2025.407 Bijlage 1. Programma Living Lab 2025-2029 (1578585)

Programma 2025-2029

INLEIDING Broedplaats Zoet Water (gesubsidieerd door het Interbestuurlijk programma Vitaal Platteland, met gelden vanuit het Rijk (via Provincie Zuid-Holland), Provincie Zeeland, Waterschap Scheldestromen en gemeente Schouwen-Duiveland) is gestart in 2020 en op 1 april 2025 beëindigd. Eind oktober 2025 is het inhoudelijk en financieel eindverslag ingediend bij de verzoeken om vaststelling van de subsidies van provincies Zuid-Holland en Zeeland. Vijf jaar is gewerkt aan voornamelijk zoetwater- en landbouwopgaven. Er is al heel wat bereikt en de behaalde resultaten zijn gedeeld via het Living Lab en bekend gemaakt op de website van het Living Lab (zie Living Lab Schouwen-Duiveland | Living Lab Schouwen-Duiveland), het werk is alleen nog niet klaar. Het proces van noodzakelijke optimalisatie, vernieuwing, verandering in het landelijk gebied, en met betrekking tot de thema’s water, bodem, klimaatadaptatie, landbouw en natuur, gaat door. Voor komende jaren stellen we een nieuw programma Living Lab op. De uitvoering pakken we op met verschillende partners van het Living Lab. Dit programma is met Agrarisch Schouwen-Duiveland, provincie Zeeland en andere Living lab-partners doorgenomen.

Met dit nieuwe programma Living Lab leveren we een bijdrage aan doelen en opgaven uit de geactualiseerde Strategische Visie Tij van de Toekomst voor de komende jaren: - Landelijk gebied duurzamer, klimaatbestendiger en waterrobuuster maken en leefbaar en veerkrachtig houden door: - Bijdragen aan een toekomstbestendige landbouw in balans met de omgeving. En specifiek, hoe kunnen innovaties op gebied van techniek, digitalisering, kunstmatige intelligentie maar ook op de natuur gebaseerde oplossingen hieraan bijdragen. - In samenwerking met o.a. de agrarische sector, bedrijfsleven, andere overheden, experts vinden we (klimaatadaptieve) oplossingen om wateroverlast, droogte en hittestress zoveel mogelijk te voorkomen en voeren deze uit. Het opschalen van wat werkt hoort daar ook bij. - We maken ons sterk voor het behoud en de verbetering van de omgevingskwaliteiten van het buitengebied. Zoals de kwaliteit van de bodem, het water, het groen, de gewassen, het omringende landschap. Bedrijven kunnen blijven floreren en verbeteren. Het is een gedeelde verantwoordelijkheid die in financieel-economisch perspectief gedeeld gedragen moet worden en niet bij een partij ligt. - De ambitie van de gemeente is om in 2040 substantieel minder grondstoffen te gebruiken. We verkennen/onderzoeken op welke wijze de agrarische sector hier al aan bijdraagt en of er nog meer mogelijkheden zijn.

De lessen uit de broedplaats zoet water nemen we mee bij het vervolg. Bij het oppakken van een vraagstuk kijken we breder dan uitsluitend één probleem of opgave. We kijken of de oplossing ook bijdraagt aan andere opgaven (op de locatie, in het gebied, voor de ondernemer(s), en welke bijdrage overheden daarin hebben). Zo zagen we bij de fieldlabs van broedplaats zoet water dat een combinatie van groenblauwe maatregelen bijdraagt aan hoe om te gaan met te weinig water, de zoetwaterbeschikbaarheid te verbeteren en ook bij te dragen aan het verbeteren van de biodiversiteit van de bodem of met beplanting koolstof vast te leggen of bij te dragen aan een betere landschappelijke inpassing (agrarisch landschaps- en natuurbeheer). In het Living Lab blijven we gezamenlijk met andere partijen en partners op zoek naar oplossingen voor vraagstukken. Door programmatisch te werken brengen we focus aan. Met dit nieuwe programma richten we ons op de toekomst van de agrarische sector. Dat gaat ook over de toekomst van het landelijk gebied. 1

Actuele thema’s waar aan gewerkt wordt zijn water (kwantiteit en kwaliteit), verbeteren bodemvruchtbaarheid, klimaatadaptatie, landbouw en voedselproductie (volhoudbaar, weerbaar, gezond), natuur en landschap (behoud en versterken biodiversiteit, omgevingskwaliteiten). Vanaf het begin van het Living Lab (2018) zijn verschillende onderwijsinstellingen partner van het Living Lab. We streven er naar dat Living Lab een proeftuin voor studenten en scholieren is en blijft. Om er onderzoek te doen, om er te leren en om er met hun nieuwe inzichten, creativiteit en frisse blik bij te dragen aan de oplossingen. We hebben de kans kunnen verzilveren (via de Regiodeal Zeeuws-VlaanderenZeeland, 6e tranche) om samen met het Delta Climate Center en gemeente Tholen een Living Lab Experience Noord-Zeeland op te zetten. Zo verbreden we onze eigen horizon en werken we samen met andere regio’s en verschillende onderwijsinstellingen en hun studenten op de thema’s water, voedsel, klimaat. Delta Climate Center richt zich op een multidisciplinaire aanpak. Die past goed bij onze ervaringen met broedplaats zoet water en de verwevenheid van de nieuwe inhoudelijke oplossingen die ook aanpassingen vragen van beleid en regels en alleen tot uitvoering kunnen komen in samenwerking en met draagvlak.

Naast het doel om studenten en jongeren te betrekken is het doel ook dat deze samenwerking bijdraagt aan innovatie en het vinden van nieuwe oplossingen. In de gemeentelijke programmabegroting is (structureel) geld opgenomen voor het Living Lab SchouwenDuiveland. Voor de periode 2025 t/m 2027 is er ongeveer € 870.000 en na 2027 jaarlijks structureel €161.332. Bij deze doorstart houden we dit beschikbare budget als richtlijn. Samen met onze partners in het netwerk blijven we op zoek naar aanvullende en passende externe financieringsmogelijkheden. Om concrete resultaten te halen bevat het programma diverse onderdelen met activiteiten, plannen en projecten. Niet alle onderdelen zijn helemaal uitgewerkt en in gang gezet. Met een programmatische aanpak en eigen middelen kunnen we tussentijd het programma aanpassen en inspelen op nieuwe vragen en onderzoeken. Wijzigingen op het programma bespreken we eerst binnen de samenwerking van het Living Lab en stemmen we ook binnen de gemeente af. CONCRETISERING VAN HET PROGRAMMA We hebben wensen en doelen voor het nieuwe programma opgehaald uit de gesprekken die we het afgelopen jaar hebben gevoerd.

Onderstaande 4 onderdelen zijn de motor van het Living Lab voor de komende jaren: • Aan de slag en doen: faciliteren en stimuleren, uitvoeren en opschalen van wat kan er nu en op korte termijn • Projecten gericht op onderzoeken en verkennen wat we nog willen weten. Het gaat om de verbinding tussen theorie en praktijk waarbij de kennis gericht is op het bieden van handelingsperspectief. • Gesprekken en dialoog voeren over wat er nog meer mogelijk en nodig is op weg naar een volhoudbare landbouw. We hebben daarbij met respect aandacht voor de verschillende toekomstbeelden die er zijn. • Living Lab blijft proeftuin voor het onderwijs en studenten/scholieren. Dit hebben we op inhoud concreter gemaakt en focus aangebracht om ook daadwerkelijk resultaten te bereiken. De concrete acties zullen zich voornamelijk richten op het volgende: A. Zelfvoorzienendheid in zoet water vergroten en de waterbalans (vraag naar - en aanbod van zoet water) op orde krijgen met: a. Het verder uitrollen wat uit de broedplaats zoet water komt en optimaliseren van water-, bodem- en groene maatregelen b. Er voor zorgen dat er zoveel mogelijk zoet water vasthouden kan worden (bovengrond, ondergronds, bodem, ..) en zo gericht en spaarzaam mogelijk gebruiken c.

Verkennen hoe zoet het water voor de landbouw moet zijn? Hoeveel zoet water hebben teelten nodig? Hoe stuur je daarop in je bedrijfsvoering? Welke ondersteuning en stimulans heeft de agrarische sector nodig.

2

B. Gereedschapskist met maatregelen voor een weerbare klimaatadaptieve landbouw. In gesprek met elkaar gaan (betekenisvolle dialoog) en onderzoek doen naar de toekomst van de landbouw en voedselproductie op Schouwen-Duiveland, en het toekomstbestendig klimaatrobuust wateren bodemsysteem. C. Met Delta Climate Center (DCC) en gemeente Tholen het Living Lab Experience Noord Zeeland vorm geven en uitvoeren. Wat gaan we daarvoor doen: 1. Organisatie- en communicatieplan opstellen 2. Inrichten kennisplatform en uitvoeren kennisagenda Living Lab 3. Taskforce Governance voortzetten 4. Lopende sleutelprojecten Innovatie zoetwater actief volgen en aan bijdragen 5. Uitrollen van bodem, water, groene maatregelen (nieuwe voucherregeling) 6. Nieuwe onderzoeken en proeven m.b.t. optimalisatie/vernieuwing/verandering m.b.t. de opgaven bodem, water, weerbare landbouw en voedselproductie, veerkrachtige natuur. 7. Aandacht voor de toekomst van de landbouw op langere termijn. Activiteiten organiseren wat nodig is voor de toekomst van de landbouw en een veerkrachtig en leefbaar landelijk gebied 8. Studenten (samen met lectoren van hun onderwijsinstellingen) faciliteren om onderzoek en proeven te doen. In de tabel hieronder staat een 1e opzet van de verschillende programmaonderdelen, met een korte toelichting, mogelijke partners en een kostenraming.

Dit werken we, na vaststelling door het college van burgemeester en wethouders, uit in projectfiches en afspraken, opdrachten met betrokken of te betrekken partners. De voortgang van het programma monitoren we en jaarlijks brengen we verslag uit aan het bestuur.

3

Onderdelen

1.Organisatie- en communicatieplan Organisatie Communicatie, strategie en uitvoering, netwerkontwikkeling

2.Kennisplatform Living Lab Kennisplatform kennisdeling – kennisagenda

Toelichting

Mogelijke deelnemers/ partners

Kostenraming

Totaal 157.500 Opstellen organisatie- en communicatieplan met o.a. organisatiestructuur, omgevingsanalyse, overzicht netwerkpartners en hoe betrekken. Advies en uitvoering specifieke taken m.b.t. communicatie, netwerk en (kennis)bijeenkomsten

Kennisdeling draagt bij aan het uitrollen en opschalen van innovatie Periodieke (jaarlijks of halfjaarlijks) kennisagenda maken. Gericht op: Kennis halen, ontwikkelen en verspreiden Bijeenkomsten Veldbezoeken Excursies Demonstraties Nieuwe kennisvragen ophalen zoetwatermarkt of andere thematische markt

externe communicatieen adviseur partijen en partners betrokken bij de uitvoering lerende evaluatie door taskforce governance (zie onderdeel verderop in tabel) Programmateam en koppeling Living Lab met kennis uit andere netwerken en trajecten zoals: Agrarische netwerken Andere overheden en regio's GGA Schouwen-West AIKC Proefboerderij Rusthoeve Zuidwestelijke Delta Salta Kenniscluster Verzillting Andere livings labs en innovatieprojecten op deze thema’s binnen en buiten S-D/Zld

150.000 (rond 37.500 per jaar vanaf ‘26). En € 7500 beschikbaar in ’25. t.b.v. externe adviseur communicatie en het organiseren van het kennisplatform en netwerkontwikkeling

Totaal 80.000 80.000 t.b.v. uitvoeren inhoudelijke kennisagenda (organisatie en faciliteren in overleg met ASD/AJK en andere betrokkenen) hierna al enkele concrete onderwerpen die besproken zijn binnen het Living lab netwerk.

Versterken van het lokale netwerk en de kracht van het gebied, ondersteunen ondernemers/deelnemers Faciliteren (bestaande) studiegroepen agrariërs S-D: Zoet water, waterbassins, slim en efficiënt waterbeheer (irrigatie), bodemzaken verbeteren sponswerking, e.a. Kennisbijeenkomsten voor alle agrariërs S-D Bijeenkomsten rondom de projecten en de kennis die daar uit voortkomt

4

Kennis vanuit STURDIWATER waar Living Lab aan deelneemt. STURDI-Water heeft als doel om geïntegreerd zoetwaterbeheer te realiseren middels een centrale, regionale waterbank om vraag en aanbod, opslag en waterbehandeling op elkaar af te stemmen. Via Kennisplatform: Ontwikkelingen waterbassins (overleg beleid en plannen (gemeenschappelijke) waterbassins Noord-Beveland) – evalueren, verbeteren, opschalen. Aanleg buffers, toevoer en het zoete water slim/efficiënt/spaarzaam gebruiken

Via Kennisplatform: Kennis en ervaringen uitwisselen dubbele drainages, antiverziltingsdrainage, regelbare drainages. Technieken verbeteren.

overleg (gemeenschappelijke) waterbassins Noord-Beveland

Onderdeel kennisagenda

volgen ontwikkelingen S-D, verbeteren, opschalen.

Studiegroep van AJK ASD – uitwisseling kennis/ervaringen agrariërs faciliteren. Zoet water sparen: irrigatiemethoden, kennis opdoen, kennis toepassen, kennis uitwisselen. Kennis van elders o.a. AIKC , proeven druppelirrigatie naar S-D halen.

Onderdeel kennisagenda

Agrariërs die regelbare drainage hebben of gaan aanleggen , met hen zelf onderzoek starten. Wat is er nog nodig? Bv kennis halen, kennis uitwisselen, extra advies. Het kan gaan om het organiseren van een kennisnetwerk / agrarische studiegroep rondom de aanleg regelbare drainages. Ervaringen delen, uitproberen, hieruit voortkomende kennisvragen met Living Lab faciliteren.

5

Via Kennisplatform: Stimuleren sponswerking bodem en verbeteren watervasthoudend vermogen bodem. Vervolg op bodemmaatregelen en bodemadvisering ZLTO (bodem- en watercoaching)

Sponswerking bodem verbeteren: kennisbijeenkomsten en veldbezoeken organiseren. Aandacht voor gangbare, biologische en regeneratieve teeltmethoden.

Overleg met ZLTO – Bodem Up Zeeland

Onderdeel kennisagenda

Wat kunnen we met Living Lab aanvullend organiseren

Kennis Deltaplan Agrarisch Waterbeheer, projecten provincie zoals Bodem Up met 150 agrariërs in Zeeland, pilots en projecten om te komen tot een volhoudbare landbouw, onderzoeken en proeven bij AIKC proefboerderij Rusthoeve samen met andere partners zoals De weerbare groene ondernemer en groene polders: Meer info: Samen werken aan weerbaarheid en een groene polder: twee nieuwe landbouwprojecten - ZMf Zeeland

Faciliteren via Kennisplatform Studiegroep AJK bodemvruchtbaarheid en vermindering bodembelasting of ander actueel thema Via Kennisplatform KENNIS opdoen: resultaten Zeeuwse proeven elders. En buiten Zeeland. Zijn deze oplossingen toepasbaar in S-D:

Innovatie en kennis uitwisselen (boerderij van de toekomst) toepassen materieel, experimenteren. Tegengaan verdichting , verslemping, verbeteren sponswerking bodem

Agrariërs, ASD/ZLTO, Adviseurs/ Experts Loonbedrijven/ Specialist machines Overheden

Onderdeel kennisagenda

Onderdeel kennisagenda

Wolphaartswater: Verkenning water opslaan onder klei-pakket met evt. vervolg (kansrijke zoetwateroplossing? proef op S-D ?), overleg met prov. Zld. Aangelegde zoet-zout stuwen Grenspark Groot Saeftinge

6

Experimenten en resultaten water- en landbouwprojecten in Schouwen-West 3.Taskforce Governance

Totaal 60.000 Vraagbaak en oppakken concrete governancevraagstukken die zich voordoen bij de uitvoering Living Lab

GovernEUR / Erasmus Universiteit gezamenlijk met andere partijen

Advisering over: Uitwerking/organisatie programma Living: één geheel plaats van een serie losse projecten Ondersteunen en adviseren: o Samenwerking o Beleid en regels o Samenwerken als één overheid o Van programma naar gebiedsgericht werken Afwegingskader brede welvaart Betekenisvolle dialoog

4.Ondersteuning sleutelprojecten zoetwater innovaties o.a. infiltratieprojecten zoetwateropslag in ondergrond, innovatieve drainages, hergebruik gezuiverd afvalwater t.b.v. landbouw, uitvoering en monitoring fieldlabs Infiltratieprojecten

Totaal 50.000

Bedrag begroot voor (financiële) ondersteuning in de vorm van advies, subsidie of andere financiering

Interreg Vlaanderen-Nederland gefinancierd onderzoeksproject Kreekruginfiltratie Noordgouwe. In kreekruggebieden: duurzaam beheer bestaande zoetwaterbellen; zoete sloten zoet houden, geen zoute inmenging. Regie provincie en provinciale cofinanciering. Drainerende werking primaire sloot (geld Koplopers maatregelen) Externe financiering

Gemeente: deelnemen aan de projectgroep; kennis faciliteren/ ontsluiten via Living Lab. Communicatie via Living Lab

7

Ondernemingsprojecten zoetwaterinfiltratie

(Monitoring) innovatieve drainages

Monitoring fieldlabs

Fieldlab Burghsluis

Zoetwateropslag in diepe laag Kennisdeling via Living Lab in overleg met ondernemer. Monitoring demonstratieproject dubbele en antiverziltingsdrainage (provincie financiert) Na realisatie van de maatregelen monitoren en resultaten monitor bespreken met agrariërs, natuurbeheerders en waterschap

Gemeente: kennis faciliteren/ ontsluiten via Living Lab

Betaald door provincie

provincie, waterschap, gemeente agrariërs natuur- en landschapsbeheerders

Overleg met provincie over hun monitoring bodem, water

Burghsluis maakt deel uit van Gebiedsgerichte Aanpak Schouwen-West Schouwen-West | Provincie Zeeland

Fieldlab Brouwershaven: - monitoring stuwtjesplan - zoute en zoete stromen gescheiden houden. terugpompen zout naar Grevelingen (aanpassen gemalen polders Brouwershaven)

Fieldlab Dijkwater , sponswerking bodem, aanleg groene- en blauwe maatregelen door agrariërs (stuwen, agrarisch natuurbeheer) moet nog plaatsvinden.

BrouwershavenZonnemaire monitoring Acacia Water

Wordt uitgevoerd door Acacia Water i.s.m. deelnemende agrariërs Scheiden zoet-zout en aangepaste gemalen nog niet begroot en medewerking waterschap nodig. In afwachting van proef met het waterschap elders in Zeeland. De voorgestelde maatregelen zijn nog niet uitgevoerd. Overleg provincie t.z.t. met provinciale monitoring grondwater, bodem en oppervlaktewater. Verkenning subsidieregeling NSP uitvoering gebiedsgerichte samenwerking Informatiebijeenkomst: subsidie uitvoering gebiedsgerichte samenwerking | Provincie Zeeland

5.Voucherregeling uitrollen bodem, water, groene maatregelen

Totaal 400.000

Gemeentelijke voucherregeling advies en uitvoering o.a. bodem, water, groene

400.000

8

maatregelen agrarisch ondernemers, agrarische coöperaties en voedselcoöperaties Begeleiding Bijeenkomsten Voorwaarde subsidieverlening: (praktijk)kennis delen 6a. Gereedschapskist maatregelen weerbare landbouw “gereedschapskist” met maatregelen t.b.v. een weerbare landbouw met handreiking duurzame financiering Inhoudelijk en financieel

Totaal 48.000

In samenwerking met het landelijke Platform voor Duurzame financiering, cluster bedrijven (o.a. banken, verzekeraars, Min. LVVN, ASD/ZLTO provincie Zld (S-W), Nextgreen, gemeente).

We zijn in gesprek om dit gezamenlijk op te pakken met dit landelijke platform. Werkgroep Klimaatadaptatie | De Nederlandsche Bank Vergelijkbaar met factsheet klimaatadaptieve bedrijventerreinen: factsheetklimaatadaptatiebedrijventerreinen_-pvdfen-adaptatie-atelier-mei2025.pdf

48.000 Totaal geraamd 98.000 waarvan max 50.000 bijdrage gemeente S-D Voorwaarde: gezamenlijk project met betrokkenen en kosten delen.

Onze voorwaarden: • Wel praktische toepasbare Informatie voor de agrarische doelgroep • S-D voorbeeldgebied • Andere partijen dragen ook financieel bij • Financieel economische mogelijkheden belichten en inzet tot nieuwe oplossingen en mogelijkheden

6b.Nieuwe onderzoeken en proeven Onderzoek Kwel & Nutriënten/waterkwaliteit

Totaal 110.000 Participatieve monitoring waterkwaliteit/bodem/

Agrariërs die willen deelnemen

110.000 Fase 1

9

Waterkwaliteit stikstofgehalte – fase 1 projectvoorstel Deltares (bureauonderzoek) – fase 2 (onderzoek en monitoring drainwater, op moment van uitspoeling)

nutriëntengehalte. Onderzoek en oplossingen op bedrijfsniveau die ten goede komen aan terugbrengen emissies, verbeteren waterkwaliteit, aanpassing bedrijfsvoering. het inzichtelijk maken van de relatie tussen het agrarisch landgebruik en de nutriëntenverliezen naar gronden oppervlaktewater.

Deltares en andere experts op gebied van hydrologie, bodem, landbouw, natuur.

€ 40.000 Fase 2 € 70.000

ASD/ZLTO, waterschap, provincie

parallelle hoofdacties: 1.Inzicht in de bronnen van nutriënten op basis van bestaande gebiedsinformatie 2.Samen meten = samen weten = samen handelen op perceelsniveau i.v.m. consequenties kaart NVgebieden S-D en de consequentie daarvan voor bemesting en bedrijfsvoering hoe gaat het daadwerkelijk met de kwaliteit van het oppervlaktewater in sloten. Met de koppeling wat kan de agrariër zelf doen (doelsturing) zodat er minder uitspoeling van nitraat is. Relatie met voldoende zoetwaterbeschikbaarheid en bemesting. Koppeling met Rijksbeleid 8e actieprogramma Nitraatrichtlijn (nieuwe kaart). Relatie met Nitraatapp prov Zld. 7.Middellange en lange termijn perspectief agrarische sector / landelijk gebied Verkennen aanpak verziltingsvraagstuk m.b.t. bodem en gewassen

Totaal 110.000

Programma Omgaan met zout van WUR en Salta Kenniscluster Verzilting Living Lab zet in op maatregelen om de vergroten van de

Overleg met Salta Kenniscluster Verzilting, WUR, AIKC Rusthoeve, ZLTO en ASD/AJK

pm

Koppeling verkenning

10

zoetwaterbeschikbaarheid en waterbalans op orde brengen (te veel en te weinig water). Met deze maatregelen kun je de verziltingsdruk tegen houden. Belangrijk om ook dit adaptatiepad te verkennen en daarover meer kennis te verzamelen voor S-D. Belangrijk voor langere termijn perspectief.

Toekomstbestendig watersysteem SchouwenDuiveland Stand van zaken huidige zoetwatervoorziening Schouwen-Duiveland in beeld brengen en toewerken naar een toekomstbestendig watersysteem SchouwenDuiveland

Doel van het project is om op het niveau van geheel Schouwen-Duiveland de verwachte ontwikkelingen omtrent zoetwaterbeschikbaarheid te kwantificeren en maatregelen voor een toekomstbestendige landbouw te verkennen. Hiervoor is de aanpak het samenbrengen kennis uit landelijke/regionale studies en kennis over maatregelen uit pilots. Daarbij gaat het zowel om het neerschalen van landelijk en regionaal onderzoek naar de consequenties voor Schouwen-Duiveland, als het opschalen van de kennis over effecten van maatregelen op perceelschaal naar het gehele eiland via modelscenario’s. Hiermee wordt een overkoepelend beeld gegeven van de huidige stand van zaken rondom de zoetwatervoorziening op Schouwen-Duiveland en kunnen voorspellingen worden gegeven van de effecten van klimaat- en zeespiegelstijging. Op basis hiervan worden verschillende mogelijke maatregelen en toekomstvisies opgesteld om te

Laag Nederland 2050, onderdeel SchouwenDuiveland Rol DCC verkennen bij dit vraagstuk ikv LL Experience NoordZeeland Terzijde: Gesprek met Watersnoodmuseum (Kellog Foundation, hoe in verleden na watersnood bodem weer vruchtbaar voor landbouw) , wat kunnen we leren van het verleden. Deltares en andere experts (hydrologie, bodem, landbouw, landelijk gebied)

90.000

Inbreng en koppeling met programma Zuidwestelijke Delta, provincie Zeeland en waterschap, ZLTO/ASD/AJK Relatie met andere trajecten die lopen bij de zuidwestelijke delta en via het ruimtelijk arrangement Rijkprovincie Zeeland

11

Ontwikkelen beleidsinstrument/ afwegingskader brede welvaart in het landelijk gebied Vervolg verkenning LN 2050

komen tot een toekomstbestendige landbouw op Schouwen-Duiveland. Voortbouwend op het onderzoek Laag Nederland 2050, casus SchouwenDuiveland https://livinglabschouwenduiveland.nl/nieuws/ln2050contextanalyse-schouwenduiveland-gereed

Expert

pm

Overheden / ZWD Kennisorganisaties (o.a. PBL, WUR, Deltares, KWR)

Spanningsvelden tekenen zich af waar het bodem- en watersysteem niet in balans is met het sociaal economisch systeem. Is daar sprake van op S-D? Het is een strategisch beleidsinstrument om bij te maken (ruimtelijke) keuzes brede welvaart in onze regio mee te wegen en om te bewaken dat deze in de toekomst niet zal afnemen (tijdige signalering en acties) Onderzoek afwegingskader/maatlat fysieke leefomgeving

Betekenisvolle dialoog houden over de toekomst van de agrarische sector en voedselproductie op S-D vanuit verschillende perspectieven

Is een wens vanuit de gemeente. Betrokkenheid van de taskforce governance (GovernEUR) Doelen: -Nieuwe verbindingen leggen. -Verbinding verschillende agrarische toekomstbeelden. -Uitwisseling gangbaar natuurïnclusief/regeneratief/bio logisch, agroforestry, agrarisch natuurbeheer, voedselinitiatieven -lerende praktijkomgeving verduurzaming landbouwpraktijken -Ophalen nieuwe onderzoeksvragen, experimenten, projecten.

Expert/onderzoeker Agrariërs, ondernemers, inwoners, organisaties, overheden

20.000

Mogelijke koppeling met KIEM project (Regieorgaan SIA,

12

Verkenning lokale koolstofvastlegging – samenwerking ondernemers industrie/bedrijvigheid en agrariërs

Verkennen verschillende mogelijkheden circulaire landbouw

onderwijs/onderzoek) in 2026 (Universiteit Nijmegen, Savia toekomstgericht advies, WUR, ZWD, agr. KvWesten, WS, prov, gem) Verkennen CO2-opslag bij boeren in combinatie met regionale bedrijven?

Agrariërs, Bedrijven ZLTO/ASD

Inzet eigen uren

Agrariërs Ondernemers Kennispartij Overheden

Inzet eigen uren

kennis en projecten van ZLTO en Zeeuwind/Windpark Krammer (is er nog budget voor voortzetting koolstofbinding via Zeeuwwind) Wat is er al en wat is kansrijk op Schouwen-Duiveland. Biobased initiatieven Kringlooplandbouw Kunnen en willen we dit stimuleren?

8.Living Lab Experience Noord-Zeeland

Totaal 100.000 onderdeel onderwijs Living Lab – in samenwerking met DCC gemeente Tholen, gemeente Schouwen-Duiveland Onderdeel afspraken Regiodeal Zeeuws-Vlaanderen-Zeeland 6e tranche.

DCC Gemeente Tholen Gemeente S-D

100.000 cash 50.000 in kind/inzet eigen uren

Waterschap Scheldestromen, provincie en andere betrokkenen, Regiodealpartners

Looptijd sept 2025 - 2029 Binnen begroting LIVING LAB Schouwen-Duiveland 2025-2029

Totaal 1.115.500

13

LOPENDE (OVERHEIDS)PROCESSEN OM REKENING MEE TE HOUDEN Ruimtelijke arrangement Rijk-Provincie Zeeland (en relatie Nota Ruimte – keuzes Rijk) Provincie heeft in het najaar 2025 een voorstel gedaan voor de uitvoering. Ruimtelijk Arrangement Zeeland vastgesteld | Provincie Zeeland

Er is voorts een relatie met het OZO overleg, Ambitiedocument Zeeland 2050 Home | Zeeland 2050 en Ontwerp-Nota Ruimte Ontwerp-Nota Ruimte (webversie) | Rapport | Rijksoverheid.nl . Deze ontwerp Nota Ruimte (de Nationale Omgevingsvisie) ligt ter inzage voor reacties samen met conceptplan MER. Gemeente heeft aangegeven bij het RA Zeeland om actief betrokken te willen zijn bij het onderzoek naar de waterbalans. Rijk en provincie zetten in op het duurzaam in balans brengen van watervraag en aanbod, waarbij onder andere rekening wordt gehouden met toekomstige watervragers, zoals grootschalige woningbouw, industrie, verblijfsrecreatie etc. a. Daarvoor onderzoeken ze de huidige balans van de totale zoetwatervraag en die van de toekomst. Hiervoor kijken we naar de jaargemiddelden en door het jaar heen. b. Rijk en regio starten met een gedeelde analyse over de knelpunten van de zoetwaterbalans. c. Specifiek voor zoetwaterbeschikbaarheid in het heden, maken Rijk en regio de volgende afspraken: c-1. Rijk en regio pakken uitkomsten van het onderzoek ‘Verdieping beschikbaarheid zoetwater en vermindering stikstof’ in normeringsbeleid samen op. c-2. Rijk en regio spreken nader over de juridische status van regenwater en water in de ondergrond, en koppelen deze aan het zoetwater afwegingskader (in de maak) als hulpmiddel bij het verdelingsvraagstuk voor verschillende watervragers. c-3.

Rijk en regio nemen geen-spijt maatregelen om efficiënt met regenwater om te gaan door opslag, hergebruik en besparing van (gebiedseigen water) d. maken afspraken m.b.t. de watervoorziening nieuwe woningbouw en vraag vanuit industrie Koppeling met uitvoering Deltaprogramma en proces Zuidwestelijke Delta Rijk en provincie werken met gemeenten, waterschappen, Rijkswaterstaat en verschillende maatschappelijke organisaties samen in het Deltaprogramma Zoetwater om weerbaarder te worden tegen zoetwatertekort. e-5.Ten behoeve van het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie werkt het Rijk intensief samen met decentrale overheden binnen bestaande gebiedsoverleggen. Het Rijk vraagt de provincie zich in te zetten op de verbinding tussen het ruimtelijk domein en de regionale zoetwaterstrategie door de gevolgen van afnemende zoetwaterbeschikbaarheid en toenemende zoetwatervraag ruimtelijk te vertalen. e-6.Rijk en provincie bespreken zo nodig de ruimtelijke vertaling van de zoetwateropgave op de daarvoor bestemde bestaande tafels, inclusief in het Bestuurlijk Platform Zoetwater. e-7.In het Deltaplan Zoetwater staan concrete maatregelen en onderzoeken met betrekking tot de beschikbaarheid van zoetwater in Nederland. Het Rijk en de zoetwaterregio’s stellen samen het Deltaplan vast.

Concrete maatregelen en onderzoeken om zoetwaterbeschikbaarheid te vergroten, worden via de zoetwaterregio’s ingebracht en besproken in het Bestuurlijk Platform Zoetwater, waar Rijk en provincies samen aan deelnemen. Provincies kunnen via dit reguliere spoor voorstellen voor concrete maatregelen en onderzoeken. Besluitvorming hierover vindt plaats in het kader van de Herijking van het Deltaprogramma Zoetwater en het Nationaal Waterprogramma (september 2026). Uitvoeringsprogramma’s / agenda’s om mee af te stemmen • Beleid en regels waterschap Scheldestromen • Provinciaal Programma landelijk gebied (begin 2026 vaststelling, inclusief provinciaal stikstofplan) • Zeeuws Deltaplan Zoet Water

14

• • • • •

Gebiedenaanpak Schouwen-West Biodiversiteitsvisie en uitvoeringsagenda Gemeentelijk Spoorboekje duurzaamheid en milieu Agenda Toerisme Schouwen-Duiveland Gemeentelijke Omgevingsvisie (aanpak vastgesteld, start binnenkort)

P.M. PROJECTFICHES Per onderdeel: • • • • • •

Wie is de trekker? Wie zijn betrokken en wat is hun rol en taak Aanleiding-doel-beoogd resultaat Aanpak uitvoering en welke samenwerking Planning met doorlooptijd. Mijlpalen/deelresultaten Projectteam en benodigde uren (voor zover relevant voor betreffende organisaties/betrokkenen) Raming en budget

15