452476 Gravensteen

Het Gravensteen weer geheel als publieksattractie Een verbreding van de basis van het Stadhuismuseum 11 juni 2021 De gemeenteraad heeft recent de verkoop van Huis de Haene in Zierikzee wederom op de agenda gezet. Met die verkoop doet zich een mogelijkheid voor de basis van het in 2016 verzelfstandigde Stadhuismuseum Zierikzee te verbreden. In deze notitie worden de mogelijkheden daartoe verkend en wordt een indicatie gegeven van de kosten en opbrengsten.

Kans Huis De Haene geldt als het oudste huis van Zierikzee. Het pand dateert uit de eerste helft van de 14e eeuw. Vanwege de ouderdom is het een monument van bijzondere cultuurhistorische waarde. Van oorsprong is het een koopmanshuis dat ergens in de achttiende eeuw de naam Tempeliershuis heeft gekregen. De naam verwijst naar de legende over het ombrengen van de Tempelieren – leden van een christelijke (kruis-)ridderorde - in 1312, maar dat zou niet echt gebeurd zijn. De overige geschiedenis van dit huis is lang niet zo interessant als die van bijvoorbeeld het Gravensteen of de Noord- en Zuidhavenpoort van Zierikzee. Voor het in 2016 verzelfstandigde Stadhuismuseum zijn er op de huidige locatie nauwelijks kansen tot uitbreiding van activiteiten en dus voor verbreding van de basis als culturele onderneming. Het verwerven van heel veel meer bezoekers en dus van extra eigen inkomsten waardoor het museum als culturele onderneming meer ‘op eigen benen’ kan staan is daardoor niet mogelijk. De acht tot negen wisselexposities en de diverse activiteiten die in 2016-2021 door het Stadhuismuseum-team zijn georganiseerd leveren een bezoekersaantal op van maximaal 20-25.000 per jaar.

De inkomsten uit dit bezoek blijken te weinig om voldoende eigen reserve op te bouwen om bijvoorbeeld tegenvallers als veroorzaakt door de coronapandemie in 2020/2021 op te vangen of op den duur minder afhankelijk te zijn van met de algemene prijsontwikkeling meegroeiende gemeentelijke bijdrage. De door de gemeenteraad voorgestelde verkoop van Huis de Haene biedt de kans om het Gravensteen geheel vrij te spelen en zo opnieuw volledig een populaire publieksattractie te laten worden. De Wereldwinkel heeft in 2012 op verzoek van de gemeente haar intrek genomen in het Gravensteen, omdat het toenmalige pand – ‘De Waag’ aan de Melkmarkt, eveneens eigendom van de gemeente – verkocht zou worden.1 Voor het vrijspelen van het Gravensteen als publieksattractie zou de Wereldwinkel moeten verhuizen. Huis de Haene biedt daarvoor een kans aan de Poststraatzijde die de Wereldwinkel een gelijkvloerse ingang én vijf ramen etalage oplevert. Voorzieningen die de huidige huisvesting aan de Mol 25 niet biedt. Voor het per 1-1-2016 verzelfstandigde Stadhuismuseum is het de enige kans om de economische basis als culturele onderneming te verbreden. Door het Gravensteen geheel in te

1

Het eerste huurcontract met de Wereldwinkel is gesloten voor de periode 2012 t/m 2016, een tweede contract voor de periode 2017 t/m 2021. Het lopende huurcontract eindigt op 31-12-2021. De in het contract genoemde opzegtermijn is drie maanden.

1

zetten als museale beleving en de backoffice door het Stadhuismuseum te laten verzorgen, kan het bezoekersaantal van het Stadhuismuseum ruim boven de 25.000 per jaar uitkomen

Gravensteen weer terug als publieksattractie Het Gravensteen is tot 2011 in gebruik geweest als Maritiem Museum Zierikzee. Van 1 april tot en met 1 november ontving het jaarlijks net zo veel (soms zelfs meer) bezoekers dan het museum op de zolder van het toen nog niet gerenoveerde stadhuis van Zierikzee. Het Gravensteen is een pand met een boeiende geschiedenis. Een die inmiddels uniek is voor Nederland. Alleen Den Haag en Leiden hebben nog gebouwen met vergelijkbare geschiedenis. In Den Haag betreft het de Gevangenpoort, dat als Gevangenismuseum de thema’s misdaad & straf, rechtspraak & vrede en vervolging & vrijheid presenteert. In feite draait veel van de presentatie van de Gevangenpoort om de gevangenneming en uiteindelijk de publieke executie van de gebroeders De Witt op 20 augustus 1672. In Leiden is van het oorspronkelijke Gravensteen alleen nog maar een klein deel over, dat vanwege het gebruik door de Rechtenfaculteit van de Universiteit niet toegankelijk is voor publiek. Het Zierikzeese Gravensteen was het bestuurlijk, administratief, fiscaal, justitieel en penitentiair centrum voor Zeeland beoosten Schelde. Op basis van zijn eigen geschiedenis kan het Gravensteen thema’s belichten als bestuur, economie en belastingen en rechtspraak, misdaad en straf in Zeeland ten noorden van de Westerschelde.

Wanneer deze onderwerpen in een museale beleving kunnen worden gezet levert het Gravensteen gemakkelijk 20-25.000 bezoekers op jaarbasis op. Volgens kenners zijn dit bezoekers die echt afkomen op de onderwerpen die dan in het Gravensteen worden belicht, dus nieuwe bezoekers voor Zierikzee en Schouwen-Duiveland.

Museale beleving Het team van het Stadhuismuseum wil het Gravensteen gaan inrichten als museale beleving en niet als museum. Het voordeel van deze keuze is dat er geen museale voorwaarden voor temperatuur en luchtvochtigheid hoeven te worden gesteld aan de presentatieruimten in het pand. Er hoeft dus geen dure en energie slurpende klimaatbeheersingsinstallatie in het pand te worden aangebracht, zoals in het voormalige stadhuis van Zierikzee. Verhalende presentaties ondersteund met filmbeelden of hologram vertellen in de verschillende ruimten op de begane grond (achterzijde), de beletage (voorzijde) en de eerste verdieping zullen het verhaal van het Gravensteen voor een breed publiek en op educatieve en interactieve wijze gaan vertellen. Zo zal op de beletage de entreebalie worden gevestigd en ‘door’ de uit Antwerpen afkomstige bouwmeester Herman van Aecken het inleidende verhaal worden verteld over de te maken rondgang in en de bouw van het Gravensteen. In een volgende ruimte wordt ‘door’ de klerk van de baljuw van Zierikzee uitgelegd hoe de rechtspraak in elkaar zat, wat de rol van het Gravensteen als rechtbank en als gevangenis daarin was en laat hij zien hoe de door de vrijwilligers van het Zeeuws Archief Zierikzee (voorheen Gemeentearchief Schouwen-Duiveland) ontsloten Waarheidsboeken kunnen worden doorzocht.

2

In de kelderruimte van het Gravensteen wordt ‘door’ de zoon van de beul van Zierikzee uitgelegd hoe men in vroeger tijden aan een bekentenis kwam en door wie de vaak minder vriendelijke vonnissen werden uitgevoerd. Op de eerste verdieping zullen verhalen worden verteld ‘door’ enkele gevangen.

Samenwerking Voor de inrichting van het Gravensteen als museale belevenis zal het Stadhuismuseum-team samenwerken met de Gevangenpoort in Den Haag, het Gevangenismuseum in Veenhuizen, Gevangenismuseum Merksplas (B), Museumhaven Zeeland, Vereniging Stad en Lande en de Rederijkers. De presentaties in het Gravensteen zullen aanvullend en verwijzend zijn op datgene dat in het Stadhuismuseum wordt getoond. Hetzelfde geldt andersom: de nieuwe presentaties in het Stadhuismuseum zullen daar waar mogelijk aanvullend en verwijzend zijn op datgene dat in het Gravensteen wordt getoond.

Organisatie De organisatie van het Gravensteen als museale beleving komt geheel in handen van het Stadhuismuseum Zierikzee. Het Stadhuismuseum beraadt zich nog of het zelf de huurder van het pand wordt of dat er voor de exploitatie van het Gravensteen een aparte stichting zal worden opgericht. De backoffice (directie, onderzoek, presentatie, administratie en vrijwilligerscoördinatie) zal in elk geval vanuit de Meelstraat worden geregeld. Het frontoffice zal worden uitgevoerd door gebruikmaking van vrijwilligers.

Financiën Voor de inrichting als museale belevenis zowel als voor de exploitatie zijn begrotingen opgesteld. Bij het opstellen van de begroting voor de inrichting is gebruik gemaakt van standaardbedragen gebaseerd op ervaringscijfers van recent gerealiseerde vergelijkbare projecten voor bouwkundige aanpassingen (€ 750/m2) en de museale inrichting (€ 1.000/m2). Voor de financiering van de bouwkundige aanpassingen doet het Stadhuismuseum met deze notitie een beroep op de gemeente Schouwen-Duiveland als eigenaar van het pand. De gemeente kan zeer waarschijnlijk voor een deel van de bouwkundige aanpassingen een beroep doen op een van de nationale Monumentenfondsen of het Restauratiefonds. Voor de museale inrichting zal vanuit het Stadhuismuseum een fondsenwervingsactie worden gestart. Het onderzoek noodzakelijk voor de verantwoorde inhoud van de presentatie wordt verzorgd door het team van het Stadhuismuseum.

Spin-off Door de toegangskaartjes tot het Gravensteen zo aan te bieden dat een combinatie met een bezoek aan het Stadhuismuseum prijstechnisch zeer aantrekkelijk is, mag het Stadhuismuseum rekenen op zeker 50% van de bezoekers aan het Gravensteen. Deze extra bezoekers zullen ook zorgen voor verhoogde omzet in de museumshop én het museumcafé van het Stadhuismuseum.

3

Dit omdat de horeca wordt beperkt tot de locatie in de Meelstraat. Een volwaardige horeca inrichten in het pand Mol 25 zou concurrentie met de reeds aanwezige lokale horeca opleveren die niet gewenst is. Het Gravensteen geheel als museale beleving is momenteel de enige echte kans om meer bezoekers naar monumentenstad Zierikzee te trekken. Voor het Stadhuismuseum is het feitelijk de enige kans om zonder al te veel risico zijn basis als verzelfstandigde organisatie te verbreden.2 Uit de hierna gepresenteerde exploitatiebegroting Gravensteen 2023-2025 blijkt dat verwacht mag worden dat het Stadhuismuseum bij start in 2023 al vanaf 2025 met minder subsidie van de gemeente dezelfde kwaliteit kan leveren in het beheer van de gemeentelijke collectie én tegelijk Zierikzee en de gemeente Schouwen-Duiveland daarmee een toeristische attractie van allure rijker heeft gemaakt.

2

De mogelijkheden tot exploitatie van de Noord- en de Zuidhavenpoort of de Nobelpoort voor culturele doeleinden zijn in het kader van dit bedrijfsplan eveneens onderzocht, maar onvoldoende bevonden. De vanuit het Stadhuismuseum wel heel ad hoc georganiseerde openstelling van de St. Lievensmonstertoren in de maanden september en oktober 2020 heeft bewezen dat daar wel behoorlijke financiële potentie in zit, mits de inrichting puur blijft en de voorzieningen basaal.

4

Begroting voor inrichting Gravensteen als museale beleving inrichting

m2 geschat

beletage voorzijde begane grond achterzijde eerste etage voorzijde eerste etage achter tweede etage [zolder]

bouwkundig museaal totaal à € 750 à € 1.000 96 € 72.000 € 96.000 € 168.000 64 € 48.000 € 64.000 € 112.000 97 € 72.750 € 72.750 55 p.m € 55.000 105 p.m 417 € 192.750 € 215.000 € 407.750

Exploitatiebegroting Gravensteen 2023-2025 exclusief BTW geschat aantal bezoekers

2023 15.000

Baten entree Gravensteen € shop Gravensteen € extra entree Stadhuismuseum€ extra shop Stadhuismuseum € extra museumcafé € €

67.500 26.250 33.750 9.375 13.125 127.500

€ € € € € €

90.000 35.000 45.000 12.500 17.500 170.000

€ € € € € €

112.500 50.000 56.250 15.625 21.875 218.750

€ P.M.

5.000

€ P.M.

5.000

€ P.M

5.000

€ € € € € € €

7.500 2.500 25.800 20.000 15.378 12.258 88.436

€ € € € € € €

7.688 2.562 25.800 20.500 15.762 12.564 89.876

€ € € € € € €

7.877 2.626 25.800 21.000 16.156 12.878 91.337

€

39.064

€

80.124

€

127.413

Lasten huur Mol 25 energie huurdersonderhoud gebouw, materiaal en arbeidsloon huurdersonderhoud tuin afschrijving presentatie PR+ communicatie vrijwilligerscoordinator administratie

resteert voor bredere basis Shm

5

2024 20.000

2025 25.000