Bijlage 3a Rapportage duurzaamheidsscan haven Brouwershaven

Rapportage duurzaamheidsscan Haven Brouwershaven

Rotterdam, juni 2021 Projectnummer Stimular: 838 IC: 513 Contactpersoon: Bilal Al Ashqar t 0111 452 000 e Bilal.Al.Ashqar@schouwen-duiveland.nl Adviseur: Stefan Romijn Esther de Groot

(Stichting Stimular) (Stichting Stimular)

Dit project is mede mogelijk gemaakt door:

COLOFON Stichting Stimular is de werkplaats voor Duurzaam Ondernemen. Wij vertalen de groeiende vraag om duurzaamheid naar praktische instrumenten en werkwijzen voor bedrijven, brancheverenigingen, overheden en zorgaanbieders. Wij willen de verduurzaming van bedrijven en organisaties versnellen door kennis en ervaring te delen, onder andere op stimular.nl/doe-het-zelf. Ons doel is dat ondernemers en managers weten wat hun grootste impact op duurzaamheid is en wat de bijbehorende maatregelen gericht op verduurzaming zijn. Kenmerken van onze werkwijze zijn maatwerk, inspirerende samenwerking en heldere communicatie. Stichting Stimular Botersloot 177 3011 HE Rotterdam t 010 - 238 28 28 e mail@stimular.nl i www.stimular.nl Tenzij schriftelijk anders overeengekomen blijft het gedachtegoed in dit document eigendom van Stimular en mag het door de opdrachtgever uitsluitend worden gebruikt voor eigen gebruik. Tenzij schriftelijk anders overeengekomen zijn op al onze diensten onze algemene voorwaarden van toepassing.

Duurzaamheidsscan

Haven Brouwershaven

INHOUDSOPGAVE 1

INLEIDING ........................................................................................................ 1

2

ALGEMEEN ........................................................................................................ 1

3

MILIEUBAROMETER .......................................................................................... 2

4

ENERGIEMAATREGELEN .................................................................................... 3 4.1Energie besparen 3 4.2Aardgasvrije panden 4 4.3Zonnepanelen 5

5

WATERBESPARING............................................................................................ 6

6

GROEN .............................................................................................................. 7

Duurzaamheidsscan

1

Haven Brouwershaven

INLEIDING

Dit advies is opgesteld door Stimular naar aanleiding van het bezoek aan de haven van Brouwershaven. Het betreft de gebouwen en aansluitingen die eigendom zijn van de gemeente Schouwen-Duiveland. De gemeente Schouwen-Duiveland wil de eigen bedrijfsvoering verduurzamen, deze rapportage biedt een overzicht van de kansen daarvoor.

2

ALGEMEEN

De gemeente is eigenaar van: -Het havenmeesterkantoor

-Drie toiletgebouwen (linker 2 Nieuwe Jachthaven, rechts Zuidzijde)

-Aansluitingen bij de stijgers

-Aansluitingen bij de steigers

De volgende maatregelen zijn al uitgevoerd: ▪ Haven heeft Blauwe Vlag ▪ Aanwezigheidsdetectie en daglichtregeling op de verlichting in de toiletgebouwen ▪ Afvalscheiding in de openbare ruimte (ondergrondse containers voor papier, kunststof, glas, rest) ▪ Oplaadpunten voor elektrisch vervoer aanwezig ▪ Gasten betalen zelf voor verbruikt water via een tag ▪ Drukknoppen op kranen, zodat deze niet onnodig aan blijven staan ▪ Omgeving Nieuwe Jachthaven is vrij groen ingericht ▪ Lantaarnpalen Haven Zuidzijde zijn voorzien van bloembakken.

1

3

MILIEUBAROMETER

De Milieubarometer bepaalt de milieu-impact en CO2-footprint van de eigen bedrijfsvoering. Stimular heeft op basis van aangeleverde cijfers de Milieubarometer ingevuld. De Milieubarometer is een abonnement, waarmee de resultaten per jaar gevolgd kunnen worden. Het kosteloze startabonnement eindigt 31 december 2021. Indien u de Milieubarometer wilt blijven gebruiken, kan het abonnement worden voortgezet voor € 75 (excl. btw, prijspeil 2021) per jaar. Er zijn cijfers ingevuld voor elektriciteit, aardgas en water. Optioneel kunnen ook cijfers van afval (dit is echter vooral afval van bezoekers) of (gemeentelijk) vervoer worden toegevogd. Onderstaande figuur toont de milieugrafiek:

CO2-footprint

In zowel de milieugrafiek als in de CO2-footprint valt op dat elektriciteitsverbruik ongeveer de helft van de totale impact heeft. Gasverbruik veroorzaakt nog vrij veel CO2-uitstoot, maar water heeft weer meer impact op het totale milieuplaatje. Bijna 75% van het elektriciteitsverbruik wordt veroorzaakt in de toiletgebouwen, 15% door de walaansluitingen en de rest door het havenmeesterkantoor. Overigens twijfelt Stimular of het verbruik van de walaansluitingen compleet is: dit aandeel is relatief laag in vergelijking met andere havens. Het elektriciteitsverbruik van het middelste toiletgebouw is veel hoger (circa 30.000 kWh) dan in de andere gebouwen (ieder ongeveer 10.000 kWh), mogelijk is hier een deel van de walaansluitingen op dezelfde meter aangesloten. De totale CO2-uitstoot bedraagt bijna 60 ton CO2.

2

Duurzaamheidsscan

4

Haven Brouwershaven

ENERGIEMAATREGELEN

Stimular doet de volgende suggesties voor energiemaatregelen. Bij dit advies moet opgemerkt worden dat de adviezen gebaseerd zijn op schattingen van Stimular. Alle kosten zijn exclusief btw, energieprijzen inclusief energiebelasting. Het gehanteerde energietarief verschilt per gebouw: de meeste gebouwen hebben een verbruik van maximaal 10.000 kWh per jaar, daar wordt het hoogste tarief betaald (€ 0,17 per kWh). De walaansluitingen hebben een aanzienlijk hoger verbruik en komen daarmee in een lager tarief voor energiebelasting uit (€ 0,09 per kWh). Voor gasverbruik is een tarief aangehouden van € 0,69 per m3.

4.1

ENERGIE BESPAREN

Stimular heeft de volgende maatregelen gevonden om nog te besparen op energieverbruik. 1. Vervang verlichting havenmeesterkantoor In het havenmeesterkantoor hangen PL-lampen en T5-lampen. Hoewel dit al redelijk zuinige verlichting is, kan met led het verbruik verder worden verminderd. Bij de entree hangen 8 PL-lampen (circa 18 Watt), deze branden circa 1.600 uur per jaar. Bij de toilet hangen nog 3 PL-lampen, die niet altijd aan staan. Vervang de PL-lampen door ledlampen van ongeveer 6 Watt per stuk. In de keuken en de besturingsruimte hangen totaal 12 T5-buizen van 28 Watt, ook deze branden circa 1600 uur per jaar. Vervang deze buizen door led-buizen van 16 Watt. De totale besparing is ongeveer 505 kWh (€ 85) per jaar. Uitgaand van zelf vervangen, komen de totale kosten uit op ongeveer € 350. De maatregel verdient zich in 4 jaar terug. Door op de toilet een bewegingsmelder op de verlichting te plaatsen, wordt de besparing nog iets groter. 2. Vervang verlichting toiletgebouwen In de 3 toiletgebouwen hangt conventionele verlichting: TL-lampen van 18 Watt in het toiletgebouw nabij het havenmeesterkantoor, PL-lampen van circa 18 Watt bij de andere toiletgebouwen. Bij de kranen hangen lampen waarvan onduidelijk is wat voor verlichting het is, we nemen hier aan dat het PL-lampen zijn van circa 8 Watt.

Vervang de TL-buizen door led-buizen van circa 9 Watt en vervang de 18 Watt PL-lampen door led-lampen van ongeveer 6 Watt en de 8 Watt lampen door led-lampen van circa 4 Watt. De branduren worden geschat op gemiddeld 2.000 uur per jaar (vooral in lente en zomer veel branduren, maar geschakeld op bewegings- en daglichtmelders dus niet continu aan). De totale besparing is ongeveer 1.255 kWh (€ 215) per jaar. Uitgaand van zelf vervangen, komen de totale kosten uit op ongeveer € 540. De maatregel verdient zich in 3 jaar terug. 3. Vervang lampen in lantaarnpalen De lantaarnpalen zijn voorzien van PL-lampen. Vervang deze lampen door led-lampen van circa 6 Watt. Het aantal lantaarnpalen is niet exact bekend. Als we uitgaan van 20 lantaarnpalen, dan is de investering (exclusief arbeid) ongeveer € 200. De besparing wordt geraamd op ongeveer 525 kWh (€ 90) per jaar, er van uitgaand dat de lampen iedere nacht aan staan. De maatregel verdient zich in ongeveer 2 jaar terug.

3

4. Isoleer leidingen in toiletgebouw Haven Zuidzijde De leidingen bij de ketel zijn niet goed geïsoleerd. Isoleer deze. Dit kan met eenvoudig isolatiemateriaal dat bij bouwmarkten verkrijgbaar is. De investering is zeer beperkt en de maatregel verdient zich vrijwel direct terug.

4.2

AARDGASVRIJE PANDEN

5. Maak havenmeesterkantoor aardgasvrij Het havenmeesterkantoor wordt maar beperkt verwarmd (nog geen 1.200 m 3 aardgas per jaar): de havenmeester is vooral aanwezig in de warme maanden van het jaar. Op koude dagen is de havenmeester maar beperkt aanwezig. Het pand kan aardgasvrij worden verwarmd met de volgende maatregelen: ▪ De airco’s kunnen ook verwarmen. Maak gebruik van deze airco’s. Test komende winter op koude dagen of het lukt om het pand volledig op deze manier te verwarmen, waarbij de radiatoren volledig uit blijven staan. ▪ Plaats eventueel infraroodpanelen voor extra warmte, mochten de airco’s onvoldoende het pand kunnen verwarmen. Dit gaat aan om 1 paneel bij de bezoekerskant van de balie, 1 bij het keukentje en 1 in de besturingsruimte. Een infraroodpaneel kost circa € 250, totaal is dit een investering van maximaal € 750 (uitgaand van zelf installeren dus exclusief kosten installateur). Indien alleen specifieke ruimtes niet voldoende worden verwarmd met de airco’s kan uiteraard worden volstaan met een infraroodpaneel voor de betreffende ruimte. Het voordeel van infraroodpanelen is dat deze direct warmte leveren: ze hoeven alleen aan te staan als er behoefte is aan warmte. Dus als er in de winter een uurtje iemand aanwezig is, staan de panelen ook hooguit een uurtje aan. ▪ Warm water is nu afkomstig van de ketel.

Om het pand aardgasvrij te maken is een close-in boiler nodig. Een close-in boiler kost € 200 (exclusief arbeid). ▪ Er is een douche aanwezig, maar deze wordt (vrijwel) nooit gebruikt. Er is een toiletgebouw met douches in de directe omgeving beschikbaar. Koppel de douche volledig af. Het aardgasvrij maken van het pand zorgt voor een toename van elektriciteitsverbruik. De verwachtte toename is ongeveer 5.000 kWh (€ 850) per jaar. De besparing op aardgasverbruik is 1.200 m3 aardgas (€ 830). Daar komt een besparing bovenop van € 230 per jaar op de vaste kosten voor de aansluiting (mits deze wordt opgezegd). Dit is een netto besparing van ongeveer € 210 per jaar. De investering in een close-in boiler en (eventueel) in infraroodpanelen verdient zich binnen 5 jaar terug. Indien de benodigde elektriciteit zelf wordt opgewekt met zonnepanelen, is de locatie hiermee op jaarbasis energieneutraal. 6. Maak toiletgebouwen aardgasvrij Het aardgasvrij maken van de toiletgebouwen is complexer. De panden zijn matig of slecht geïsoleerd. Dit betekent dat het lastiger is om de panden vorstvrij te houden. Daarnaast wordt aardgas vooral ook gebruikt om douchewater te verwarmen. Dit betekent dat een zonneboiler of een elektrische boiler nodig is om de gebouwen aardgasvrij te maken.

Zonneboiler (Nieuwe Jachthaven) Een zonneboiler levert het meeste warm water in zomermaanden, als ook de douches het meeste worden gebruikt. Door ook het water voor de radiatoren op te warmen, kan een stap richting aardgasvrij worden gezet. Een combinatie van warm tapwater en ruimteverwarming levert ook een hoger rendement voor de zonneboiler op. Voor de 2 toiletgebouwen aan de Nieuwe Jachthaven is een zonneboiler een geschikte optie. Er is ruimte op het dak voor de zonnecollectoren en ruimte om een boilervat te plaatsen (bij 1 van de gebouwen wordt nu al gewerkt met een gasgestookte boiler). Wel zal ook nog veel elektrisch of alsnog via een gasgestookte ketel bijverwarmd moeten worden. De investering wordt geraamd op circa € 10.000 per toiletgebouw. Zonneboilers komen in aanmerking voor ISDE-subsidie (circa € 2.000), mits het gekozen merk en type op de ISDE-lijst staan. De

4

Duurzaamheidsscan

Haven Brouwershaven

besparing is (gemiddeld) 3.000 m3 aardgas (€ 2.070) per gebouw. Als de gebouwen ook van het gas worden afgesloten (€ 230), komt dit neer op een totale besparing van € 2.300 per jaar. Het elektriciteitsverbruik zal flink stijgen omdat elektrisch moet worden bijverwarmd (kosten circa € 1.500 per jaar). Hiermee komt de terugverdientijd uit op circa 10 jaar. PVT-systeem (Nieuwe Jachthaven) Een alternatief is een PVT-systeem. PVT-panelen wekken elektriciteit op en maken tegelijk ook warm water. Hiermee wordt de beschikbare ruimte op het dak efficiënter gebruikt, aangezien er ook en wens is om zonnepanelen te plaatsen. Een PVT-systeem, bestaande uit 24 PVT-panelen, warmtepomp en boilervat kost ongeveer € 20.000. Een deel van het systeem komt in aanmerking voor ISDE-subsidie (circa € 2.800). Met het PVT-systeem wordt ongeveer 2.000 m3 aardgas (€ 1.380) per jaar bespaard: dit betekent dat het gebouw dus nog niet aardgasvrij is, tenzij ook nog veel elektrisch (via de warmtepomp) wordt bijverwarmd (dit maakt het systeem minder efficiënt). Ook energieneutraal is niet haalbaar, aangezien de opgewekte elektriciteit vooral wordt gebruikt om het extra verbruik voor de warmtepomp op te vangen. Het oorspronkelijke elektriciteitsverbruik wordt daarmee dus nog niet voorkomen. De investering heeft een terugverdientijd van circa 10 jaar.

Elektrische boiler en infraroodverwarming (Haven Zuidzijde) Voor het derde toiletgebouw, aan de Haven Zuidzijde, is een zonneboiler of PVT-systeem niet mogelijk. Op dit dak kunnen vanwege beschermd stads- en dorpsgezicht geen collectoren of panelen worden geplaatst. De enige optie om dit pand aardgasvrij te maken is een elektrische boiler plaatsen voor het verwarmen van water en infraroodpanelen voor het verwarmen van de ruimtes. De investeringen zijn relatief beperkt (€ 2.000 voor boiler, € 250 per infraroodpaneel). Het zal echter wel een flinke verhoging van elektriciteitsverbruik opleveren (raming 25.000 kWh, € 2.250 per jaar). De besparing op aardgas bedraagt € 6.160 per jaar (inclusief besparing op vaste kosten voor aansluiting). De netto besparing is € 3.910 per jaar. Dit betekent dat de investering zich binnen enkele jaren terugverdient. Het pand is dan niet energieneutraal, de CO2-uitstoot wordt wel nul als er gekozen wordt voor echte groene stroom (bijvoorbeeld van Nederlandse windmolens).

4.3

ZONNEPANELEN

7. Plaats zonnepanelen op havenmeesterkantoor Het hoge dak van het havenmeesterkantoor is zeer geschikt voor zonnepanelen. Er is ruimte voor ongeveer 18 zonnepanelen. Het huidige aanbod op de markt ligt op 350 - 370 Wp per paneel. Dit is echter onvoldoende om het complete jaarverbruik van het kantoor (7.250 kWh per jaar) op te wekken. Door meer elektrisch verwarmen zal het verbruik ook nog gaan stijgen. Het is dan ook interessant om zonnepanelen te zoeken met een nog hoger vermogen, er zijn al (beperkt) panelen op de markt van 450 Wp. Daarmee is het (net) mogelijk om het huidige verbruik en net iets meer op te wekken (7.450 kWh per jaar). De investering in 18 panelen van 450 Wp (8,1 kWp) bedraagt ongeveer € 7.300. Bij een opbrengst van 7.450 kWh is de financiële besparing € 1.265 per jaar. De investering is in 6 jaar terugverdiend. Er is geen subsidie voor dit aantal zonnepanelen. 8. Plaats zonnepanelen op toiletgebouwen De toiletgebouwen in de Nieuwe Jachthaven zijn geschikt voor zonnepanelen, het toiletgebouw in het Haven Zuidzijde is ongeschikt, omdat deze onder beschermd stads- en dorpsgezicht valt. Toiletgebouw bij havenmeesterkantoor Bij het toiletgebouw nabij het havenmeesterkantoor passen ongeveer 20 zonnepanelen per zijde (totaal 40 stuks).

Hierbij wordt opgemerkt dat 1 zijde (voorkant, met zicht op haven) zeer geschikt is en dat de andere zijde (achterzijde) een redelijke opbrengst levert, maar minder dan de andere zijde. Als we ook hier uitgaan van 450 Wp panelen, dan is het totale vermogen 18 kWp. Er wordt ongeveer 15.300 kWh per jaar opgewekt, dit is ongeveer 4.330 kWh meer dan op jaarbasis wordt gebruikt voor het toiletgebouw. Een deel wordt dan

5

teruggeleverd aan het. Alleen de meest gunstige kant volleggen, zou dan weer onvoldoende zijn om het complete eigen verbruik op te wekken. Een optie is om de resterende elektriciteit te leveren aan de stijgers (walaansluitingen). Gezien de aankomende herinrichting van het terrein is het relatief eenvoudig om leidingen door te trekken van het toiletgebouw naar de walaansluitingen. Zo kan ook een deel van dat verbruik zelf duurzaam worden opgewekt. De investering in de zonnepanelen bedraagt ongeveer € 16.200. Dit is exclusief eventuele meerkosten voor het doortrekken van leidingen naar de walaansluitingen indien daar voor wordt gekozen. Meerkosten zullen meevallen, aangezien het gebied toch al open ligt bij de herinrichting. De opbrengst hangt af van de gekozen optie: indien een deel aan het net wordt teruggeleverd is de besparing ongeveer € 2.080 per jaar. Als wordt gekozen voor leveringen aan walaansluitingen is de opbrengst € 2.255 per jaar. De terugverdientijd is 7 tot 8 jaar, afhankelijk van de gekozen oplossing. Toiletgebouw 2 bij Nieuwe Jachthaven Ook op dit dak passen ongeveer 40 zonnepanelen. Omdat het verbruik in dit gebouw hoger ligt (meer dan 30.000 kWh), lukt het niet om volledig het eigen verbruik op te wekken. De investering is ongeveer € 16.200 en de opbrengst is 15.300 kWh per jaar. De opbrengst is € 1.375 per jaar.

Dit is lager bij het andere gebouw, omdat vanwege het hoge verbruik minder energiebelasting wordt betaald over de ingekochte elektriciteit. Dit betekent een lagere besparing op de energierekening. De terugverdientijd komt uit op 12 jaar. 9. Stimuleer aanschaf zonnepanelen voor boten Het lukt niet om de benodigde elektriciteit voor walaansluitingen op te wekken met zonnepanelen op gebouwen. Er is ook geen ruimte om drijvende zonnepanelen in de haven te plaatsen. Het verbruik op de walaansluitingen kan dus vooral worden beperkt als booteigenaren minder elektriciteit afnemen. Dat kan bijvoorbeeld als zij zelf zonnepanelen op hun boot plaatsen. Er zijn overloopbare flexibele zonnepanelen die bedoeld zijn voor gebruik op boten. Stimuleer booteigenaren om deze zonnepanelen aan te schaffen, bijvoorbeeld door een collectieve inkoop te organiseren.

5

WATERBESPARING 10. Kies voor waterbesparend sanitair

De kranen bij de toiletruimte nabij het havenmeesterkantoor zijn aan vervanging toe. Dit is een goed moment om een aantal waterbesparende opties door te voeren. Stimular adviseert de volgende maatregelen: ▪ Voorzie kranen van een sensor, zodat deze alleen aan staan als iemand zijn handen onder de kraan houdt. Voordeel is de extra hygiëne, aangezien de kranen niet aangeraakt hoeven te worden. ▪ Begrens het volume dat door de kraan stroomt. Beperk de doorstroom tot bijvoorbeeld maximaal 5 liter per minuut. Door water met lucht te mengen, voelt een kleine hoeveelheid water nog steeds als een goede straal aan. Volumebegrenzing kan ook bij kranen die nog niet aan vervanging toe zijn, plaats daarvoor een perlator aan het uiteinde van de kranen. Ook voor douches geldt dat bespaard kan worden door de maximale hoeveelheid water te beperken. Met toevoeging van lucht is 6 liter water per minuut nog steeds comfortabel. Indien ook toiletten worden vervangen, kan ook worden gekozen voor toiletten waarbij niet meer dan 6 liter water per minuut wordt gebruikt en die voorzien zijn van een stopknop.

6

Duurzaamheidsscan

Haven Brouwershaven

11. Vang regenwater op Bij enkele toiletgebouwen lopen regenpijpen langs het pand. Door deze te koppelen aan een regenton wordt schoon water opgevangen, dat gebruikt kan worden voor groenonderhoud in directe omgeving of voor toiletspoeling.

6

GROEN 12. Zaai grasstroken in

Rondom de haven zijn verschillende grasstroken aanwezig. Hoewel dit al groen is en daarmee bijdraagt aan een klimaatbestendige omgeving, kan met inheemse en bloemrijke beplanting ook een verbetering voor de biodiversiteit worden gerealiseerd. Zaai de grasvelden, waar dat mogelijk is, in met een mengsel met eenvoudig te onderhouden beplanting en zorg dat de grasvelden niet te vaak worden gemaaid. 13. Hang bloembakken aan lantaarnpalen Bij de haven Zuidzijde hangen al bloembakken aan lantaarnpanelen. Dit is ook een goede optie voor de overige lantaarnpalen in het gebied (zoals te zien op de foto rechts). Dit ziet er fraai uit en door de bakken te vullen met bloemrijke beplanting, komt er veel voedsel beschikbaar voor vogels en insecten. 14. Hang nestkasten aan de gebouwen De gevels van de gebouwen bieden mogelijkheden voor nestruimte voor bijvoorbeeld vogels of insecten. Plaats nestkasten, maar doe dit in combinatie met bloemrijke beplanting in de directe omgeving, zodat er ook voldoende voedsel beschikbaar is.

7