2024 54 Bijlage 5 Bijlage 1 zienswijzen NPLG - zoetwatervoorziening Schouwen-Duiveland

Noodzaak van zoetwatervoorziening Schouwen-Duiveland Samenvatting • De agrarische sector van Schouwen-Duiveland staat zwaar onder druk vanwege een gebrek aan zoet water. Door klimaatverandering wordt dit probleem verder versterkt. • De landbouw is sterk verweven met de lokale economie en samenleving in de dorpen. Het verdwijnen van nog meer agrarische bedrijven zou grote gevolgen hebben voor de economie en leefbaarheid op het platteland. • Schouwen-Duiveland loopt voorop in de transitie naar een klimaatrobuust en toekomstbestendig landelijk gebied, maar dit proces vereist ingrijpende aanpassingen die tijd gaan kosten. De experimenten en pilots op het eiland werpen hun vruchten af, maar zijn door beperkte mogelijkheden tot opschaling niet voldoende om het probleem op te lossen. • De aanleg van een pijpleiding tussen Schouwen-Duiveland en het Haringvliet geeft het eiland de komende decennia zekerheid over de beschikbaarheid van zoet water. • Externe aanvoer van zoet water doorbreekt daarmee de huidige negatieve spiraal en leidt tot perspectief voor de agrarische sector, verbeterde water- en bodemkwaliteit, een leefbaar platteland en een florerend Schouwen-Duiveland als geheel. Verbeterde plantgezondheid leidt ook tot meer opname van stikstof: meer zoet water vormt een deel van de oplossing van het stikstofprobleem van Zeeland. • Een kapitaalinvestering door de overheid is nodig.

Als er nu geen actie ondernomen wordt, zijn de maatschappelijke kosten niet te overzien. Bijkomende uitdaging is dat geen enkele overheid zelf verantwoordelijk is voor de beschikbaarheid van zoet water: het ligt deels bij het Rijk, deels bij de Provincie en deels bij het Waterschap. Probleemschets Op Schouwen-Duiveland, het noordelijkste eiland van provincie Zeeland, heeft men door de eeuwen heen geleerd te leven met het water. Door de strijd tegen de zee is een afwisselend landschap ontstaan met duinen, dijken en polders. Natuur, recreatie en landbouw gaan in dit gebied hand in hand. Meer dan 15.000 hectare aan vruchtbare zeekleigrond wordt ingezet voor de teelt van aardappelen, uien, graan, groenten en fruit. De sector heeft een geschatte jaarlijkse omzet van 70 miljoen euro, exclusief toeleverende industrie. Het voortbestaan /van deze belangrijke economische pijler op het platteland wordt echter acuut bedreigd. De landbouw op Schouwen-Duiveland met een zoetwatertekort. Door klimaatverandering worden weersomstandigheden steeds grilliger. Er is sprake van stijgende temperaturen en veranderende neerslagpatronen. Nederland krijgt hierdoor steeds vaker te maken met lange periodes van droogte. Voor boeren op Schouwen-Duiveland is dit een extra grote uitdaging: omdat het eiland volledig omringd is door zout water, kunnen zij hun akkers niet beregenen.

Met name een gebrek aan regen in de kiemperiode kan grote gevolgen hebben voor de groei van gewassen en de uiteindelijke oogst. Afgelopen zomer werden de gevolgen van droogte wederom pijnlijk duidelijk. Sommige boeren kozen er zelfs voor om zoet water uit het Zoommeer te pompen en met vrachtwagens te vervoeren naar hun akkers1. Daarnaast leidt de droogte tot minder gezonde en dus minder weerbare gewassen, die moeite 1

Zie o.a. Akkerwijzer (14/06): ‘Dag en nacht aanvoer van zoet water op Schouwen-Duiveland’ & Omroep Zeeland (14/06): ‘Beroemde Zeeuwse uien verliezen het van de droogte’

1

hebben met opname van stikstof. En voldoende beschikbaarheid van zoet water maakt het mogelijk om specifieker te bemesten. Daarmee komt het behalen van de KRW-doelen rondom nutriënten in zicht. Deze periodes van droogte worden steeds vaker opgevolgd door korte periodes van hevige regenval. Het huidige watersysteem op Schouwen-Duiveland is ingericht op het zo snel mogelijk afvoeren van regenwater, waardoor dit water niet ingezet kan worden in periodes van droogte. De landbouw op Schouwen-Duiveland zit hierdoor in een negatieve spiraal. Door een verslechterende concurrentiepositie, met lagere opbrengsten en producten van mindere kwaliteit, daalt het verdienvermogen van agrarisch ondernemers. Voor boeren wordt het ook steeds moeilijker om geld te lenen voor investeringen of een verzekering af te sluiten: verzekeraars vragen hogere premies voor gebieden waar zoetwaterbeschikbaarheid niet gegarandeerd is. Deze veranderingen zetten de landbouwsector onder druk en bedreigen de voedselproductie, de werkgelegenheid, maar vooral ook de leefbaarheid op SchouwenDuiveland. Doel Een zeer recent onderzoek van Delphy uit mei 2023 (tekstvak 1) laat zien dat veel bedrijven op Schouwen-Duiveland gedwongen worden om te stoppen wanneer er nu niet ingegrepen wordt. De consequenties daarvan zijn groot. Een sector met een geschatte jaarlijkse omzet van 70 miljoen euro zal fors krimpen.

Het landschap wordt minder divers, waardoor ook het aangezicht van Schouwen-Duiveland verschraalt. Een tekort aan zoet water heeft daarmee ook negatieve gevolgen de toeristische sector, een andere belangrijke pijler van de economie op Schouwen-Duiveland. De gevolgen zijn misschien wel het grootst voor de lokale gemeenschap: de landbouw sterk verweven is met de lokale economie en de samenleving in de dorpen. Kortom: als er nu niet ingegrepen wordt, betalen we een hoge prijs. Deze negatieve spiraal moet doorbroken worden. Dat kan door het aanleggen van een zoetwatervoorziening.

2

Tekstvak 1: Onderzoek verdienvermogen agrarische sector Onderzoeksbureau Delphy heeft in mei 2023 onderzoek gedaan naar het toekomstig verdienvermogen van de agrarische sector op Schouwen-Duiveland. De onderzoekers kijken naar een fictief (akkerbouw)bedrijf van 100 hectare en vergelijken het bedrijfsresultaat in vier scenario’s. Scenario 1 laat de huidige situatie zien. Op dit moment zijn door de droogte een aantal teelten, zoals zaaiuien en pootaardappelen, al niet meer mogelijk. Scenario 2 toont het bedrijfsresultaat in 2030, wanneer er niet verder geïnvesteerd wordt in zoetwatervoorziening. Het bouwplan (en daarmee ook het landschap) zal verder versoberen: er zullen vooral nog laagrenderende gewassen, zoals graan verbouwd worden. Alleen met vergaande schaalvergroting kan een agrarisch bedrijf blijven bestaan. Het verdienmodel komt zwaar onder druk te staan. In scenario 3 en wordt gekeken naar een situatie waar wel voldoende zoet water beschikbaar is, bijvoorbeeld door middel van een zoetwaterleiding. Dat leidt tot een verbetering van de bruto opbrengst van ruim 220.000 euro. Zoet water leidt ook tot mogelijkheden voor andere teelten, zoals andere soorten groente en fruit. In scenario vier zijn deze nieuwe teeltopties meegenomen. Daardoor wordt het bedrijfsresultaat onder de streep nog iets beter.

Scenario 1 Scenario 2 Scenario 3 Scenario 4 Brutogeldopbrengst € 470.813 € 424.414 € 636.270 € 639.638 Bedrijfssaldo € 275.766 € 274.188 € 435.309 € 440.487 Vaste lasten € 248.350 € 273.185 € 293.185 € 293.185 Bedrijfsresultaat € 27.416 € 1.003 € 142.124 € 147.302 Om met de veranderende weersomstandigheden om te kunnen gaan, moet het watersysteem grondig op de schop. Het huidige watersysteem is nog altijd ingericht om overtollig regenwater zo snel mogelijk af te voeren. Het watersysteem van 2050 moet niet alleen gericht zijn op afvoer, maar ook op het langer vasthouden en bufferen van zoet water. Schouwen-Duiveland loopt op dit vlak voorop. De netwerkorganisatie Living Lab ondersteunt sinds 2018 de transitie naar een klimaatrobuust en toekomstbestendig landelijk gebied door het opzetten en uitvoeren van onderzoeken, demonstratieprojecten en toekomstverkenningen. Diverse innovatieve zoetwateroplossingen worden onderzocht, getest en opgeschaald. Denk daarbij aan druppelirrigatie, kreekruginfiltratie en het scheiden van zoet en brak water. Oplossingen zijn vaak op een specifieke plek op het eiland mogelijk, maar vaak niet overal. De projecten zijn essentieel voor de opbouw van kennis over verzilting en ontwikkeling van de toekomstige zoetwatervoorziening op Schouwen-Duiveland en kunnen in bepaalde gebieden een belangrijke bijdrage leveren.

De transitie naar een klimaatrobuust watersysteem vraagt echter ingrijpende aanpassingen die tijd gaan kosten. Wachten op deze aanpassingen van het bestaande watersysteem is voor de landbouw en andere functies (zoals natuurbeheer en bluswatervoorziening) op Schouwen-Duiveland te laat. Er moet nu voor de komende decennia een snellere oplossing worden geboden.

3

Maatregel Elke seconde stroomt in Nederland 2,7 miljoen liter (zoet) regenwater de Noordzee in. Om zoet water te kunnen garanderen voor verschillende toepassingen zal Nederland de komende jaren verder in moeten zetten op het langer vasthouden van dit rivierwater. SchouwenDuiveland is volledig omringd door zout water en kan daarom op dit moment geen gebruik maken van rivierwater voor de landbouw en andere toepassingen. Door de aanleg van een pijpleiding tussen Schouwen-Duiveland en het Haringvliet kan het eiland in de toekomst wel beschikken over een zoetwaterbron. Externe aanvoer is geen nieuw fenomeen: deze methode heeft in verschillende regio’s vruchten afgeworpen, waaronder in het Westland (de Brielse Meerleiding) en Zuid-Beveland. Zie tekstvak 2 voor een verdere bespreking van de verschillende mogelijkheden. Externe aanvoer van zoet water biedt perspectief aan de agrarische sector en vormt een primaire voorwaarde voor een transitie naar een duurzame en toekomstbestendige landbouw op de meest vruchtbare akkerbouwgronden van Nederland. Voldoende zoet water zorgt voor een gezond en robuust gewas, wat minder gevoelig is voor ziekten en plagen. Daardoor wordt het ook minder noodzakelijk om gewasbeschermingsmiddelen in te zetten. Bij robuuste gewassen is daarnaast minder uitspoeling van mineralen en een betere opname van stikstof.

Externe aanvoer leidt daarmee ook tot verbeterde water- en bodemkwaliteit. Het realiseren van een zoetwaterleiding zal niet alleen de boeren ten goede komen, maar ook een positieve economische impact hebben op Schouwen-Duiveland. Een bloeiende landbouwsector betekent behoud van banen, groei van de lokale economie en versterking van de regionale ontwikkeling. Voldoende zoet water zorgt ook voor een robuuste natuur, een landschap met meer biodiversiteit, een toekomstbestendige recreatiesector en een veilige omgeving voor de inwoners, ondernemers en gasten. De oplossing is ook goed in te passen binnen de bredere uitdaging van verdroging voor Nederland. De afgelopen jaren hebben we vaker gezien dat er tijdens extreem droge periodes sproeiverboden zijn en waterschaarste dreigt. Toch is gebruik van externe aanvoer geen verplaatsing van het probleem: er stroomt veel meer water de zee in dan Schouwen-Duiveland nodig heeft. Daarnaast is externe aanvoer ook uitermate geschikt om nog voor de extreme droogte de aangelegde waterbuffers op het eiland weer aan te vullen, nog voor andere regio’s in Nederland in de problemen komen. Naast de inzet op externe aanvoer gaat gemeente Schouwen-Duiveland, in samenwerking met medeoverheden, ondernemers en experts, door met het klimaatrobuust maken van het watersysteem en het langer vasthouden van regenwater.

Zo zuinig mogelijk omgaan met water blijft het adagium. Met een zoetwaterleiding krijgt Schouwen-Duiveland de tijd zich voor te bereiden op de verdere toekomst waarin zoet water steeds schaarser wordt. Zo doorbreken we de negatieve spiraal voor de nabije toekomst.

4

Steun vanuit waterschap en provincie Het provincie- en waterschapsbestuur hebben in startnotities het volgende aangegeven over de aanvoer van zoet water: ▪

▪

Waterschap Scheldestromen: “De beschikbaarheid van voldoende en schoon zoet water is een maatschappelijk belang. Er zijn diverse mogelijkheden om de zoet water beschikbaarheid te vergroten, waarbij externe aanvoer niet uitgesloten moet worden.” Provincie Zeeland: “Voor Zeeland zien wij kansen in innovatie, en onder andere hydrologische maatregelen – het beter vasthouden of zelfs aanvoeren van zoet water (…)” We onderzoeken de mogelijkheden om zoet water van elders aan te voeren. Het belangrijkste is om zoet water in Zeeland vast te houden, ook om verzilting van de bodem tegen te gaan.”

5

Tekstvak 2 - Onderzoek opties zoetwateraanvoer Ingenieursbureau Witteveen & Bos heeft in 2021 een onderzoek uitgevoerd naar zoetwateraanvoer voor Schouwen-Duiveland. De onderzoekers hebben daarbij naar drie verschillende bronnen gekeken: De Noorder Krammer (variant 1), het Schelde-Rijnkanaal (variant 2) en het Haringvliet (variant 3). Het Haringvliet ligt verder weg, maar het huidige zoutgehalte (zgn. chloridegehalte is lager ten opzichte van het Schelde-Rijnkanaal Het chloridegehalte van het Volkerak-Zoommeer is erg hoog. De Zuidwestelijke Delta onderzoekt echter of dit meer ingezet kan worden als zoetwaterbuffer voor Zuidwest Nederland. Op het eiland zelf kan het water vervolgens op twee manieren gedistribueerd worden: via een leidingsysteem of via het oppervlaktewater (open systeem). De voorkeur van Agrarisch Schouwen-Duiveland (ASD) en ZLTO gaat uit naar het Haringvliet in combinatie met een open systeem.

Door Witteveen & Bos is ook een indicatieve kostenraming gemaakt van de verschillende opties. Variant A is een leidingsysteem, variant B is verdeling via het oppervlaktewater. Variant Investeringskosten (x 1.000.000) Jaarlijkse kosten (x 1.000.000)

1a 111

1b 83

2a 103

2b 82

3a 125

3b 95

2,4

1,54

2,4

1,54

2,48

1,54

6