983743 Bijlage 1 Agenda Klimaatadaptatie 2024-2028

AGENDA KLIMAATADAPTATIE 2024–2028

Inhoud 1. Inleiding, uitgangspunten en opzet klimaatagenda

4

De klimaatagenda voor Schouwen-Duiveland Raakvlakken met andere projecten en programma’s Aanpak Opzet klimaatagenda Toelichting aanpak Klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland

5 5 5 6 6

2. Bewustwording, samenwerking en participatie

8

2.1 Toekomstbeeld KaSZ 2.2 Huidige situatie 2.3 Uitgangspunten 2.4 Uitwerking acties thema ALGEMEEN (A) 2.5 Uitwerking acties thema COMMUNICATIE (C) 2.6 Uitwerking acties thema SAMENWERKING (S) Wie zijn onze partners

3. Overstromingen 3.1 Toekomstbeeld KaSZ 3.2 Huidige situatie 3.3 Uitgangspunten 3.4 Uitwerking acties thema OVERSTROMINGEN (O) Wie zijn onze partners

4. Vitale en kwetsbare infrastructuur

8 8 9 10 11 11 11 12

12 12 13 13 13

14

4.1 Toekomstbeeld KaSZ 14 4.2 Huidige situatie 14 4.3 Uitgangspunt 14 4.4 Uitwerking acties thema VITALE EN KWETSBARE INFRASTRUCTUUR (V) 14 Wie zijn onze partners 15

5. Natuur 5.1 Toekomstbeeld KaSZ 5.2 Huidige situatie 5.3 Uitgangspunt 5.4 Uitwerking acties thema NATUUR (N) Wie zijn onze partners

6. Landbouw 6.1 Toekomstbeeld KaSZ 6.2 Huidige situatie 6.3 Uitgangspunt 6.4 Uitwerking acties thema LANDBOUW (L) Wie zijn onze partners

16 16 16 17 17 18

19 19 19 21 21 22

7. Bebouwd gebied 7.1 Toekomstbeeld KaSZ 7.2 Huidige situatie 7.3 Uitgangspunten 7.4 Uitwerking acties thema BEBOUWD GEBIED (B) Wie zijn onze partners

8. Recreatie 8.1 Toekomstbeeld KaSZ 8.2 Huidige situatie 8.3 Uitgangspunten 8.4 Uitwerking acties thema RECREATIE (R) Wie zijn onze partners

Bijlage 1: projectenlijst agenda klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland

23 23 23 25 26 27

28 28 28 28 29 29

30

3

1

Inleiding, uitgangspunten en opzet klimaatagenda Het klimaat verandert en dit brengt serieuze problemen en opgaven met zich mee. Droogte, hittestress, extreme neerslag en weerextremen zijn de gevolgen van een veranderend klimaat. Meer en meer wordt duidelijk en zijn ons bewust dat klimaatverandering ook gevolgen heeft voor Schouwen-Duiveland. Klimaatverandering is niet alleen maar een probleem en opgave ver weg maar heeft ook gevolgen voor ons eiland, dicht bij huis. Deze agenda klimaatadaptatie SchouwenDuiveland gaat ons helpen om ons goed aan te passen aan het veranderende klimaat. Hoe we bijdragen aan het voorkomen van verdere klimaatverandering (klimaatmitigatie) wordt verwezen naar de energie-agenda Schouwen-Duiveland. Deze uit 2018 stammende agenda wordt momenteel geactualiseerd.

De gevolgen van klimaatverandering zijn ernstiger voor mens en natuur dan eerder werd gedacht. Er blijft steeds minder tijd over om de gevolgen van verdere klimaatverandering tegen te gaan en om ons tegen die gevolgen te beschermen. (VN-klimaatpanel IPCC in zijn nieuwste rapport van maart 2023).

Schouwen-Duiveland bereidt zich niet alleen voor. In Zeeland werken alle Zeeuwse overheden nauw samen aan het klimaatbestendig en het waterrobuust maken van de provincie in 2050. In dit kader is eind 2021 de ‘Klimaatadaptatie Strategie Zeeland (kort de KaSZ genoemd) gepresenteerd. In de KaSZ wordt helder beschreven wat de effecten van klimaatverandering zijn en welke gevolgen dit zal hebben voor Zeeland. De KaSZ is voorzien van een gezamenlijk uitvoeringsprogramma voor de komende jaren. Hierbij wordt uitgegaan van een blijvende samenwerking tussen partijen. De KaSZ laat nadrukkelijk ruimte voor een lokale vertaling, lokaal maatwerk en lokale programmering met eigen prioriteiten. De KaSZ is dan ook het vertrekpunt van de agenda klimaatadaptatie SchouwenDuiveland 2024–2028. De KasZ vormt ook voor Schouwen-Duiveland het overkoepelende beleidskader.

4

De klimaatagenda voor Schouwen-Duiveland We vertrekken met de agenda niet vanaf nul. Er gebeurt immers al veel op Schouwen-Duiveland op het gebied van klimaat en klimaatadaptatie. Inzet van de agenda is om lopende acties en activiteiten te continueren en te verbinden, verder uit te bouwen en nieuwe acties te agenderen. De agenda is een eilandelijke agenda en daarmee niet alleen de agenda van de gemeente. Klimaatadaptatie is immers een opgave voor ons allemaal. Voor inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties en overheid.

Met de klimaatkennisbank Schouwen-Duiveland hebben we goed in beeld waar welke klimaatrisico’s zijn op ons eiland. www.klimaatkennisbanksd.nl.

Raakvlakken met andere projecten en programma’s Deze agenda is onderdeel van het programma duurzaamheid (5 sporen beleid: 1. Energie/klimaat mitigatie 2.Klimaatadaptatie, 3.Milieukwaliteiten, 4. Biodiversiteit, 5. Circulariteit ) en vooral een levend en dynamisch document dat (jaarlijks) bijgesteld en aangevuld kan worden. We realiseren ons dat de uitwerking van de Strategische Visie Schouwen-Duiveland, de Omgevingsvisie en de opgaven vanuit Rijks- en provinciale programma’s, waaronder Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG), ook op het gebied van klimaatadaptie onze aandacht vragen. Het doel is dat klimaatadaptatie vanzelfsprekend wordt en over 10 tot 15 jaar geen eigen agenda meer behoeft maar gewoon is hier (boven opzet)dit toevoegen:

Aanpak Het proces om te komen tot de agenda klimaatadaptatie is gestart in september 2022. Deelnemers aan de lokale stresstest uit 2020 zijn uitgenodigd voor een klimaattafel. Ruim 20 personen hebben deelgenomen aan de bijeenkomst. Het betrof vertegenwoordigers van dorpsraden, de veiligheidsregio, natuurbeheerders, woningbouwvereniging Zeeuwland, NME Schouwen-Duiveland, stichting Bewusd en de recreatie. Daarna zijn verdiepende gesprekken gevoerd met diverse partijen (ASD, provincie Zeeland, veiligheidsregio, ASD, Natuurmoumenten, SBB, NME, Zeeuwland). Ook intern, binnen de gemeente, heeft afstemming plaatsgevonden met betrokken afdelingen en

5

vakspecialisten. In de afgelopen periode zijn naast het voeden van de inhoud ook veel waardevolle verbindingen gelegd. Op basis van de resultaten van de klimaattafel en de gevoerde gesprekken is de agenda klimaatadaptatie 2024-2028 tot stand gekomen. Een concept van de de agenda is aan alle betrokkenen in- en extern toegestuurd. Binnengekomen reacties zijn verwerkt in de nu voorliggende agenda.

Opzet klimaatagenda De lokale agenda volgt de opzet van de Zeeuwse adaptatiestrategie in 7 thema’s (Overstromingen, Vitale en kwetsbare infrastructuur, Natuur, Landbouw, Bebouwd gebied, Recreatie, Samenwerking en Bewustwording). In tegenstelling tot de KaSZ zet Schouwen-Duiveland het thema Bewustwording en Samenwerking prominent vooraan in de agenda. Dit om het belang van dit thema te benadrukken. Elk thema wordt in een apart hoofdstuk uitgewerkt. De hoofdstukken beginnen met een korte beschrijving van de uitgangspunten van de KaSZ. Daarna volgt een korte beschrijving van de lokale context en specifieke opgaven. Tevens wordt stil gestaan bij wat er allemaal al gebeurt en worden de belangrijkste lokale uitgangspunten benoemd. Tot slot worden de geplande acties en activiteiten voor de periode 2024-2028 per thema geagendeerd. In de ‘Projectenlijst agenda klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland’ (bijlage 1) worden alle acties die genoemd staan in deze agenda verder toegelicht.

Toelichting aanpak Klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland De inzet van Schouwen-Duiveland op het gebied van klimaatadaptatie en hoe deze agenda daarin past vraagt om een korte toelichting. Dit komt mede door het feit dat we Zeeuws breed al belangrijke afspraken hebben gemaakt over hoe we onze provincie en daarmee ook onze gemeente, klimaatbestendig gaan maken. De gemeente Schouwen-Duiveland werkt met behulp van een 3-tal bouwstenen aan een klimaatbestendige inrichting van ons eiland. 1. Klimaatadaptatie Strategie Zeeland 2021 (KaSZ). 2. Agenda klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland.

Bouwsteen 1: Klimaatadaptatie Strategie Zeeland (KaSZ) In de Klimaatadaptatie Strategie Zeeland wordt uitgebreid ingegaan op welke gevolgen klimaatverandering zal hebben voor Zeeland en daarmee ook Schouwen-Duiveland. In de KaSZ zijn door gemeente, de provincie en het waterschap afspraken vastgelegd hoe we ons gaan aanpassen aan het veranderende klimaat. Inzet is dat Schouwen-Duiveland en de rest van Zeeland in 2050 klimaatbestendig is. Thematisch (Landbouw, natuur, recreatie, infrastructuur, bebouwd gebied, waterveiligheid) is aangegeven wat we daarvoor gaan doen. Tevens zijn in het kader van de KaSZ Zeeuws breed afspraken gemaakt over de gezamenlijke uitvoering van de KaSZ. De KaSZ is voor het klimaatadaptatiebeleid van onze gemeente het overkoepelende beleidsdocument met veel achtergrondinformatie.

Bouwsteen 2: Agenda klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland De agenda klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland is een uitwerking van de KaSZ in een actieprogramma voor de gemeente Schouwen-Duiveland. De agenda heeft een praktische en programmatische inslag. Wat gaan we tot 2050 op Schouwen-Duiveland doen om ons eiland klimaat en waterrobuust te maken. Niet alleen de ‘wat’ vraag staat daarbij centraal maar ook vragen als wanneer gaan we dat doen, wie en wat hebben we daarvoor nodig.

6

De agenda wordt opgesteld met een focus van 4 jaar. Daarmee wordt nu de eerste eilandelijk agenda klimaatadaptatie gepresenteerd voor de periode 2024–2028. In de agenda hebben we de mogelijkheid om de problemen en opgaven voor Schouwen-Duiveland in beeld te brengen. Het gaat daarmee bijvoorbeeld niet meer over de landbouw of natuur in Zeeland maar over de landbouw en natuur op Schouwen-Duiveland. De KaSZ heeft bewust ruimte gelaten voor een vertaling in meer lokale acties en prioriteiten. Deze zijn opgenomen in de agenda en voorzien van een korte beschrijving hoe de zaken ervoor staan op Schouwen-Duiveland. Om de lokale agenda in de juiste context te plaatsen is het echter belangrijk om kennis te nemen van bouwsteen 1 de KaSZ. Voor het beleid, de achtergronden van - en de opgaven die klimaatverandering met zich meebrengt wordt dan ook verwezen naar de KasZ.

7

2

Bewustwording, samenwerking en participatie

Stichting BewuSD 2021: 1500 kinderen en 250 volwassenen van Schouwen-Duiveland verenigden zich in ACT AS ONE voor klimaatbewustwording.

2.1 Toekomstbeeld KaSZ Klimaatverandering staat hoog op de Zeeuwse agenda. In tegenstelling tot 10 jaar geleden zijn er nog maar weinig inwoners van Zeeland die het onderwerp ter discussie stellen. De extreme droogte en ongewoon hevige regenval in de afgelopen jaren maken tastbaar dat het klimaat ook in Zeeland verandert. Veel inwoners maken zich zelfs zorgen over het veranderende klimaat. Een breed klimaatbewustzijn betekent echter niet automatisch dat de betrokkenheid bij klimaatadaptatie groot is. Bekend is dat bewustwording doorgaans niet automatisch leidt tot gedragsverandering. Bewustwording omzetten naar gedragsverandering kost tijd. We zijn ons hiervan bewust en nemen daarom ook de tijd om dit te realiseren. Belangrijk uitgangspunt van de KasZ is samenwerking en een lange termijn aanpak. Een aanpak met de nodige onzekerheden en veel nieuwe ontwikkelingen. De KasZ is daarom niet alleen inhoud en een beleidsdocument, maar vooral ook een samenwerkingsverband. Met de vaststelling van de KasZ zijn we dan ook niet klaar. Voor het realiseren van in de KasZ geformuleerde ambities hebben we, de gezamenlijke overheden en de Zeeuwse samenleving, elkaar hard nodig. Voortzetting van de goede samenwerking is essentieel.

De KasZ is dan ook het begin van een traject, waarbij de Zeeuwse overheden samen met de Zeeuwen op weg gaan naar een klimaatbestendig en waterrobuust Zeeland in 2050. Visies en ambities zin waardevol maar hebben zonder uitvoeringsagenda beperkte slagkracht. Daarom zin de opgenomen ambities en afspraken vertaald in een Zeeuwse uitvoeringsagenda.

2.2 Huidige situatie Het klimaat verandert. Dat dit gevolgen zal hebben ook voor Schouwen-Duiveland staat nauwelijks meer ter discussie. De actuele KNMI-rapporten vertellen een duidelijk verhaal. Zeespiegelstijging baart ons zorgen. We wonen immers op een eiland omgeven door water. Zoetwater tekort en overtollige neerslag in de landbouw is een actueel probleem en de brand op de Brouwersdam in 2022 heeft alles te maken met een langdurige periode van droogte. Hier wordt klimaatverandering voel- en zelfs tastbaar.

8

Veel partijen op ons eiland zijn bezig met klimaatadaptatie. Bezorgde inwoners al of niet georganiseerd, ondernemers, scholen, instellingen. De stichting Natuur en Milieu Educatie (NME) evenals de stichting BewuSD mogen in dit rijtje zeker niet ontbreken. Ook het Living Lab SchouwenDuiveland is een mooi voorbeeld van hoe partijen zich georganiseerd hebben rondom een acuut klimaatprobleem. Agrariërs, onderzoekers en overheden werken hard aan het vinden van oplossingen voor het zoetwater tekort op ons eiland. De gemeenteraad heeft in een motie uitgesproken dat het klimaat een kritieke situatie met hoge prioriteit schept waardoor dringende bijkomende maatregelen moeten worden getroffen. Voor de gemeentelijke organisatie is klimaatadaptatie dan ook een actueel thema. Dit geldt voor zowel de eigen organisatie en bedrijfsvoering als ook het werken aan een klimaatrobuust Schouwen-Duiveland met andere partijen. Partijen weten elkaar te vinden en zijn met elkaar in gesprek. Het afstemmen van acties en het uitwisselen van kennis en informatie kan echter beter. In het perspectief van klimaatverandering en klimaatadaptatie heeft de aanwezigheid van het Watersnoodmuseum in onze gemeente een bijzondere betekenis. Het verhaal van de Watersnoodramp houdt ons scherp en bewust waar het gaat om de verwoestende kracht van het water. In het museum hebben verleden, heden en toekomst een plaats.

De komende jaren wordt gewerkt aan de verdere uitbouw van het watersnoodmuseum tot kenniscentrum op het gebied van klimaat en waterveiligheid.

De klimaatwand in het Waterstnoodmuseum draagt op een speelse manier bij aan meer bewustwording rondom klimaat adaptieve maatregelen

2.3 Uitgangspunten We weten al veel van de verwachte gevolgen van klimaatverandering voor Schouwen-Duiveland. Het is nu vooral belangrijk om te werken aan een klimaatbestendige leefomgeving. Dit vraagt om een andere vorm van bewustwording. Het gaat erom dat we zien dat een ieder een bijdrage kan leveren aan een klimaatbestendig Schouwen-Duiveland. Of je nu inwoner, ondernemer, gast of medewerker van de gemeente bent.

9

Het gaat er om dat we niet alleen zien dat we een bijdrage kunnen leveren maar het ook gaan doen. We realiseren ons dat niet iedereen gelijk is. In de communicatie onderscheiden we doelgroepen op basis van leefstijl. De samenwerking tussen partijen wordt met behoud van eigen identiteit en doelen vergroot. Dit betekent dat we informatie en kennis uitwisselen en acties en activiteiten meer afstemmen. We doen dit met een jaarlijkse communicatiekalender. Het watersnoodmuseum vormt een platform waar kennis en innovatie rondom klimaatverandering samenkomen. Inzet is dat Schouwen-Duiveland kan profiteren van de aanwezigheid van deze kennis en het daarbij behorende netwerk. Binnen de gemeentelijke organisatie is een afstemmingsoverleg klimaatadaptatie actief (Openbare Werken incl. beheer, Ruimte en Milieu). Afstemming gaat ook over de rol- en taakverdeling en de vraag wie is van wat in het kader van de uitvoering van de agenda en de projectenlijst. In 2024 zullen hier concrete afspraken over worden gemaakt. Gekeken wordt in hoeverre dit overleg ook voor andere duurzaamheidsdoelen kan worden gebruikt (energie/klimaatmitigatie, biodiversiteit, circulariteit). Klimaatadaptatie krijgt in belangrijke mate vorm door een gezamenlijke wijk en kerngerichte aanpak. Daarbij wordt gekeken naar het zo goed mogelijk verbinden van verschillende opgaven in een dorp, wijk of straat.

Het klimaatstraatspel kan ingezet worden bij klimaat adaptieve (her)inrichting van wijk of straat

2.4 Uitwerking acties thema ALGEMEEN (A) A1. A2. A3. A4. A5.

We doen mee aan de landelijke tegelwip actie waarbij fysiek de verharding wordt verwijderd en meer groen wordt gerealiseerd. We voeren waar nodig een lokale klimaatdialoog uit bij projecten. We werken aan een Natuurinclusieve leefomgeving. We voeren vanaf 2023 een regentonactie uit waar inwoners een bijdrage krijgen voor de aanschaf van een regenton. (wateroverlast) We ontwikkelen een afwegingskader op gebied van klimaatbestendigheid via een labelsystematiek.

10

A6. A7. A8. A9. A10. A11. A12.

We nemen het thema klimaat op in (nieuwe) dorpsplannen. We onderzoeken wat de mogelijkheden zijn om klimaatadaptatie in het omgevingsplan op te nemen en komen met een concreet voorstel hoe dit te regelen. We integreren klimaatadaptatie in de omgevingsvisie en strategische visie. We onderhouden de digitale Klimaatkennisbank van Schouwen-Duiveland. We voeren periodiek stresstesten uit met de meest recente klimaatprognoses. We stellen een gemeentelijk hitteplan op. We werken het begrip klimaatrechtvaardigheid uit.

2.5 Uitwerking acties thema COMMUNICATIE (C) C1. C2. C3. C4. C5.

We stellen na vaststelling van de klimaatagenda een communicatiestrategie en kalender op. We creëren meer bewustwording bij het (basis)onderwijs door onder andere het realiseren van groene speelplaatsen We organiseren jaarlijks een klimaatmarkt rondom het thema duurzaamheid en klimaatadaptatie. We bekijken de stimuleringsacties richting particulieren op gebied van klimaatadaptatie en werken concrete acties uit. We stellen een draaiboek op voor de uitvoering van een lokale klimaatdialoog.

2.6 Uitwerking acties thema SAMENWERKING (S) S1. S2.

S3. S4. S5. S6. S7.

We zorgen voor een goede interne afstemming binnen de gemeentelijke organisatie op gebied van klimaatadaptatie. We vergroten de eilandelijke samenwerking op gebied van klimaatadaptatie door de samenwerking aan te gaan met organisaties buiten de gemeentelijke organisatie en de samenwerking tussen de verschillende organisaties te vergroten. We borgen klimaatadaptatie in onze (interne) processen. We stellen vanaf 2023 een klimaatagenda op en evalueren deze jaarlijks. We verkennen jaarlijkse de subsidiekansen op gebied van klimaatadaptie. We richten een platform natuur en biodiversiteit op. We voeren gezamenlijke de klimaatadaptatie Strategie Zeeland (KaSZ) uit.

Wie zijn onze partners Onder andere: • inwoners • ondernemers • maatschappelijke organisaties • Stichting NME • woningbouwvereniging Zeeuwland • het Watersnoodmuseum

11

3

Overstromingen

De Oosterscheldekering: het symbool voor onze waterveiligheid. Zeespiegelstijging vraagt onze aandacht!

3.1 Toekomstbeeld KaSZ Zeeland ligt in een Delta en is omringd door water. Ondanks dat grote delen van Zeeland beneden NAP liggen, is het hier veilig en aangenaam wonen, werken en verblijven. Zeeland is goed beschermd tegen een overstroming door meerdere ‘verdedigingslinies’ Een overstromingsbestendig Zeeland vraagt om aandacht voor alle onderdelen van Meerlaagsveiligheid. Door in alle lagen van Meerlaagsveiligheid aan de slag te gaan en besluiten te nemen, worden de gevolgen van zeespiegelstijging en een overstroming beter beheersbaar. Dit heeft (beleidsmatige) consequenties voor ontwikkelmogelijkheden, (economische) belangen en bijbehorend bewustzijn. Tegelijkertijd ontstaat door innovatieve en nieuwe oplossingen een robuust gebied voor de lange termijn waar Zeeuwen, bedrijven en recreanten veilig wonen, werken en verblijven.

3.2 Huidige situatie Zeespiegelstijging en de waterveiligheid van Schouwen-Duiveland staan hoog op de maatschappelijke agenda. Binnen de Zuidwestelijke Delta (www.zwdelta.nl) werken Rijk en regionale overheden samen met ondernemers en maatschappelijke partijen aan 1 doel. Een veilig, economisch aantrekkelijk en gezond deltagebied met voldoende zoetwater, nu en in de toekomst. Dit is vooral ook de context waarbinnen we reeds jaren actief meewerken aan – en nadenken over de waterveiligheid van ons eiland nu en in de toekomst. Er zijn in onze gemeente een viertal waterkeringstrajecten. Alle trajecten zijn getoetst aan de hand van de nieuwe normeringen. Alleen het traject Havenkanaal – Grevelingendam voldoet nog niet. Het probleem wordt als minder urgent beoordeeld. Door het Waterschap Scheldestromen worden de problemen nader in kaart gebracht. De Kennis Community Oosterschelde (www.onzeoosterschelde.nl) is momenteel bezig met een verkenning ten aanzien van waterkerende landschappen van de toekomst op Schouwen-Duiveland. Een innovatief project op inhoud en proces. Dit project wordt ondersteund door RWS, de provincie Zeeland, het Wereld Natuurfonds, het Waterschap Scheldestromen, de gemeente SchouwenDuiveland en de Zuid Westelijke Delta. Daarmee wordt een bijdrage geleverd het onderdeel kennis en innovatie uit de uitvoeringsagenda van de KaSZ.

12

3.3 Uitgangspunten De gevolgen van klimaatverandering voor de waterveiligheid van Schouwen-Duiveland vragen gezien oorzaken en gevolgen, de technische, ruimtelijke en financiële impact veelal om een boven lokale aanpak. De zeespiegelstijging vraagt onze aandacht. Actief agenderen wij, ambtelijk en bestuurlijk, onze belangen in de overleggen in het kader van de Zuidwestelijke Delta (ZWD). We reserveren daarvoor de benodigde ambtelijke capaciteit. In het kader van de meerlaagse veiligheid voeren we regelmatig overleg met relevante partijen als het Waterschap, Provincie, Rijkswaterstaat en de Veiligheidsregio Zeeland (VRZ). We werken mee aan verkenningen en innovatieve projecten die een bijdragen leveren aan de waterveiligheid van ons eiland. We zien meekoppelkansen voor andere opgaven op het gebied van natuur, recreatie en landbouw.

3.4 Uitwerking acties thema OVERSTROMINGEN (O) O1. O2.

O3.

Kennis Community Oosterschelde (KCO) voert van tot eind 2023 een verkenning uit naar nieuwe waterkerende landschappen binnen de Zuidwestelijke Delta (ZWD). (overstroming) We participeren binnen de Zuidwestelijke Delta. Hierbij wordt gewerkt aan een veilig, economisch aantrekkelijk en gezond deltagebied met voldoende zoetwater, nu en in de toekomst. (verdroging, overstroming) We stellen in samenwerking met de Veiligheidsregio Zeeland een calamiteitenplan/ evacuatieplan op. (overstroming)

Wie zijn onze partners Onder andere: • Zuidwestelijke Delta • Provincie Zeeland • Waterschap Scheldestromen • Rijkswaterstaat • KCO

13

4

Vitale en kwetsbare infrastructuur

Is de vitale en kwetsbare infrastuur op Schouwen-Duiveland klimaatbestendig?

4.1 Toekomstbeeld KaSZ Het is van cruciaal belang dat vitale en kwetsbare functies niet uitvallen. Dit omdat uitval van vitale en kwetsbare infrastructuur en functies kunnen leiden tot maatschappelijke ontwrichting. Om dit te voorkomen worden Zeeuwse afspraken gemaakt.

4.2 Huidige situatie Vitale functies vormen ook op Schouwen-Duiveland de ruggengraat van onze samenleving. Uitval van deze functies leidt ook op ons eiland tot maatschappelijke ontwrichting en grote schade. Meer specifieke informatie over welke infrastructuur vitaal en kwetsbaar is voor welke effect van klimaatverandering op Schouwen-Duiveland ontbreekt. Voor het geplande 150 KV station in Zierikzee is een analyse uitgevoerd en een plan gemaakt hoe we deze vitale voorzieningen voor ons eiland klimaatadaptief moeten ontwikkelen. Dit heeft ertoe geleid dat de grond onder het station wat wordt opgehoogd. De voorziening is alleen van belang voor Schouwen-Duiveland en maakt straks onderdeel uit van het hoogspanningsnet in Nederland.

4.3 Uitgangspunt Het onderwerp vitale en kwetsbare infrastructuur is belangrijk en vraagt nadere aandacht.

4.4 Uitwerking acties thema VITALE EN KWETSBARE INFRASTRUCTUUR (V) V1. V2. V3. V4. V5.

De realisatie van het 150kV station wordt klimaatadaptief uitgevoerd zodat deze vitale infrastructuur intact blijft bij calamiteiten. (wateroverlast, verdroging, hitte en overstroming) De netbeheerders voeren in de stresstesten uit op het elektriciteit en telecom netwerk binnen Schouwen-Duiveland. Evides voert in de periode 2023-2024 een stresstest uit op haar vitale en kwetsbare infrastructuur. Actieplan vitale infrastructuur opstellen op basis van de uitkomsten van V5. Stresstest overige vitale en kwetsbare infrastructuur vinden plaats in 2024.

14

Wie zijn onze partners Onder andere: • Provincie Zeeland • Veiligheidsregio Zeeland • Netbeheerders • Waterschap

15

5

Natuur

Ook op Schouwen-Duiveland doen inheemse soorten hun intrede. Extreme droogte in Zuid-Europa verjaagt vogels naar Nederland.

5.1 Toekomstbeeld KaSZ De Zeeuwse natuur is van grote waarde voor fora en fauna maar ook voor het welzijn van mens en samenleving. Een gezond en vitaal natuurlijk systeem (bodem, water, fora, fauna) vormt de leidraad voor de toekomstbestendige inrichting van Zeeland. Veel van de doelstellingen voor natuur staan op de agenda van reeds lopende programma’s (Natuurvisie, Programma Natuur, stikstof, Kaderrichtlijn water, Bosopgave, Deltaplan Zoet water, Deltaprogramma Zuidwestelijke Delta). De Klimaatadaptatiestrategie dient deze programma’s te ondersteunen en of aan te vullen. In 2050 vormen grote gevarieerde natuurgebieden en landschappen, verbonden door brede natte en droge ecologische verbindingszones, de ecologische ruggengraat van Zeeland. De Zeeuwse natuur is robuust op ecosysteem- en soortenniveau. De ecosystemen in Zeeland zijn weerbaar tegen weersextremen en bieden soorten de kans om te migreren en te interacteren. Deze systemen zijn verder goed bestand tegen externe invloeden zoals bemesting, verzuring en recreatiedruk.

5.2 Huidige situatie De natuur op Schouwen-Duiveland heeft nu reeds te maken met de gevolgen van klimaatverandering. Meer exotische soorten doen door het veranderende klimaat hun intrede. Bosbrandgevaar vanwege langdurige droogte in de kop van Schouwen vormt een acute dreiging. De bosbrand in 2022 aan de Brouwersdam maakte dit maar al te duidelijk. Watertekort vormt een bedreiging voor de biodiversiteit in het duingebied, de natuurgebieden aan de Zuidkust van Schouwen en ook andere natuurgebieden op ons eiland. Het broedsucces van broedvogels zoals kluut, grutto en tureluur in deze gebieden laat dramatische resultaten zien. Broedeilanden vallen droog en jonge vogels vallen ten prooi aan predatoren. En zelfs als de jonge vogels niet gepakt worden door roofdieren, kunnen de ouders door de droogte geen voedsel vinden waardoor ze het alsnog niet overleven. Biodiversiteit is een van de sporen uit het spoorboekje van het team milieu van de gemeente Schouwen-Duiveland. Dit spoor vraagt om een nadere uitwerking in heldere ambities en doelen en een eigen gemeentelijk agenda. Dit naar het voorbeeld van de energieagenda en deze agenda

16

klimaatadaptatie. Voor het landelijk gebied staan de opgaven uit het Nationaal Programma Landelijk Gebied centraal (NPLG). Het NPLG staat voor een rijke en veerkrachtige natuur, robuust watersysteem, vitaal platteland, toekomstbestendig klimaat, en ruimte voor een duurzame en sterke landbouw. Bodem en water sturend is een belangrijk uitgangspunt voor het Rijksbeleid. Maar ook in de bebouwde omgeving kan het vergroten van de natuurlijke waarden en de biodiversiteit meegenomen worden. Op ons eiland zijn diverse projecten opgepakt die tot doel hebben de biodiversiteit te vergroten. Tot de verbeelding sprekende voorbeelden hiervan zijn het initiatief ‘ecorasters’ Schouwen-Duiveland, het fieldlab Dijkwater, het akkerrandenproject en het Partridge project. Veelal betreft het een samenwerking tussen meerdere partijen inclusief de samenwerking tussen landbouw en natuur. Natuurinclusief bouwen is een thema binnen het stedelijk gebied maar zeker nog geen vanzelfsprekendheid.

5.3 Uitgangspunt Veel van de natuur gerelateerde klimaatproblemen op Schouwen-Duiveland vragen om een boven lokale aanpak door provincie en Rijk. Ook ligt er een opgave voor de beheerders van deze terreinen. Echter vooral ook op gebiedsniveau kunnen concrete acties en inrichtingsmaatregelen buiten de aangewezen natuurgebieden bijdragen aan het realiseren van een meer robuuste en klimaatadaptieve natuur. Dit geldt voor stad, dorp en platteland. Maatregelen op dit gebied laten zich goed combineren met andere (klimaat)opgaven zoals het voorkomen van wateroverlast of hittestress. Zo kan het realiseren van wadi’s en schaduwplekken in woongebieden meerdere doelen dienen. We koppelen daar opgaven en bouwen natuurinclusief. Verwachte droogte en hoge temperaturen maken dat we goed voorbereid zijn op het voorkomen van en adequaat kunnen reageren op natuurbranden. Samen met de provincie Zeeland en het Rijk werken wij aan een passende gebiedsgerichte invulling aan het NPLG voor het eiland. Gezocht wordt naar het slim en effectief verbinden van de belangen van natuur, landbouw en recreatie. Dit vraagt goed overleg en samenwerking met betrokken partijen. De focus ligt daarbij op een klimaatadaptieve inrichting van het buitengebied, robuuste natuur en een gezonde toekomst van de landbouw op ons eiland.

In dit kader stellen we een visie biodiversiteit op waarin we kansen benoemen, en doelen en doelstellingen opnemen. We continueren en verbreden de vruchtbare samenwerking in het kader van het Living Lab Schouwen-Duiveland.

5.4 Uitwerking acties thema NATUUR (N) N1. N2. N3. N4. N5. N6.

We starten een onderzoek naar de behoefte van (zoet) water om bij hitte en droogte aan de vraag van voldoende water voor de natuur te blijven voldoen. (verdroging, hitte) We creëren kansen voor het versterken van de biodiversiteit door het zorgen voor een landschappelijke inpassing van het 150 kV-station. (verdroging, hitte, overstroming) We brengen in 2024 de locaties in beeld waar de versterking van de biodiversiteit kansrijk is.(verdroging, hitte) In 2024 brengen we samen met onze partners in beeld welke plantensoorten geschikt zijn om te gebruiken met het oog op het veranderende klimaat. (wateroverlast, verdroging, hitte) Er wordt in overleg met onze partners gewerkt aan preventie van natuurbranden en wordt een calamiteitenplan natuurbranden opgesteld. (verdroging, hitte) Er wordt invulling gegeven aan de bosvisie Schouwen-Duiveland (verdroging, hitte)

17

N7. N8. N9. N10.

Kennis Community Oosterschelde onderzoekt in 2024 de mogelijkheden van CO2 opslag in Schorren. De gemeente faciliteert deze verkenning. Versterken van de ecorasters in het landschap (hitte) Onderzoeken naar mogelijkheden versterken landbouw met natuurmaatregelen in het project Fieldlab Dijkwater. (wateroverlast, verdroging) We stellen een visie biodiversiteit op met hierin ambities en doelen voor het spoor biodiversiteit.

Wie zijn onze partners Onder andere: • Rijk • provincie Zeeland • Waterschap Scheldestromen • Staatsbosbeheer • Natuurmonumenten • Zeeuws Landschap • Natuur en Vogelwacht Schouwen-Duiveland • Agrarisch Schouwen-Duiveland • ZLTO • SLZ • Imkersvereniging Schouwen-Duiveland • NME

18

6

Landbouw

Gemeente en agrariërs zoeken in Living Lab Schouwen-Duiveland gezamenlijk naar oplossingen voor het zoetwater tekort.

6.1 Toekomstbeeld KaSZ De Zeeuwse landbouw is in 2050 volhoudbaar, ondanks weersextremen en veranderende omstandigheden. Dit betekent dat een bedrijf op lange termijn bestaansrecht en een verdienmodel heeft en produceert in evenwicht met de (natuurlijke) omgeving. De landbouw staat voor een aantal forse transities. Het ambitiedocument ‘Samenwerken aan het Zeeuwse platteland’ geeft hier invulling aan. Klimaatadaptatie is 1 van die transities. Het is cruciaal dat de sector de randvoorwaarden krijgt om deze transitie – stapsgewijs – te kunnen maken.

6.2 Huidige situatie Klimaatverandering heeft reeds ingrijpende gevolgen voor de landbouw op Schouwen-Duiveland en vormt een acute opgave. Grotere extremen, zware neerslagbuien langere perioden met (zeer) hoge temperaturen maar vooral ook droge voorjaren hebben grote impact. Droogte en zoetwatertekort lijkt sinds 2018 geen incident meer te zijn maar een zorgelijke trend. Schouwen-Duiveland is voor zoet water voor de landbouw geheel afhankelijk van regenwater en het beschikbare zoet water in de ondergrond. Onvoldoende zoet water betekent slechte gewasgroei met geen of slechte opbrengst en mindere kwaliteit van producten. Economische achteruitgang en het verliezen van de concurrentie positie brengen de sector in een neerwaartse spiraal. Opbrengsten, productkwaliteit, rentabiliteit maar ook de bedrijfsopvolging komen verder onder druk te staan. Verschraling van het bouwplan maar ook van de biodiversiteit in breedste zin liggen levensgroot op de loer. De bedrijfsrisico’ s worden groter wat

19

innovatie afremt terwijl juist een duurzaam gerichte transitie, aan de sector het tegendeel vraagt. Voor deze duurzame transitie en een weerbare teelt is de beschikking hebben over zoetwater essentieel. Wanneer economische opbrengsten afnemen en intensieve (waterbehoeftige)gewassen niet meer geteeld kunnen worden dan is om te blijven bestaan, schaalvergroting de enige optie. Hierdoor komt ook de leefbaarheid van het platteland onder druk te staan. Een recente verkenning vanuit de landbouwsector geeft aan dat de toekomst van de sector onder druk staat zonder het regelen van externe zoetwater aanvoer. Het diepe grondwater is zout. Schouwen-Duiveland vrijwel geheel is omgeven door zout water en niet verbonden is met het zoetwaterhoofdsysteem. Het is daarom niet mogelijk om in droge perioden zoet water aan te voeren en sloten door te spoelen. Hierdoor dreigt verzilting van het ondiepe gronden oppervlaktewater. Momenteel zien we dat een aantal teelten zoals zaaiuien en pootaardappelen niet zonder risico meer mogelijk zijn. Het belang van zoetwater is door Schouwen-Duiveland onderkend. In het kader van het Living Lab Schouwen-Duiveland werkt de gemeente een groot aantal kennispartijen, onderwijsinstellingen, en overheden samen met agrariërs aan innovatieve oplossingen voor het zoetwatertekort.

Zo wordt geëxperimenteerd met wateropslag in Kreekruggen, toepassing van nieuwe drainagetechnieken en lokaal maatwerk in een 3-tal Fieldlabs. De aanpak op Schouwen-Duiveland heeft inmiddels een landelijke voorbeeldfunctie. Voor het landelijk gebied en de toekomst van de landbouw op Schouwen-Duiveland staan de opgaven uit het Nationaal Programma Landelijk Gebied van het Rijk centraal (NPLG). Bodem en water sturend is een belangrijk uitgangspunt voor het Rijksbeleid.

Gewasinspectie op stikstofbolletjes

20

6.3 Uitgangspunt De beschikbaarheid van voldoende zoetwater is van essentieel belang voor nu en in de toekomst van de landbouw en het landelijk gebied op Schouwen-Duiveland. Schouwen-Duiveland heeft per saldo een regenwateroverschot. In de zomer is er vaak een neerslagtekort en daardoor een tekort aan zoet water beschikbaar. De uitdaging is om de zoetwaterbeschikbaarheid te vergroten. Dit kan door overtollig regenwater langer vast te houden en het beschikbare water slimmer te benutten. De externe aanvoer blijft door het grote belang van zoetwater nadrukkelijk in beeld. Ook andere klimaatgevolgen zoals wateroverlast en hitte vragen onze aandacht. Oplossingen zullen ook op Schouwen-Duiveland in toenemende mate gezocht moeten worden in integrale oplossingen waarbij verbindingen worden gelegd met andere maatschappelijke thema’s zoals bijvoorbeeld de energietransitie, natuurontwikkeling en recreatie. Samen met het Rijk, de provincie Zeeland, het Waterschap Scheldestromen, Agrarisch Schouwen-Duiveland en andere stakeholders werken wij aan een passende gebiedsgerichte invulling aan het NPLG voor ons eiland. Gezocht wordt naar het slim en effectief verbinden van de belangen van landbouw, natuur en recreatie. Samen verkennen we gebiedsopgaven en zoeken meekoppel-mogelijkheden . We verbreden de scoop van het Living Lab Schouwen-Duiveland.

We richten ons daarbij op een economische vitale landbouw en een duurzaam en klimaatbestendig platteland. Korte termijn oplossingen en maatregelen gaan hand in met een strategie voor de lange termijn. Niet alleen de landbouw op dit moment heeft onze aandacht. We willen graag ook kijken wat de toekomst van de landbouw op Schouwen-Duiveland is na 2050. LN 2050 is een verkenning die gericht is op hoe we vanuit het perspectief van de landbouw Schouwen-Duiveland in 2050-2100 klimaatbestendig en water robuust hebben ingericht. Niet alleen de vraag hoe kan SchouwenDuiveland er dan uitzien maar ook hoe komen we daar, staat daarbij centraal. De verkenning wordt uitgevoerd samen met kennisinstituten en ZLTO/Agrarisch Schouwen-Duiveland. Naast SchouwenDuiveland worden nog 2 andere locaties in Nederland bij dit landelijk onderzoek betrokken (NoordHolland en Friesland).

6.4 Uitwerking acties thema LANDBOUW (L) L1.

L2.

L3. L4. L5. L6. L7.

Binnen het Living Lab Schouwen-Duiveland zoeken we naar innovatieve oplossingen voor complexe uitdagingen op gebied van water, voedsel, onderwijs en bestuur. (wateroverlast, verdroging) Met de uitvoering van de broedplaats zoetwater werken we met onze partners aan een duurzame zoetwatervoorziening voor een toekomstbestendige land- en tuinbouw. (verdroging) We voeren de zoetwaterlobby uit zodat onze zorgen, belangen en oplossingen gehoord worden en een plaats krijgen op de politieke agenda, regionaal en nationaal. (verdroging) Om de kennis rondom de bodem bij agrariërs te vergroten wordt gewerkt met de inzet van een bodemcoach. (wateroverlast, verdroging) Door het project LN 2050 zoeken we naar de toekomst van de landbouw op Schouwen- Duiveland. (wateroverlast, verdroging, hitte, overstroming) We onderzoeken binnen het fieldlab Burghsluis de mogelijkheden voor hergebruik van effluent vanuit de RWZI’s voor bevloeiing of het tegen gaan van zoute kwel. (verdroging) We zoeken naar combinatie mogelijkheden van de zoetwaterbeschikbaarheid en de stikstofopgave bij de uitvoering in onze gemeente van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (wateroverlast, verdroging, hitte)

21

L8. L9. L10.

L11. L12. L13. L14.

We stimuleren transitie landbouw naar nieuwe teelten en teeltplannen binnen het livinglab. (verdroging, hitte) We stimuleren de ontwikkeling van natuur-inclusieve landbouw/KPI’s (verdroging, hitte) Waterschap Scheldestromen gaat in 2024 de monitoring van grond- en oppervlaktewatergegevens verbeteren zodat optimaal gebruik gemaakt kan worden van het beschikbare zoet water. (verdroging) We gaan ons sterk maken om samen met de andere overheden het watersysteem voor de toekomst voor onze gemeente te bepalen. (wateroverlast, verdroging) We werken aan de implementatie van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) inclusief Gebiedsaanpak Kop van Schouwen. We starten in 2024 een onderzoek naar de mogelijkheden voor grootschalige zoetwater opslag in de bodem (droogte) We stimuleren een voortvarende Uitvoering van het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer van de landbouw. (wateroverlast, verdroging, hitte)

Wie zijn onze partners Onder andere: • Agrarisch Schouwen-Duiveland • ZLTO • Rijk • provincie Zeeland • Staatsbosbeheer • Natuurmonumenten • Zeeuws Landschap • NME • Waterschap Scheldestromen

22

7

Bebouwd gebied

Wateroverlast op Schouwen-Duiveland. Ook in onze gemeente staan op meerdere plaatsen straten blank bij hevige regenval.

7.1 Toekomstbeeld KaSZ De Zeeuwse steden en dorpen zijn in 2050 een prettige en comfortabele omgeving om in te wonen, werken en verblijven. In de openbare ruimte is wateroverlast door hevige regenval tot een minimum beperkt het risico op (zettings-)schade door langdurige droogte klein. Het stedelijk groen en de manier van bouwen zorgt voor voldoende schaduw en verkoeling langs wegen en parken. Verharding is zoveel mogelijk beperkt en is waterdoorlatend of loopt af naar een groen gebied. Voor alle nieuwe ontwikkelingen, binnen en buiten het bestaand bebouwd gebied wordt de klimaatopgave verplicht meegenomen in de brede (o.a. ruimtelijke) afweging tijdens de ontwikkeling van de plannen. Het uitgangspunt is dat de ontwikkeling in eerste instantie vanuit zichzelf klimaatbestendig moet zijn. Daarnaast moet afgewogen worden of de ontwikkeling bij kan dragen aan het oplossen van de klimaatopgave van het gebied waarbinnen de ontwikkeling plaatsvindt. Ondanks dat de klimaatopgave nog niet overal over de volle breedte in beeld is, is wel al voldoende kennis aanwezig om een aantal ‘altijd goed’ maatregelen en uitgangspunten toe te passen. Hierbij valt onder andere te denken aan minimum oppervlak groen en water, het beschermen van het bestaande stedelijk groen en het verminderen van oppervlakteverharding.

Toetsingsinstrumenten op het gebied van klimaatadaptatie voor ingrepen in het bebouwd gebied bestaan nog niet. Hoewel de watertoets al bestaat, dekt deze (nog) niet de volledige scope van Klimaatadaptatie. Vanuit de KasZ wordt gezamenlijk een afwegingskader klimaatadaptatie ontwikkeld Op basis van urgentie, projectplanningen en (financiële) haalbaarheid bepalen gemeenten, waterschap en provincie zelfstandig voor hun eigen areaal de prioritering en planning voor het uitvoeren van de noodzakelijke maatregelen.

7.2 Huidige situatie Met de klimaatkennisbank Schouwen-Duiveland hebben we goed in beeld waar welke klimaatrisico’s zijn op ons eiland. Niet iedereen is echter goed op de hoogte van het bestaan van deze database. Verder is werken aan een klimaatbestendig eiland meer en meer gemeengoed.

23

Dit geldt voor Stedenbouwkundige plannen, infrastructurele werken en gebouwen. Ook bij inwoners en bedrijven staat het thema steeds meer op de agenda. De fasen weten en willen zijn grotendeels gepasseerd. Het gaat nu vooral om thema’s als consequent en algemeen toepassen, klimaatadaptatie integreren in projecten en processen, praktische kennis vergroten en de randvoorwaarden voor klimaatadaptatie creëren. Het experimenteren met nieuwe technieken gaat niet altijd even goed en stelt onze voor nieuwe uitdagingen. Denk hierbij aan het toepassen van half verhardingen en innovatieve afvoeren in de trottoirbanden. Onze inzichten in de bodem en ondergrond binnen bebouwd gebied kunnen beter. Waar kan water geïnfiltreerd worden en welke beplanting kan op welke grond. Dit vraagt om maatwerk. In de Samenwerking Afvalwaterketen Zeeland + (SAZ+), werkt Schouwen-Duiveland samen met andere Zeeuwse gemeenten, waterschap Scheldestromen en waterbedrijf Evides. Dit met het doel zo veel mogelijk schade door regenwater, rioolwater of droogte in stad en dorp te voorkomen. Waar mogelijk worden werkzaamheden op elkaar afgestemd, gecombineerd of samen opgepakt als het gaat om de inrichting van de openbare ruimte, riolering, rioolwaterzuivering en drinkwatervoorziening. Vanuit de uitvoeringsagenda van de KaSZ zijn 2 initiatieven opgenomen in het meerjarenprogramma 2024-2027 van de SAZ+.

Dat is het ‘gezamenlijk ontwikkelen van grondwaterbeleid’ en het ‘opzetten van een onderzoeksprogramma om meer inzicht te krijgen in de risico’s van hitte en droogte in relatie tot stedelijk groen en zettingen in het stedelijk gebied’. De verordening op de afvoer van hemelwater en grondwater 2013 is verouderd. De afdeling openbare werken werkt aan het vormgeven van een nieuw groenbeleids- en beheerplan. Dit plan vormt een belangrijke onderlegger voor het gemeentelijke beleid en inzet op het gebied van klimaatadaptatie. Inzet is minder grijs en meer groen. De ambities op dit gebied vragen ook om de daarvoor noodzakelijke middelen om deze omslag mogelijk te maken. Daarbij dient naast aandacht voor de inrichting ook het beheer aandacht.

Klimaatadaptief parkeren st. Lauwendorp in Zierikzee: meer waterinfiltratie door gebruik halfverhardingen en behouden bomen voor schaduw).

24

Het Rijk heeft eind 2022 de (geactualiseerde) handreiking decentrale regelgeving klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren gepresenteerd. Het doel van deze handreiking is om aan de hand van concrete voorbeelden te laten zien op welke wijze verschillende aspecten van klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen, inrichten en beheren kunnen worden ‘geregeld. Het omgevingsplan is in dit kader een belangrijk gemeentelijk instrument. Er is veel informatie beschikbaar hoe klimaatbestendig en natuurinclusief gebouwd en ontwikkeld kan worden. De toolbox klimaatbestendige stad en de klimaatapp zijn hiervan goede voorbeelden. In dit kader werken we goed samen met ons Zeeuwse netwerk uit de KaSZ.

7.3 Uitgangspunten Bij elke bouwactiviteit, aan gebouwen, de openbare ruimte of infrastructuur kunnen en moeten adaptieve elementen worden ingebracht. Hierop wordt getoetst. We grijpen elke mogelijkheid aan om adaptatiemaatregelen door te voeren. Deze inzet hangt samen met het streven om opgaven en projecten meer integraal, vanuit meerdere perspectieven aan te pakken. Een algemeen geldend principe is dat klimaatadaptatie in stad of dorp een kwestie is van de accumulatie van relatief kleine, lokale ingrepen die bij hun uitvoering meeliften bij nieuwbouw, renovatie en herstructureringsprojecten. Daarbij realiseren wij ons dat vele kleintjes 1 grote zijn. We koppelen klimaatadaptieve ingrepen vooral ook aan geplande ingrepen in de bebouwde omgeving. We denken daarbij aan (vervangende) nieuwbouw en herstructuringsopgave (wegen, riolering) in de buitenruimten De gemeente ziet het als haar taak om de openbare ruimte voor te bereiden op deze onomkeerbare verandering. De gemeente wil daarom de openbare ruimte zoveel mogelijk klimaat- en toekomstbestendig inrichten door het creëren van groenblauwe netwerken. Meer groen in en om stad en dorp zal een belangrijke bijdrage leveren aan het klimaatbestendig maken van de leefomgeving. Het zorgt voor waterberging en verkoelt in warme periodes.

Het vergroenen van de steden en dorpen biedt goede kansen om ze klimaatbestendig te maken en andersom. Maar groen draagt ook bij aan andere doelen, zoals het versterken van de biodiversiteit en een gezonde en prettige leefomgeving. Daarnaast heeft groen ook een economische waarde. Daarom zal extra groen vaak als maatregel meegenomen worden om een gebied klimaatbestendig en waterrobuust te maken. We zoeken naar groen dat op lange termijn met de veranderingen kan omgaan. De volgende ambities ziet de gemeente Schouwen-Duiveland voor zich op het gebied van groen en klimaatadaptatie. • • • • •

Behoud groen en bomen. Vergroeningsmaatregelen. Aangepast sortiment. Aanleg buffers/wadi’s/infiltratievoorzieningen. Aanpassen plantplaats voorzieningen.

Inzet is om vanuit het groenplan meer wijk- en dorpsgericht gaan werken.

25

Meer groen in de tuin. Goed voor schaduw, waterafvoer en biodiversiteit.

Niet alleen de klimaatadaptieve inrichting van de buitenruimte vraagt aandacht. Dit geldt ook voor het beheer. Een klimaatadaptieve inrichting vraagt meer (klimaatbestendig) groen en aangepast beheer en onderhoud. De daarvoor benodigde middelen worden in beeld gebracht en gereserveerd. Het gemeentelijke groenplan is een van de basisdocumenten waar het de klimaatadaptieve inrichting van de openbare ruimte betreft. Vaak wordt gedacht dat inwoners en bedrijven niet kunnen bijdragen aan klimaatadaptatie. Niets is echter minder waar. Veel grond in onze gemeente is namelijk privaat eigendom. Juist daarom is het zo belangrijk dat inwoners, ondernemers aan de slag gaan met het eigen huis of pand klimaatbestendig te maken. Lokaal en dicht bij onze inwoners. Inwoners en bedrijven worden daarom gestimuleerd een bijdrage te leveren aan een klimaatadaptatieve inrichting. In het kader van de Omgevingswet (invoering 1 januari 2024) staan de gemeente meerdere instrumenten ter beschikking om klimaatadaptatie beleidsmatig te regelen. Inzet is dat klimaatadaptatie stevig wordt verankerd in de Omgevingsvisie en de nog op te stellen Omgevingsplannen. Aan de hand van de Handreiking ‘klimaatadaptief en natuurinclusief bouwen’ van het Rijk maken we een keuze welke beleidsregels wij op Schouwen-Duiveland klimaatadaptatie concreet gaan inzetten.

De verordening op de afvoer van hemelwater en grondwater wordt geactualiseerd en meer klimaat adaptief.

7.4 Uitwerking acties thema BEBOUWD GEBIED (B) B1. B2. B3. B4. B5. B6. B7. B8. B9.

We maken (indien toegekend) gebruik van de ‘Tijdelijke Impulsregeling Klimaatadaptieve maatregelen (TIK)’. (wateroverlast, hitte) In 2024 start het NME, IVN, de schoolbesturen en de gemeente het project Groene revolutie waarbij speelplaatsen en schooltuinen worden vergroend. (wateroverlast, verdroging, hitte) We brengen in beeld waar en hoeveel hemelwater er vrijkomt van verhard oppervlak en kijken naar de mogelijkheden voor hergebruik. (verdroging) We stellen in 2024 beleidsregels natuurinclusief bouwen op. (hitte) Afdeling openbare werken actualiseert het beleidsplan openbare ruimte en materialenboek. (wateroverlast, verdroging, hitte) We stellen in 2024 een altijd goed maatregelenpakket op voor de openbare ruimte. (wateroverlast, verdroging, hitte) We werken samen met het waterschap, provincie Zeeland en de landbouwsector aan een regeling voor het beheren van de zoet water voorraad (wateroverlast, verdroging) We werken continue aan het klimaatbestendig maken van onze openbare ruimte binnen projecten. (wateroverlast, verdroging, hitte) In overleg met woningbouwvereniging Zeeuwland brengen we in kaart welke klimaatopgave op de woningbouwcorporatie afkomen en welke koppelkansen er zijn om hierbij gezamenlijk op te trekken.(wateroverlast, verdroging, hitte)

26

B10. B11. B12.

In 2024 brengen we de knelpunten op gebied van klimaatverandering aan de hand van digitale labelkaart in beeld (wateroverlast, verdroging, hitte, overstroming) We brengen grondwateroverlast in beeld door goede monitoring. (wateroverlast, verdroging) We stellen beleidsregels op met betrekking tot afvoer hemel- en grondwater. (wateroverlast, verdroging)

Wie zijn onze partners Onder andere: • inwoners • ondernemers • Zeeuwland • ontwikkelaars en aannemers • NME

27

8

Recreatie

Het wordt warmer op Schouwen-Duiveland en het voorkomen van hittestress is ook voor de recreatie een serieuze uitdaging.

8.1 Toekomstbeeld KaSZ Het (toekomstige) Zeeuws Mediterrane klimaat maakt Zeeland een bijzondere en aantrekkelijke vakantiebestemming. Ondernemers zin ingespeeld op het nieuwe klimaat. Zij maken dankbaar gebruik van een verlengd seizoen, maar hebben ook oog voor de weersextremen en de gezondheid van de toeristen. Zij richten hun bedrijven daarop in met fysieke maatregelen om brandgevaar, wateroverlast, watertekort en hittestress te voorkomen. Ook bij de organisatie van activiteiten wordt rekening gehouden met weersextremen zoals hittestress. Om Zeeland klimaatadaptief te maken is de samenwerking tussen overheden en ondernemers van groot belang. Inzicht in te nemen maatregelen en pilotprojecten zullen kennis vergroten. Zeespiegelstijging zal gevolgen hebben voor de basiskustlijn en het strand.

8.2 Huidige situatie Impuls Zeeland heeft samen met ondernemers uit de vrijetijdssector een klimaatscan voor recreatiebedrijven ontwikkeld. Met behulp van deze scan wordt gekeken waar kansen liggen en welke maatregelen er genomen kunnen worden tegen bijvoorbeeld wateroverlast, hitte of droogte. Met behulp van de scan wordt inzichtelijk waar de fysieke inrichting of bedrijfsvoering nog niet klimaatbestendig is. Deze en ruimschoots aanwezige andere informatie over klimaatadaptatie komt echter nog niet of onvoldoende terecht bij de recreatiebedrijven op Schouwen-Duiveland. In het kader van de uitvoering van de KaSZ trekt Schouwen-Duiveland momenteel een verkenning ‘hoe de recreatiesector in Zeeland klimaatadaptief te maken’. De aanbevelingen en uitkomsten van de verkenning zullen meegenomen worden in de agenda.

8.3 Uitgangspunten De recreatiesector is belangrijk voor Schouwen-Duiveland. Het toekomst- en klimaatbestendig maken van de recreatiesector vraagt en krijgt onze aandacht. Ook in de toekomst staat het behoud van een voldoende breed strand hoog op de agenda.

28

8.4 Uitwerking acties thema RECREATIE (R) R1. R2. R3. R4. R5. R6. R7.

R8.

Samen met Rijkswaterstaat werken we aan een uitvoeringsprogramma voor recreatie zandsuppleties . (overstroming) In 2024 gaan we Zeeuws breed bekijken hoe we informatie over weerextremen het beste (digitaal) kunnen overbrengen richting toeristen/ondernemers (wateroverlast, hitte) We stellen een bewustwordingen strategie op voor de recreatiesector. We zorgen ervoor dat weersextremen een plek krijgen in de standaard voorschriften bij evenementen (wateroverlast, hitte, storm) We gaan vanaf 2024 onze fietspaden/halteplaatsen klimaatbestendig maken (wateroverlast, hitte) We stellen een no regret klimaatadaptieve maatregelenpakket recreatie op (wateroverlast, verdroging, hitte) We stimuleren klimaatadaptieve inrichting door o.a. het organiseren van een bijeenkomst klimaat en klimaatadaptatie voor de recreatiesector Schouwen-Duiveland (wateroverlast, verdroging, hitte, overstroming) We toetsen nieuwe recreatieplannen aan de uitgangspunten van klimaatadaptatie algemeen.

Wie zijn onze partners Onder andere: • Recron/Hiswa • recreatieondernemers • Provincie • RWS

29

Bijlage 1: projectenlijst agenda klimaatadaptatie Schouwen-Duiveland Toelichting is op alfabetische volgorde van de projectnummering van de agenda

Algemeen A1 Tegelwip actie De tegelwip actie is gericht op het fysiek verwijderen van verharding en het aanbrengen van meer groen in de buitenruimte. De actie draagt bij aan de bewustwording, biodiversiteit en de infiltratie van regenwater in de bodem. De actie is gekoppeld aan een landelijke wedstrijd/actie. De gemeente voert op bepaalde tijden gewipte tegels af (tegeltaxi). Doel: Kans op wateroverlast verkleinen door inwoners te stimuleren minder verharding (en meer groen) in tuin te hebben.

A2 Uitvoeren lokale klimaatdialoog Als gemeente gaan we bij omvangrijke projecten met de omgeving in dialoog over de te nemen klimaatmaatregelen. Welke maatregelen kunnen we nemen om de omgeving beter geschikt te maken om klimaatveranderingen op te kunnen vangen en minder effect te hebben van de gevolgen van klimaatverandering. Jaarlijks stellen we hier een lijst voor op wanneer we in welke buurt een klimaatdialoog gaan houden. De eerste lijst wordt gemaakt voor 2024. Doel: Bewustwording met betrekking tot de effecten van klimaatverandering vergroten door het informeren en in gesprek gaan met omwonende en belanghebbende.

A3 Natuurinclusieve leefomgeving Meer natuur in dorpen en steden maakt de leefomgeving gezonder en draagt bij aan een klimaatadaptieve inrichting van ons eiland. Dit is een algemene opgave voor alle betrokkenen en vraagt een andere manier van werken en daarmee de nodige aandacht. Doel: Door natuur met de thema’s wateroverlast, verdroging, hitte te combineren een omgeving klimaatbestendig te maken die bijdraagt aan de versterking van de biodiversiteit.

A4 Regentonactie Het opvangen en bergen van regenwater ook op privéterrein draagt bij aan een klimaat adaptieve inrichting van de buitenruimte. Om dit te stimuleren worden door de gemeente vouchers verstrekt. Deze voucher geeft je het recht op vergoeding van € 50 als je een regenton aanschaft. In juni 2023 kunnen 200 inwoners van Schouwen-Duiveland in 2023 een voucher aanvragen om een bijdrage van €50 te krijgen voor de aanschaf van een regenton. De 1e reeks was een succes er wordt gekeken naar een verlenging. Doel: Inwoners financieel steunen met de aanschaf van een regenton. Inwoners bewust maken dat een regenton het gebruik van drinkwater verminderd en het riool ontlast.

30

A5 Afwegingskader klimaatbestendig waterrobuust Zeelandbreed is afgesproken dat er een systematiek wordt ontwikkeld waaraan ruimtelijke plannen kunnen worden getoetst op hoe klimaatadaptief ze zijn/welke bijdrage ze leveren aan het vergroten van de klimaatadaptieve inrichting van een gebied. Vertrekpunt is een inventarisatie van de huidige situatie. Dit uitgedrukt in een bepaald label. De labels bepalen hoe klimaatbestendig een bepaalde plek of gebied is. Dit wordt de labelsystematiek genoemd. Inzet is dat bij grotere ingrepen het label van het gebied wordt verbeterd. In het afwegingskader worden ook de uitzonderingen genoemd voor het verplicht klimaatbestendig en waterrobuust uitvoeren van vernieuwings- en vervangingsprojecten van de Zeeuwse overheden en stakeholders. Doel: Met zo’n afwegingskader kunnen ontwikkelingen getoetst worden of ze klimaatbestendig en waterrobuust worden ontwikkeld. Dat is namelijk het uitgangspunt bij nieuwe ontwikkelingen.

A6 Klimaat in dorpsplannen In meerdere dorpen is of wordt gewerkt aan dorpsplannen. Inzet is om in overleg met dorpsraden klimaatadaptatie een vaste plek te geven in de plannen. Gekeken wordt of afgeronde dorpsplannen nog getoetst en zo nodig klimaatadaptiever kunnen worden. Deze actie kan gecombineerd worden met een locale klimaatdialoog (actie A2) Doel Het onderwerp klimaatadaptatie meenemen in dorpsplannen zodat deze hieraan getoetst en uitgevoerd kunnen worden, waardoor de nieuwe ontwikkelingen uit het plan vooraf al rekening houden met de klimaatverandering.

A7 Spelregels en beleid klimaatadaptatie in omgevingsplan De nieuwe Omgevingswet biedt meerdere mogelijkheden om klimaatadaptatie op te nemen in het Omgevingsplan. We gaan onderzoeken welke maatregelen voor Schouwen-Duiveland passend zijn. Doel: Klimaatadaptatie opnemen in het omgevingsplan.

A8 Integreren klimaatadaptatie in de omgevingsvisie en strategische visie De gemeente gaat de strategische visie herijken en een Omgevingsvisie opstellen. Uitgangspunten ten aanzien van klimaatadaptatie en de doelstellingen uit de Zeeuwse Klimaatadaptatie strategie is dat deze stevig verankerd worden in deze visies zodat we als gemeente in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust zijn ingericht. Doel: Klimaatadaptatie opnemen in de omgevingsvisie

A9 Klimaatkennisbank Schouwen-Duiveland De digitale klimaatkennisbank Schouwen-Duiveland (klimaatkennisbanksd.nl) bevat veel informatie over de gevolgen van klimaatverandering op Schouwen-Duiveland. We brengen het bestaan van de kennisbank verder onder de aandacht. We zorgen voor een groot bereik en houden deze actueel. De kennisbank gebruiken we bij het toetsen van het onderdeel ruimtelijke adaptatie bij nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Doel: Met deze databank kan iedereen zelf achterhalen wat de effecten zijn van klimaatverandering voor zijn eigen omgeving, en kan daar eventueel op anticiperen bij het zelf nemen van maatregelen. Daarnaast levert de databank ook de gemeente meer gedetailleerde informatie waardoor meer inzicht ontstaat welke maatregelen noodzakelijk zijn om de buitenruimte klimaatbestendig en waterrobuust te krijgen.

31

A10 Uitvoeren stresstesten Periodiek wordt onderzocht waar welke effecten van klimaatverandering zijn te verwachten. De zogenaamde stresstesten. Op die manier ontstaat er een beeld van de ernst van de situatie en de werkload die er is om uiteindelijk als gemeente klimaatbestendig ingericht te zijn. Door tussentijdse aanpassingen en ontwikkelingen wordt dit periodiek herhaald. In 2024 volgt weer een nieuwe ronde. Doel: Het blijft belangrijk om zogenaamde klimaatstresstesten periodiek uit te voeren. Zo weten we wat de actuele klimaatprognoses voor effecten kunnen hebben op ons eiland en hoe we ons hier zo goed mogelijk op kunnen voorbereiden. Mede aan de hand van deze stresstesten kunnen we ons uitvoeringsprogramma opstellen.

A11 Opstellen van een gemeentelijk hitteplan De gemeente start in 2024 met het opstellen van een gemeentelijk hitteplan. Daarin wordt aangegeven welke zaken en personen in onze gemeente bij hitte extra aandacht behoeven en welke maatregelen genomen kunnen worden om de effecten van extreme hitte zo goed mogelijk te kunnen weerstaan. Het hitteplan van de gemeente Middelburg zal de leidraad zijn voor ons gemeentelijk hitteplan. Na de start in 2024 wordt het in 2025 opgeleverd/vastgesteld. Doel: Voorbereid zijn en weten welke maatregelen genomen moeten worden bij extreme hitte.

A12 Het uitwerken van het begrip klimaatrechtvaardigheid Klimaatrechtvaardigheid is het streven naar gelijkheid bij het aanpakken van de gevolgen van klimaatverandering en extreem weer. Rechtvaardige klimaatadaptatie betekent dat iedereen, ongeacht handelingsperspectief, beperkingen of privileges, in staat moet zijn zich- of haarzelf te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering en extreem weer. Hoe we daar in onze gemeente mee omgaan , gaan we uitwerken in 2024-2025. Denk bijvoorbeeld aan de impact van klimaatverandering op kwetsbare groepen of hoe benader je mensen die de Nederlandse taal niet machtig zijn. Doel: Op een eerlijke wijze de gevolgen van klimaatverandering aanpakken.

Bebouwd gebied B1 Aanvragen en uitvoeren maatregelen met TIK Het rijk heeft een Tijdelijke impulsregeling klimaatadaptieve maatregelen opgesteld voor de versnelling van uitvoeringsprojecten. In 2023 is de laatste mogelijkheid om projecten hiervoor aan te leveren. Voor 1 juli 2023 zijn diverse subsidies aangevraagd. Het rijk betaald 33% van de kosten van de uitvoering bij toekenning. Voor 2027 moeten de projecten uitgevoerd zijn. Nog niet bekend is of ze worden toegekend. Doel: Door deze extra subsidie is er meer budget beschikbaar voor het uitvoeren van klimaatadaptieve maatregelen binnen projecten.