaatbestendige wegen in te slaan.

-

National Park Oosterschelde (NPO). Uitkomsten uit het onderzoek naar de stand van zaken van de onderwaternatuur in de Oosterschelde, kunnen richting geven in de urgentie en concepten voor de klimaatadaptieve waterkerende landschappen. O.a. ook in samenspraak met Nederlandse Duikbond en recreatie en toerisme.

-

Bewoners (klimaat) initiatieven zoals op Schouwen-Duiveland de stichting BewuSD (www.bewusd.nu) als ook de Klimaatstakingen van Zeeuwse scholieren, 7 februari 2019.

-

Behoefte bij middelbare scholen zoals in Goes (Technasium) en Schouwen-Duiveland aan lezingen over klimaatverandering en uitdagingen voor de ZWD en de Oosterschelde in het bijzonder.

-

Stichting Blauwe Lijn met projecten zoals Droomproject De Banjaard en Plan Zee Masteropgave. De Stichting brengt de verhalen en kennis van de watermeesters bij elkaar en creëert creatieve vernieuwende projecten om deze kennis toegankelijk te maken (www.stichtingblauwelijn.nl ).

-

Coalitie Klimaatbestendige Kustlandschappen Kunnen we Klimaatbestendige Kustlandschappen ontwikkelen waarin de verschillende ontwikkelingen in onderlinge samenhang worden aangepakt? In deze community worden kennis, ervaring en inspiratie gedeeld. Iedereen die professioneel bezig is met Klimaatbestendige Kustlandschappen kan deelnemen. Dus ook (partners) KCO!

17

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Samenwerking met: -

Watersnoodmuseum en Klimaatkenniscentrum i.o. In afstemming met de directie van het Watersnoodmuseum zijn diverse kruisverbanden vastgesteld tussen het Beleidsplan Watersnoodmuseum 2021-2024 en de aanpak van de KCO voor de aankomende drie jaar. Te weten: a. Klimaat-tentoonstelling/ demonstratie-plekken in de buitenruimte, zowel op het eigen terrein, als met de buren en iets verder de zone Zierikzee-Bruinisse. b. Paviljoens gericht op het creëren van bewustzijn bij het publiek (in brede zin) en delen van nieuwe kennis over klimaat en mogelijke oplossingen (zowel fysiek als digitaal). c. Het uitbouwen van het Kenniscentrum Klimaat en Zeespiegelstijging binnen een regionaal/Zeeuws en internationaal netwerk (experts - wetenschap). Toewerken naar de herdenking van 70 jaar Watersnood in 2023 waarin de KCO praktijk aanpak gedeeld en getoond kan worden tijdens de beoogde organisatie van een biënnale/ tentoonstelling.

-

KNMI – zoals ook tijdens het congres in 2018 – blijkt het heel zinvol te zijn om deskundigen van het KNMI presentaties te laten geven over de achterliggende oorzaak en mogelijk gevolgen van klimaatverandering zoals de zeespiegelstijging. KNMI deskundigen zullen worden uitgenodigd (in samenspraak met het Watersnoodmuseum).

-

Ambassade van de Noordzee met Case Oosterschelde Deze organisatie heeft een interessante onderzoekslijn die met name is gericht op een andere kijk op de relatie van mensen en niet-mensen. Deze onderzoekslijn kan een bijdrage leveren in het verruimen van de denkkaders, waardoor alternatieve bouwstenen gevormd kunnen worden en de bewegingssruimte kan worden vergroot. Uitgangspunt is dat een meer inclusief kustlandschap, waarin planten, dieren en microben ook mee worden genomen in beleid en besluitvorming, kan leiden tot nieuwe vormen van samenleven met de zee die niet alleen wenselijk maar ook noodzakelijk zijn voor ons eigen voortbestaan. Korte uitleg: De zee en het leven in de zee is van zichzelf. Vanuit dit uitgangspunt is de Ambassade van de Noordzee opgericht. Hier luisteren kunstenaars, wetenschappers en beleidsmakers naar de politieke stemmen van de dingen, planten, dieren, microben en mensen in en rond de Noordzee. De Ambassade van de Noordzee heeft een route tot 2030 uitgestippeld. Eerst luistert de Ambassade naar de zee, vervolgens spreekt ze met de zee, om tenslotte te kunnen onderhandelen namens de zee en het leven in en om de zee. Zeeland is de laatste millennia getransformeerd van een estuarium waar getijden het landschap bepalen, naar een ingedamd gebied waar technische ingrepen het landschap kunstmatig in leven houden.

Met name de Deltawerken staan symbool voor een wereld waarin de mens natuurlijke processen bedwingt voor eigenbelang. Maar de nietmenselijke wereld (vissen, zee, duinen, het klimaat en zo voort) protesteert met grote gevolgen voor de mensen. Onderzoeksteam Toekomst van de Delta zet in op een onderzoeksprogramma waarin diverse werelden van mensen en niet-mensen gelijkwaardig worden gerepresenteerd en

18

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

waar kan elkaar versterken. De komende drie jaar wordt doorgaand veldonderzoek in Zeeland gedaan, meanderend langs trauma's uit het verleden, twijfels in het heden en hoop voor de toekomst. Er wordt lokaal geëxperimenteerd en gaandeweg worden eigenzinnige, alternatieve perspectieven, scenario's en beleidsadviezen geformuleerd. Binnen dit programma organiseert Team Delta transdisciplinair in-situ onderzoek met ruimte voor wetenschappelijke- etnografische, en kunstzinnige vormen van onderzoek, met daarin jaarlijkse veldwerk-weken voor deelnemers van uiteenlopende leeftijden, ervaring en achtergrond. Concreet betekent dit dat Team Toekomst van de Delta in samenwerking met KCO dialoogsessies met lokale stakeholders co-produceert en begeleidt, expedities en veldwerk organiseert waarin de ervaring van het landschap centraal staat en meerjarige programma's met studenten van zowel technische opleidingen als kunstacademies opzet. Onderzoekers en experts gaan een diepe verbintenis aan met de complexiteit van het gebied, slapend in tentjes, staand in het water en de weergetijden, en in gesprek met menselijke en niet-menselijke Zeeuwen Belichaamde kennis wordt zo meegenomen in het proces. Er wordt in naam van de Ambassade van de Noordzee tijdens alle stakeholder sessies letterlijk een stoel gereserveerd, waar een stakeholder een stem van een lokale niet-mens zal vertegenwoordigen.

De Ambassade maakt zo doorlopend ruimte voor andere vragen en inzichten en de niet-menselijke perspectieven die kunnen bijdragen aan een gezamenlijke toekomst. -

Landschapmakers

Het ontwerpend onderzoeksproject "-zee -plaats -werk -land" is een initiatief van ontwerpend onderzoekers Ester van de Wiel en Joost Adriaanse. Door te luisteren naar, samen te werken met, en te leren van lokale vakmannen en vrouwen uit het gebied, onderzoeken, ontwerpen, ontwikkelen en testen zij nieuwe werkwijzen die kunnen leiden tot kwalitatief andere landschappen. In het gebied zijn verschillende ‘landschapsmakers’ te onderscheiden. Zij produceren natuur, natuurbeleving, voedsel, identiteit, geschiedenis, veiligheid, zandstromen, fourageerplekken, zonneweides, overnachtingsplekken etc. Samen met die lokale landschapsmakers zoekt, verbeeldt, en test “-zee -plaats -werk -land” andere/nieuwe landschap-maak-praktijken door de bestaande praktijken in kaart te brengen, van ze te leren, te RE-framen en te combineren. Zo openen zich nieuwe mogelijkheden, worden de diverse belevingswerelden van lokale landschapsmakers inzichtelijk voor elkaar, ontstaat er begrip voor en van elkaar, en openbaren zich richtingen voor de toekomst. Het onderzoek versterkt de Kennis Community Oosterschelde en de beoogde gebiedscoalities, en andersom.

Het project “-zee -plaats -werk -land” is onderzoekend, hands-on en in-situ, lerende van lokale kennis en kunde en draagt vanuit ontwerpend onderzoek bij aan handelingsperspectief voor lokale landschapsmakers zoals boeren, vissers, boswachters, ingenieurs, ecologen, natuurbeheerders, campinghouders etc. Het delen van kennis is daar een essentieel onderdeel in. In plaats van te zoeken naar oplossingen door het ‘engineeren’ aan landschappen, gaan Adriaanse en van de Wiel aan het werk met de aanwezige lokale kennis en kunde. Het idee dat mogelijke transities van een productielandschap kunnen voortkomen uit een andere benadering van landschapmaak-praktijken en de bijbehorende rollen en beroepen wordt door hen onderzocht.

19

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Waarom: We hebben nieuwe beelden nodig, een nieuw vocabulair, nieuwe woorden, nieuwe kaarten, rollen en praktijken. Juist omdat de transitie van productielandschappen niet een kwestie is van het implementeren van al bestaande systemen maar vorm krijgt door experiment, dialoog en reflectie. We ontwikkelen door te doen. Strategieën en werkwijzen zoals bisociation, meewerkdagen, mengen van praktijken, het confronteren en combineren op een plek en het combineren van legenda’s en agenda’s. De KCO en "-zee -plaats -werk -land” kunnen elkaar gaan voeden op de punten van joint fact finding (stap 1) door netwerk te delen, coalities te vormen en door systemen, plekken en mensen te verbinden door ontwerpend onderzoek. In meewerkdagen met lokale landschapsmakers brengen zij praktijken en plekken in kaart en maken het samenspel tussen praktijken, plekken en systemen ervaarbaar. Een essentiële stap in het begrijpen en samenbrengen van transitieopgaves, fysieke én sociale context en zienswijzes. Op deze wijze ontwikkelen, verbeelden en delen we nieuwe beelden, woorden, combinaties en mogelijke kruisingen van praktijken (stappen 2,3 en 4) met een groter begrip van elkaars (be)leefwereld, perspectief, verleden, heden en toekomsten als resultaat. Zo worden de gebiedscoalities gedurende de stap4 versterkt, gehoord en geïnspireerd. Aan de randen komt alles samen; op de plek wordt dat ervaarbaar.

“-zee -plaats - werk land” zoekt dit op, ontmoet de landschapsmakers en maakt de bevindingen zichtbaar, deelbaar en ervaarbaar.

===

20

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

8. KennisCommunity Oosterschelde en organisatie KCO staat voor: -

Bewustwording creëren over de gevolgen van klimaatverandering op het Oosterscheldesysteem en de omliggende gebieden. Samenwerking bevorderen tussen organisaties betrokken bij de Oosterschelde, met borging van hun specifieke belangen. Kansen, alternatieve bouwstenen en kennisvragen identificeren en deze agenderen voor onze Oosterschelde en haar gemeenschappen.

Visie KennisCommunity Oosterschelde De KCO beziet de Oosterschelde vanuit een groter samenhangend geheel. Oplossingen voor de uitdagingen waar de Oosterschelde voor staat, vragen een onderzoekende, ontwerpende en systemische benadering. Zo is de Oosterschelde onderdeel van een groter systeem dat door de natuur en door de mens in interactie gevormd is, de delta van Rotterdam tot Antwerpen, met de kustzone, de omringende eilanden en het achterland. De Oosterschelde kent een rijkdom aan levensgemeenschappen en soorten, zoals de kreeft, mossel, kanoet, zeepaardje, bruinvissen en natuurlijk de mens als visser, schipper, recreant, agrariër achter de dijk en bewoner van de havenplaatsen. Er is een grote onderlinge afhankelijkheid voor een gezonde toekomst. De KCO ziet de mens dan ook als 1 van de gebruikers; een bepalende met een grote verantwoordelijkheid. Verandering is iets van alle tijden. De huidige samenleving staat op korte termijn voor flinke uitdagingen zoals de transitie van fossiele naar duurzame energie, van intensieve naar natuur inclusieve en circulaire landbouw, van afval naar een circulaire industrie, van natuurerosie naar robuuste natuur als basis van onze leefomgeving. En op de langere termijn willen we ook veilig kunnen blijven voor de zeespiegelstijging.

De toekomst van de Oosterschelde wordt bepaald door hoe met deze uitdagingen wordt omgegaan, voor de dijken, op de dijken en achter de dijken. Zaak is de uitdagingen in samenhang aan te pakken. Dat kan door de randen van de Oosterschelde te bezien als een brede zone, een (klimaat) adaptief waterkerend landschap en duurzame leefomgeving. De KCO gaat ervanuit dat we alleen gezamenlijk tot veel in staat zijn en unieke nieuwe waarden kunnen (door)ontwikkelen wanneer we: o mensen met elkaar weten te verbinden o zorgen voor dialogen / goede gesprekken o mede-eigenaarschap creëren door samen te leren en te ontwerpen o samen stappen maken richting de toekomst door uitvoering in de praktijk. Kennis(ontwikkeling) en vergroten van bewustwording spelen een sleutelrol. Weet hebben van het historisch perspectief, de huidige stand van zaken, de begrenzingen naar de toekomst toe en de toegevoegde waarde van vernieuwende en innovatieve concepten. Meer bewustzijn over de oorzaken en effecten van o.a. klimaatverandering en bewustwording hoe misschien onze huidige manier van denken onze benadering van de leefomgeving en de natuurwaarden en biodiversiteit daarin ons in de greep houdt. De KCO wil hier op uiteenlopende wijzen, faciliterend in zijn. Met voor jongeren en onderwijs een doorlopende en actieve rol. Op een gezonde toekomst van de Oosterschelde en haar gemeenschappen, waaronder wijzelf!

21

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Ontstaansgeschiedenis De KennisCommunity Oosterschelde komt voort uit het KennisCongres Oosterschelde dat in 2018 werd gehouden in het ir. J.W. Topshuis op de Oosterscheldekering. De ruim 120 vertegenwoordigers van uiteenlopende organisaties betrokken bij de Oosterschelde hebben een manifest getekend en daarin gesteld zich hard te willen blijven maken voor een open Oosterschelde (http://www.onzeoosterschelde.nl/de-opbrengst/). Met het behoud van het getij als basis voor duurzame ontwikkeling van alles wat samenhangt met de Oosterschelde. Daarbij in het achterhoofd het gepresenteerde raamwerk met kantelpunten in relatie tot zeespiegelstijging rond 2050 (1 meter) en rond 2100 (2-3 meter). De periode tot 2050 is gesteld als onderzoeksperiode! Experts gingen in 2019 tijdens de Dialoogdag op zoek naar nieuwe kansen, inzichten en oplossingen. Met de focus op de randen van de eilanden, de overgang tussen de Oosterschelde en het aangrenzend land, stonden verschillende kustlijnlocaties van Noord-Beveland en Schouwen-Duiveland centraal. In 2020 zijn studenten met de resultaten van de Dialoogdag aan de slag te gegaan. Ze hebben verkennend onderzoek gedaan en vele nuttige bouwstenen aangedragen. Eind 2020 hebben de partners brede steun uitgesproken voor een volgende stap; de strategie 20212023 gericht op het ontwikkelen Klimaatadaptieve Waterkerende landschappen.

Organisatie De KennisCommunity Oosterschelde functioneert als onafhankelijke netwerkorganisatie, waar vertegenwoordigers (een of meerdere) per partnerorganisatie in participeren. Partners KCO In de partnerbijeenkomsten die worden georganiseerd, ontmoeten de vertegenwoordigers elkaar, delen ze kennis, ontwerpen ze samen en voeren de dialoog over de toekomst van de Oosterschelde. Daarnaast komt de Partnergroep tenminste 1x per jaar bij elkaar ter bespreking en vaststelling van de strategie en de jaarplannen op hoofdlijnen. Partners zijn de gemeenten Noord-Beveland, Tholen, Reimerswaal, Goes, Kapelle, Veere, en Schouwen-Duiveland, PO Mossel, ZMF, Natuurmonumenten, WWF, Staatsbosbeheer, Rijkswaterstaat, Waterschap Scheldestromen, Provincie Zeeland, Nationaal Park Oosterschelde, Recron, NOB en Delta Platform. Zij hebben zowel financieel als in-kind bijgedragen. Meer informatie is te vinden op de website: www.onzeoosterschelde.nl. Experts en onderzoekers Inbreng van en ontwikkeling van kennis, inzichten, toekomstbeelden is essentieel. Er zal een flexibele schil van experts (denk ook aan ontwerpers) en onderzoekers (zowel harde data als ook sociale / kunstenaars) uitgenodigd worden om deel te nemen aan bijeenkomsten van gebiedscoalities en bredere bijeenkomsten. Ze zullen worden gevraagd kennis in te brengen, onderzoeksvragen uit te zoeken als ook in co-creatie samen te werken.

22

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

Het Projectteam zorgt voor de afstemming & coördinatie binnen het project, werkt jaarplannen uit en neemt het voortouw in de organisatie zoals opstart van coalities, werksessies, bijeenkomsten en communicatie. Bij het Projectteam ligt de (eind-)verantwoordelijkheid voor dit KCO project en het realiseren van de resultaten en de financiële huishouding. Het Projectteam wordt in de praktijk ondersteund door de leden van de Initiatiefgroep KCO en vertegenwoordigers van het netwerk van Partners. Verantwoording wordt afgelegd aan het Opdrachtgevend team (zijnde primaire financiers van het project). Initiatiefgroep Idco Duijnhouwer, Aad Smaal, Leo Adriaanse, Peter van Veelen en Philip Drontmann (en voorheen ook Siebe Kramer). Verenigd in de ongerustheid over een veilige en leefbare toekomst van de Oosterschelde en haar leefgemeenschappen heeft de Initiatiefgroep de gedachtenvorming in gang gezet door het bundelen van uiteenlopende expertise, achtergrond en nieuwsgierigheid. Hieruit is de KCO is ontstaan.

23

Kennis

COMMUNI T Y

Oosterschelde

9. Consultatie Dit projectvoorstel is in consultatie met onderstaande mensen opgesteld: Addy Risseeuw André Marinisse Angela van Elburg Anne van Leeuwen Bas Roels Denise van Eekeren Desmond van Santen Eileen Stornebrink Ester van de Wiel Eric van Zanten Frans Zijderveld Hans de Bruin Janique Huijbregts Joost Adriaanse Jouke Heringa Lieke Brackel Louise van der Heijden Marieke Braber-Schot Mascha Dedert Olaf Griffioen Paul van der Zweep Patrick Broekhuis Pieter de Ruijter Ria Geluk Robert Trouwborst Ruben Akkermans Siemco Louwerse Simon Brasser Tom Vermin Wilco Jacobusse

PO Mossel Waterschap Scheldestromen Staatsbosbeheer Ambassade van de Noordzee WNF Delta Platform Nederlandse Onderwatersport Bond Studio Inscape- game “Oosterschelde in onderhandeling“ Studio Ester van de Wiel Rijkswaterstaat Natuurmonumenten HZ University of Applied Sciences ANWB/HISWA Studio Joost Adriaanse HZ University of Applied Sciences TU Delft Delta Platform Recron ZMF Gemeente Schouwen-Duiveland ZLTO Noord-Beveland Provincie Zeeland Agrarisch Schouwen Duiveland …behoeft geen toelichting… HZ University of Applied Sciences Provincie Zeeland Watersnoodmuseum Rijkswaterstaat Gemeente Noord-Beveland Nationaal Park Oosterschelde

24