4. 7897033 1687857221052 1.4 Cultarch Memo Cultuurhistorie dijken 20221212

Aanvullende notitie bestemmingsplan fietspad Van

:

ing. S. Wagemaker, ir. J.J. van den Berg

Opdrachtgever :

Waterschap Scheldestromen

Datum

:

12-12-2022

Aan

:

-

CC

:

Betreft

:

Zuiddijk-Roterijdijk nabij Schuddebeurs/Dreischor

Doel en aanleiding notitie Het Waterschap Scheldestromen is voornemens langs de Zuiddijk en de Roterijdijk tussen Schuddebeurs en Dreischor ten behoeve van de verkeersveiligheid een vrij liggend fietspad te realiseren, een aantal weggedeelten te verbrede en een aantal aansluitingen op de dijk aan te passen. Om deze aanpassingen mogelijk te maken zullen bermsloten worden verlegd, bomen worden gekapt en een klein gedeelte van de noordzijde van de Zuiddijk worden afgegraven. Over de ontwikkeling heeft meerdere keren overleg plaatsgevonden met diverse belangenorganisaties en de Provincie Zeeland. Zij hebben zich gecommitteerd aan het ontwerp zoals dat nu wordt mogelijk gemaakt. In voorliggende notitie wordt ingegaan welke invloed de ontwikkeling heeft op de beschermde dijken in relatie tot het provinciaal beleid op het vlak van cultuurhistorie en het bestemmingsplan.

Figuur 1. Ligging dijken met in blauw aan gegeven de locatie waar de dijk gedeeltelijk wordt afgegraven (bron luchtfoto: https://kaarten.zeeland.nl/map/atlasvanzeeland , bewerkt door Rho).

blz. 1

Figuur 2. Fragment hoogtekaart Nederland (bron: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ )

Toetsingskader Provinciaal beleid Provinciale Omgevingsverordening 2018 De Zuiddijk en de Roterijdijk zijn in de Provinciale Omgevingsverordening 2018 respectievelijk aangewezen als cultuurhistorisch element en landschaps- en cultuurhistorisch element. Dit betekent dat ‘artikel 2.28 Landschap en erfgoed’ uit de Provinciale Omgevingsverordening Zeeland 2018 van toepassing is. In figuur 3 is een uitsnede van de verordening weergegeven.

Figuur 3. Uitsnede landschappen, landschapselementen en cultuurhistorische elementen van provinciaal belang, Provinciale Omgevingsverordening 2018 (bron: https://www.ruimtelijkeplannen.nl/viewer/view)

blz. 2

Het tweede lid van dit artikel strekt mede tot behoud en bescherming van de landschappelijke cultuurhistorische waarden van provinciaal belang en onder andere van die van binnendijken. De landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de gronden of elementen mogen niet significant worden aangetast door bestemmingen of nieuwe regels in een bestemmingsplan. Ook mogen de bestemming en de regels niet leiden tot een significante vermindering van de oppervlakte van de gronden of tot een significante aantasting van de samenhang tussen gronden of elementen. Nieuwe bebouwing of nieuwe vormen van grondgebruik zijn toegelaten mits aannemelijk wordt gemaakt dat bovengenoemde aantasting en vermindering zich niet voordoen. Het tweede lid is niet van toepassing als sprake is van een ontwikkeling ten behoeve van een groot openbaar belang en er geen reële andere mogelijkheden zijn en de negatieve effecten zoveel mogelijk worden beperkt door het treffen van mitigerende maatregelen. Andere functies ter plaatse van of in de omgeving van waardevolle landschappen en cultuurhistorisch waardevolle elementen zijn niet geheel uitgesloten Er bestaat afwegingsruimte voor gemeentebesturen. Er is niet toegelicht wat wordt verstaan onder ‘significant’. Bij de regeling in het bestemmingsplan dienen echter de benoemde waarden in overwegende mate te worden behouden en beschermd.

Dit geldt eveneens voor ontwikkelingen in de nabijheid van landschappelijk en cultuurhistorisch waardevolle elementen (niet slechts het bestemmingsplan waarin het waardevolle element wordt geregeld is van betekenis maar ook 'aangrenzende' bestemmingsplannen moeten in voorkomend geval voorzien in behoud en bescherming van bedoelde waarden). Bestemmingsplan Buitengebied (2009) De gronden maken onderdeel uit van het bestemmingsplan ‘Buitengebied’ en zijn bestemd voor:  'Agrarisch', eventueel met de aanduiding 'randzone';  Verkeer met de aanduiding 'beschermde dijk: tevens voor een dijk met waterstaatskundige functie en /of met cultuurhistorische, natuur- en /of landschapswaarden al dan niet met ondergeschikt agrarisch medegebruik. In het bestemmingsplan is een aanlevergunningenstelsel opgenomen.  dubbelstemming ‘Waarde – Archeologisch Onderzoeksgebied B’ (gedeeltelijk Roterrijdijk-Zuiddijk (tot de Sasdijk)). Voor de aanduiding ‘beschermde dijk’ geldt dat het normaal onderhouden van de dijken is toegestaan. Daarnaast zijn werkzaamheden onder voorwaarden toegestaan als de natuur- en landschapswaarden van de gronden niet evenredig worden of kunnen worden aangetast of in het geval de dijk een waterstaatskundige functie vervult.

Voor de gronden met de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologisch Onderzoeksgebied B’ geldt dat grondwerkzaamheden tot en met een diepte van 50 cm en een oppervlakte tot 2.500 m2 zijn vrijgesteld van archeologisch onderzoek. Voor de ontwikkeling is een quickscan archeologie uitgevoerd 1. Geconcludeerd is dat er alleen een aanvullend inventariserend en veldonderzoek nodig is ter plaatse van de te graven sloten. Uit het dit aanvullende archeologisch bureau en inventariserend veldonderzoek 2 blijkt dat er op twee locaties aanvullende boringen nodig zijn (ter plaatse van de Roterijdijk). Geconcludeerd kan worden dat de historisch geografische betekenis op het gebied van archeologische waarden beperkt is. Ontstaansgeschiedenis De oudste polders van Schouwen-Duiveland / Zeeland dateren van voor 1300. Deze zogenoemde ‘Oudlandpolders’, in figuur 4 in donkergroen afgebeeld, zijn aan het einde van de middeleeuwen uitgebreid met aanwaspolders (de ‘Nieuwlandpolders’).

1 Kenmerk: 19U.042, PRJ1299Dreischor Roterdijk

Zuiddijk fietspad, quickscan archeologie en cultuurhistorie, 16 oktober 2019, Edufact. Aanleg fietspad Dreischor-Schuddebeurs (Zuiddijk-Roterijdijk), gemeente Schouwen-Duiveland, Een archeologisch bureauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennende boringen), G.H Boer, Archol rapport 539. 2

blz. 3

Figuur 4. Oudste polders in Zeeland (bron: https://intgwbp.zeeland.nl/geoloket/?Viewer=Cultuurhistorie, bewerkt: Rho adviseurs). De huidige Polder Dreischor kwam tot stand in 1300 en is een gedeeltelijke herdijking van het in 1287 overstroomde Dreischor. De Zuiddijk en de Roterijdijk grenzen aan respectievelijk de polders Dreischor en Noordgouwe. De polder Dreischor is ontstaan door het omdijken van drie schorren (Mareland, Bellaert en Sirjansland). Dit vond vermoedelijk plaats rond 1200. Vervolgens waren er meerdere dijkdoorbraken. Een gedeelte van Dreischor werd in 1300 herdijkt., de nieuwe Sirjanspolder kwam vijf jaar later tot stand. Nadat de Noordgouwe, de geul tussen de eilanden Dreischor en Schouwen in 1374 werd afgesloten en ingepolderd, was Dreischor verbonden met Schouwen. Tot in de 17e eeuw vormden de Zuiddijk en de huidige Roterijdijk dijken die de polders Dreischor en Noordgouwe beschermden tegen overstroming. In de loop van de eeuwen werden delen verder ingepolderd. Met de herinrichting na 1953 is de historisch-ruimtelijke structuur in de vorm van kleinschalige historische verkaveling van beiden polders echter grotendeels verdwenen.

blz. 4

Figuur 5. Polders in de omgeving van de ontwikkeling (bron: https://intgwbp.zeeland.nl/geoloket/?Viewer=Cultuurhistorie, bewerkt: Rho adviseurs). Huidige en toekomstige situatie Roterijdijk Huidige situatie De historisch-ruimtelijke structuur van de Noordgouwe polder is in de tegenwoordige tijd niet meer herkenbaar. De dijk wordt nog wel sterk ervaren in het landschap en maakt onderdeel uit van de route van Schuddebeurs naar Dreischor. De karakteristieke dijk wordt aan weerszijden afgewisseld door bomen (overwegend populier, zomereiken wilg) zomereik en doorzichten op het omliggende landschap. Op het zuidelijk gedeelte liggen aan weerszijden van de weg twee agrarische bedrijven. Op de kruising Roterijdijk-Zuiddijk staat een woning. De weg heeft een lengte van circa 1,4 kilometer.

Figuur 6. Foto’s van verschillende locatie’s op de Roterijdijk (bron: maps.google.nl).

blz. 5

De Roterijdijk is tussen de aansluiting met de Sasdijk en de aansluiting met de Dreischorsedijk onderdeel van de regionale waterkering. De dijk maakt onderdeel uit van het Natuurnetwerk Zeeland en is tot aan de Sasdijk aangewezen als bloemdijk en tussen de Sasdijk en de aanslsuiting met de Dreischorsedrijk als faunadijk. Toekomstige situatie Om een verkeersveilige situatie te realiseren zal ten noorden van de Roterijdijk op maaiveldniveau een fietspad worden aangelegd en wordt de weg op onderdelen verbreed. Om ruimte te creëren voor het fietspad wordt het profiel op sommige plaatsen verbreed en worden een aantal bestaande sloten gedempt en aansluitend aan het fietspad opnieuw gegraven. Daarnaast worden er 157 bomen gekapt. De bomen zullen worden gecompenseerd. Daarnaast zal voor het landbouwverkeer de ontsluiting op de agrarische percelen op een aantal plekken worden aangepast. Voor een overzicht van de ontwikkelingen wordt verwezen naar bijlage 5 van de ruimtelijke onderbouwing Het Waterschap Scheldestromen zal in overleg met belangenorganisaties zorgen dat daar waar van toepassingen gronden op een verantwoord landschappelijk manier worden ingericht. Zuiddijk Huidige situatie De weg op de dijk maakt onderdeel uit van de route Schuddebeurs-Dreischor. De dijk met bomen is nog duidelijk herkenbaar in het landschap en wordt afgewisseld door voornamelijk iepen en open doorzichten.

De taluds zijn van gras. Vanaf de dijk is er een aftakking richting de Platteweg en de Langeweg. Het tracé bedraagt circa 1 kilometer. De dijk maakt onderdeel uit van het Natuurnetwerk Zeeland en is ter plaatse van de ontwikkelingen in het natuurbeheerplan van de Provincie Zeeland aangewezen als faunadijk. De historisch-ruimtelijke structuur van de Dreischor polder is niet meer zichtbaar, in het landschap.

Figuur 7. Foto’s van verschillende locatie’s op de Zuiddijk (bron: maps.google.nl). Toekomstige situatie Om een verkeersveilige situatie te realiseren wordt eveneens ten noorden van de dijk een fietspad op maaiveld niveau gerealiseerd. Om dit mogelijk te maken wordt: • de aansluiting met de Dreischorsedijk wordt in zuidelijk richting uitgebogen en wordt haaks aangesloten op de Zuiddijk. Hiermee wordt ervoor gezorgd dat het verkeer vanaf de Zuiddijk richting de Dreischorsedijk moet afremmen. • de aansluiting op de Platteweg vanuit verkeersveiligheid haaks gemaakt op dijkhoogte. De y-splitsing komt hiermee te verwachten. De gronden van de voormalige afslagen gaan onderdeel uitmaken van het talud.

blz. 6

•

wordt de aansluiting van de Zuiddijk-Langeweg aan de noordzijde over een lengte van circa 225 meter gedeeltelijk afgegraven. Hierdoor is het mogelijk een nieuwe y-aansluiting op maaiveldniveau te realiseren in combinatie met een vrij liggend fietspad. De gronden op de dijk ter plaatse van de voormalige weg wordt heringericht. • voor het landbouwverkeer de ontsluiting op de agrarische percelen op een aantal plekken aangepast. • worden op een aantal locaties in totaal 157 bomen gekapt. Het Waterschap Scheldestromen zal in overleg met belangenorganisaties zorgen dat daar waar van toepassing gronden op een verantwoord landschappelijk manier worden ingericht. Figuur 9 geeft een globale indruk van de aanpassingen voor duidelijkere tekeningen wordt verwezen naar bijlage 5 van de ruimtelijke onderbouwing.

Figuur 9. Impressie nieuwe aansluiting op de Platteweg en rechts de nieuwe y-splitsing ter plaatse van de Langeweg. (bron: waterschap Scheldestromen).

Waardering van de Roterijdijk en de Zuiddijk In het provinciaal beleid is geen gedetailleerde waardering opgenomen van de dijken en ook niet voor het af te graven dijkgedeelte. Uit de beleidstukken blijkt dat het bij dijken vooral gaat om ecologische en hun biotische kwaliteiten, als bloem- en faunadijken. Uiteraard hebben dijken ook een historisch-ruimtelijke waarde, landschappelijke/visuele/belevingswaarde, een cultuurhistorische- en een archeologische waarde. Vandaar dat alle bestaande polderdijken en zeedijken zijn opgenomen in de Cultuurhistorische Hoofdstructuur (CHS), met uitzondering van de dijken die in het kader van het Deltaplan zijn aangelegd. De dijken krijgen dezelfde (algemene) beschrijving en bij alle dijken is de waardering ‘hoog’. In de publicatie “Een toekomst voor dijken - Handreiking voor de omgang met dijken als cultureel erfgoed” heeft de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed een methode voor de waardering van (binnen)dijken opgenomen. Daarin wordt uitgegaan van de zeldzaamheid, de gaafheid, kenmerkendheid, de samenhang en de ouderdom van de te waarderen elementen.

Belangrijke kwaliteiten en de waarderingscriteria die daar een maat voor zijn, betreffen: • de beleefde kwaliteit: zichtbaarheid/herkenbaarheid en herinnerbaarheid; • de fysieke kwaliteit: gaafheid, authenticiteit, geconserveerdheid; • de inhoudelijke kwaliteit: zeldzaamheid, informativiteit, leesbaarheid, samenhang en representativiteit. Deze kwaliteiten en waarderingscriteria zijn samengevat in een tabel die hieronder is opgenomen. Aan deze tabel is een extra kolom toegevoegd waarin de Roterijdijk en de Zuiddijk zijn getoetst.

Kwaliteit/ waarderingscriteria Beleefde kwaliteit Zichtbaarheid (herkenbaarheid)

Operationele parameters

Waardering Roterijdijk

Waardering Zuiddijk

Afwisselendheid (diversiteit aan elementen) zichtbaarheid landschapselementen en – patronen (herkenbaarheid)

De aanleg van de fietspad zal voornamelijk plaatsvinden ter plaatse van het maaiveld. De zichtbaarheid van de dijk wordt hiermee niet aangetast. Ditzelfde geldt voor het kappen

Haakse aansluiting Platteweg De verandering van het type ontsluiting heeft geen invloed op de zichtbaarheid (de dijk blijft zichtbaar vanuit de omgeving en vanaf de weg). De verandering heeft wel invloed op de

blz. 7

match met omgeving (passendheid)

van een aantal bomen, het verleggen van een aantal sloten, en de aanpassing van de ontsluiting van een aantal agrarische percelen.

herkenbaarheid van het historische patroon. Y-aansluitingen zijn historisch ingegeven door het gebruik van paard en wagen. Vanuit het huidig verkeersbeeld is dit een onveilige aansluiting. De verandering van de aansluiting geeft inzicht in de ontwikkeling van de verkeersafwikkeling

Afgraven dijk tbv Langeweg-Zuiddijk Het afgraven van een gedeelte van de noordzijde van de dijk zal lbeleefbaar zijn, met name vanaf de Zuiddijk en de Langeweg. De doorgaande route wordt onderbroken en gaat verder op maaiveld niveau, daarnaast zal een aantal bomen worden gekapt hiervoor. Vanuit de omgeving zal de verandering niet zichtbaar zijn.

Herinnerbaarheid (herinneringswaar de)

Fysieke kwaliteit Gaafheid

Conservering

Inhoudelijk kwaliteit Zeldzaamheid

Informativiteit (informatiewaard e)

Overige ingrepen De aanleg van het fietspad zal voornamelijk plaatsvinden ter plaatse van het maaiveld. Dit is zichtbaar maar zorgt niet voor een aantasting van de beleving en zichtbaarheid van de dijk. Ditzelfde geldt voor het kappen van een beperkt aantal bomen, het verleggen van een aantal sloten, en de aanpassing van de ontsluiting van een aantal agrarische percelen. Er is geen bijzondere historische gebeurtenis aan de dijk verbonden.

verbondenheid met feitelijke historische gebeurtenis (symboliek) associatie met toegeschreven kwaliteit of gebeurtenis (symboliek) ouderdom

Er is geen bijzondere historische gebeurtenis aan de dijk verbonden.

mate waarin landschapselementen en patronen intact zijn mate waarin oorspronkelijk karakter behouden is (authenticiteit) mate waarin landschapselementen in evenwicht verkeren met de abiotische omgeving(veelal grondwaterstand)

De dijk heeft de afgelopen eeuwen meerdere keren te maken gehad met zware overstromingen, en is hierdoor niet meer gaaf.

De dijk heeft de afgelopen eeuwen meerdere keren te maken gehad met zware overstromingen en herstelwerkzaamheden (is dat zo?), en is hierdoor niet meer gaaf.

-

-

aantal vergelijkbare landschapstypen -c.q. patronen. lijnen, elementen. van goede fysieke kwaliteit uit dezelfde periode binnen dezelfde regio betekenis voor de wetenschap

De dijk is echter niet uniek. Van dit soort dijken zijn er op Schouwen-Duiveland, en ook daarbuiten zeer veel.

De dijk is echter niet uniek. Van dit soort dijken zijn er op SchouwenDuiveland, en ook daarbuiten zeer veel.

blz. 8

Samenhang (ensemblewaarde )

mate waarin het element de sporen toont van zijn ontwikkeling afleesbaarheid (herkenbaarheid) van de genese (wordingsgeschiedenis) van het historisch landschap(landschapstype) binnen het facet historische geografie Samenhang (tussen lijnen, elementen en patronen): mate waarin elementen onderdeelvormen van een grotere eenheid

De dijk maakt onderdeel uit van de ring rondom de Noordgouwe polder. De dijk staat niet op zichzelf. Ook vormt de Noordgouwepolder samen met de aangrenzende polders een waterstaatkundige en landschappelijke eenheid.

De dijk maakt onderdeel uit van de ring rondom de Dreischor polder. De dijk staat niet op zichzelf. Ook vormt de Dreischorpolder samen met de aangrenzende polders een waterstaatkundige en landschappelijke eenheid.

De Zuiddijk is representatief en karakteristiek maar niet uniek. Het aantal vergelijkbare dijken in Zeeland is groot.

De Zuiddijk is representatief maar niet uniek. Het aantal vergelijkbare dijken in Zeeland is groot.

mate waarin een element de samenhang begrijpelijk maakt (vorm-functie) tussen het facet historische geografe en de andere facetten van cultuurhistorie: mate van samenhang met archeologische context

Representativiteit

mate van samenhang met stedenbouwkundige context kenmerkendheid voor/verbondenheid aan een bepaald gebied, periode of menselijke activiteit aantal vergelijkbare landschapstypen c.q. patronen, lijnen: elementen van goede fysieke kwaliteit uit dezelfde periode binnen dezelfde regio

Ten aanzien van de natuurwaarden kan het volgende worden geconcludeerd. De botanische waarde van de dijk bevindt zich voornamelijk aan de zuidzijde. Beoordeling Inzichtelijk moet worden gemaakt of er sprake is van significante aantasting van de landschappelijke- en/of cultuurhistorische- en/of natuurlijk waarden van de gronden of elementen. Zoals eerder gemeld, is in (toelichting op) de Provinciale Omgevingsverordening 2018 niet duidelijk beschreven wat wordt verstaan onder significant, vaak verwoord dit een betekenis vol deel. Beide dijken zijn niet uniek in hun soort. Op de schaal van de Roterijkdijk en de Zuiddijk gaat het om een kleinschalig betekenisvol deel. Echter op de schaal van SchouwenDuiveland en Zeeland is dit minder betekenis vol. Op basis van de quickscan archeologie en het inventariserend onderzoek is daarnaast geconcludeerd dat twee locaties ter plaatse van nieuwe te graven sloten vragen om aanvullend onderzoek. Omdat de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de dijken en van de directe omgeving niet significant worden aangetast, is toetsing aan lid 2 van artikel 2.28 van de verordening niet aan de orde. Evenmin hoeft het plan zodanig te worden gewijzigd dat van strijd met artikel 2.28 van de verordening. De beleefbaarheid van de dijken en de omliggende polders wordt nagenoeg niet aangetast.

blz. 9

Conclusie Beide dijken zijn geen zeldzame of unieke dijken, die zich onderscheiden van de andere laatmiddeleeuwse dijken op Schouwen-Duiveland en Zeeland. De dijken hebben geen belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Schouwen-Duiveland of de Provincie Zeeland. Door de beperkte ingrepen op de dijken, het veranderen van een aantal ontsluitingen en het gedeeltelijk afgraven van de Zuiddijk over circa 225 meter is sprake van een zeer beperkte invloed op de beleefbaarheid van de dijken. Er is echter geen sprake van significante aantasting. In de toekomstige situatie blijft het beeld van de dijk gehandhaafd (dijk zichtbaar in het landschap, groene aankleding etc.). Omdat de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de dijk en van de directe omgeving niet significant worden aangetast, is van strijd met artikel 2.28 van de Provinciale Ruimtelijke Verordening Zeeland 2018 geen sprake.

blz. 10

Bijlage 1 Verordening Ruimte Provincie Zeeland Artikel 2.28 Landschap en erfgoed 1. In de toelichting bij een bestemmingsplan waarin bestemmingen worden aangewezen dan wel regels worden gegeven voor landschappen, landschapselementen of cultuurhistorische elementen vermeld in bijlage 12, behorende bij deze verordening, wordt inzicht gegeven in de landschappelijke respectievelijk cultuurhistorische waarden van de gronden of elementen. 2. In een bestemmingsplan worden geen bestemmingen aangewezen of regels gesteld die, ten opzichte van het daaraan voorafgaande bestemmingsplan, mogelijk maken dat de in het eerste lid bedoelde landschappelijke en cultuurhistorische waarden van de gronden of elementen significant worden aangetast. Ook mogen de bestemming en de regeling niet leiden tot een significante vermindering van de oppervlakte van de gronden of tot een significante aantasting van de samenhang tussen de gronden of elementen. In de toelichting bij een bestemmingsplan waarin, ten opzichte van het daaraan voorafgaande bestemmingsplan, nieuwe bebouwing of nieuwe vormen van grondgebruik worden toegelaten wordt aannemelijk gemaakt dat de in de vorige volzin bedoelde aantasting en vermindering zich niet voordoen. 3. Het tweede lid is niet van toepassing op het aanwijzen van bestemmingen of het geven van regels waarbij: a. sprake is van een groot openbaar belang en b.

er geen reële andere mogelijkheden zijn en c. de negatieve effecten op de in het eerste lid bedoelde landschappelijke en cultuurhistorische waarden, oppervlakte en samenhang van de gronden of elementen zoveel mogelijk worden beperkt door het treffen van mitigerende maatregelen en de overblijvende effecten gelijkwaardig worden gecompenseerd volgens de in bijlage 4 beschreven voorwaarden. 4. Tot een groot openbaar belang wordt in ieder geval gerekend de veiligheid, de drinkwatervoorziening, inrichtingen voor de opwekking van elektriciteit met behulp van windenergie of de plaatsing van installaties voor de opsporing, winning, opslag of het transport van olie en gas. In de verordening wordt verwezen naar kaart 12 die hierna is opgenomen

blz. 11

Afbeelding B2.3 Fragment hoogtekaart Nederland (bron: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ ) Bijlage 2 Geraadpleegde bronnen Om inzicht te krijgen in de landschappelijke of cultuurhistorische waarde van de Mosterdijk zijn de volgende bronnen geraadpleegd: • gegevens van de Provincie Zeeland, https://www.zeeland.nl/kaarten-en-cijfers/kaarten. • • Aanleg fietspad Dreischor-Schuddebeurs (Zuiddijk-Roterijdijk), gemeente Schouwen-Duiveland, een archeologisch burauonderzoek en inventariserend veldonderzoek (verkennende boringen, Archol, G.H. de Boer, Archol rapport 539. • de publicatie “Een toekomst voor dijken - Handreiking voor de omgang met dijken als cultureel erfgoed, (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, augustus 2013);

blz. 12