2024.173 Bijlage 1 Notitie Voorstel vervolgaanpak kerkenvisie Schouwen-Duiveland
Tekst van het document
VOORSTEL AANPAK VERVOLG KERKENVISIE SCHOUWEN-DUIVELAND
Inleiding Op 28 september 2022 is door Erfgoed Zeeland de kerkenvisie (fase 1) voor de gemeente SchouwenDuiveland opgeleverd. Deze rapportage is door het gemeentebestuur van Schouwen-Duiveland met een raadsbrief aan de gemeenteraad toegestuurd. Hierbij is aan de gemeenteraad bericht dat er, voor het maken van een verkenning naar de meest urgente en kansrijke vervolgprojecten, een gezamenlijke projectgroep ‘Toekomst kerken Schouwen-Duiveland’ zal worden opgericht. Van deze projectgroep wordt verwacht dat zij, op basis van een verkenning, met een voorstel komt om de aandacht voor en de instandhouding van kerkgebouwen structureel te borgen (fase 2). In deze notitie wordt een aanpak voorgesteld, waarbij de aanbevelingen uit de kerkenvisie (fase 1) worden meegenomen. Uitgangspunt is dat de verantwoordelijkheid voor de instandhouding van de kerkgebouwen een primaire verantwoordelijkheid van de gebouweigenaren is, maar de gemeente een initiërende, inspirerende en facilitaire verantwoordelijkheid wil nemen. De aanpak Van de projectgroep hebben, namens de gemeente, deel uitgemaakt de beleidsmedewerker erfgoed en de beleidsondersteuner erfgoed. Daaraan is toegevoegd een externe adviseur (Van de Voorde Monumentenadvies). Doelstelling van de kerkenvisie is ‘een toekomstbestendig kerkenbestand’.
Deze doelstelling vloeit voort uit de beleidsbrief ‘Erfgoed Telt’, die door de toenmalige Minister Van Engelshoven in 2018 naar de Tweede Kamer is gestuurd. Door het stimuleren van het opstellen van kerkenvisies zou een visie op de toekomst van kerkgebouwen door gemeenten kunnen worden ontwikkeld. In de provincie Zeeland is het maken van kerkenvisies voor gemeenten in twee fases opgedeeld: ➢ Fase 1 is daarbij een inventarisatie van alle kerkgebouwen, inclusief analyses, conclusies en aanbevelingen; ➢ Fase 2 beoogt een structurele borging van de aandacht voor de kerkgebouwen en de instandhouding daarvan. De projectgroep heeft zich gericht op fase 2, nadat de kerkenvisie Schouwen-Duiveland is opgeleverd. Het startpunt voor de verkenning van fase 2 was een bijeenkomst voor de kerkeigenaren in de gemeente Schouwen-Duiveland, waarvoor alle eigenaren van de 48 kerkgebouwen zijn uitgenodigd. Deze bijeenkomst vond plaats op 24 januari 2023 in het gemeentehuis. Hiermee is het advies uit de kerkenvisie overgenomen, waarin werd voorgesteld dat de gemeente de rol van initiator en inspirator oppakt en alle kerkbesturen/eigenaren uitnodigt om actief over de toekomst van hun kerkgebouwen mee te denken en mee te praten.
Belangrijk uitgangspunt in de aanpak: de eigenaren staan centraal, het gaat over hùn gebouwen en de in 2022 opgeleverde kerkenvisie is voor een belangrijk deel een weerslag van de gesprekken die er met hen zijn gevoerd en een analyse van die gesprekken, waaraan conclusies en aanbevelingen zijn toegevoegd.
1
De aanbevelingen uit de kerkenvisie (fase 1) In de kerkenvisie zijn twaalf aanbevelingen opgenomen. Deze aanbevelingen betreffen zowel de eigenaren als de gemeente. Het overzicht van de aanbevelingen, met vermelding van de partij(en) die de aanbeveling aangaat, luidt als volgt: Aanbeveling 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12
Omschrijving Onderzoek kansen voor kerken die in de (nabije) toekomst hun functie verliezen Onderzoek kansen voor kerken op regionaal/provinciaal niveau Actualiseer registraties van kerkelijke interieurs Breid de bescherming van de kerkencollectie uit Betrek inwoners en dorpsraden bij de toekomst van kerkgebouwen Stimuleer kerkeigenaren tijdig onderzoek te doen naar de haalbaarheid van neven- of herbestemmingen Onderzoek wenselijkheid professionele organisatie op provinciaal niveau Monitor onderhoudsachterstanden op provinciaal niveau Voer duurzaamheidsscans uit op provinciaal niveau (eventueel samen met aanbevelingen 1 en 6) Zet in op een slimme werving van vrijwilligers Stel een contactpersoon voor kerkeigenaren aan bij de gemeente Bepaal een integrale werkwijze binnen de gemeente
Voor wie Eigenaren en gemeente Gemeente Eigenaren en gemeente Gemeente Eigenaren en gemeente Gemeente Gemeente(n)/ Provincie Gemeente(n)/ Provincie Gemeente(n)/ Provincie Gemeente Gemeente Gemeente
De verkenning De projectgroep heeft de verkenning ten behoeve van een voorstel voor de aanpak in 4 stappen uitgevoerd: a. Een bijeenkomst met de eigenaren op 24 januari 2023; b. Diverse afzonderlijke gesprekken met eigenaren van kerkgebouwen, waarvan de toekomst op korte termijn bedreigd wordt; c. Diverse gesprekken met eigenaren van kerkgebouwen, waarvan de bescherming als rijksmonument onjuist in het monumentenregister stond; d. Verschillende gesprekken met beleidsmedewerkers van diverse beleidsterreinen van de gemeente Schouwen-Duiveland; a. Uitkomsten overleg met eigenaren kerkgebouwen Voor de bijeenkomst op 24 januari 2023 waren alle kerkeigenaren (herbestemd en met een religieuze functie) uitgenodigd. Van de 48 kerkgebouwen waren de eigenaren van 21 kerkgebouwen aanwezig (ca. 50 personen). Eigenaren van herbestemde kerken waren hierbij overigens niet aanwezig. De bijeenkomst leverde, samengevat, het volgende op: Vanuit de kerkeigenaren werden de volgende uitgangspunten belangrijk gevonden: ➢ Eigenaar staat centraal + eigen (religieuze) gebruik. ➢ Betrokkenheid Stichting Oude Zeeuwse Kerken is gewenst. ➢ Ondersteuning gemeente gewenst bij veel onderwerpen. ➢ Vraagstuk torens (wel/niet van de gemeente) is belangrijk onderwerp. ➢ Neven- en herbestemming van kerkgebouwen. 2
Onderscheid moet worden gemaakt tussen een aanpak op korte termijn en een structurele aanpak. De opgave voor de korte termijn: ➢ Met de eigenaren van kerkgebouwen waarvan de religieuze functie op korte termijn (binnen 5 jaar) verloren gaat: afspraken maken over mogelijke samenwerking met gemeente. ➢ Met de eigenaren van kerkgebouwen waarvan de rijksbescherming moet worden aangepast: gesprekken voeren met de eigenaren over de gevolgen voor zowel de eigenaren als de gemeente. De structurele aanpak bevat de volgende onderwerpen: ➢ Energievraagstuk, zoals stookkosten en verduurzaming. ➢ Haalbaarheid van neven- en herbestemmingen. ➢ Ondersteuning bij bouwkundige zaken, financiën en subsidies. ➢ Cultuurhistorisch toerisme. ➢ Samenwerking met dorpshuizen. ➢ Woonopgave van de gemeente. Wat kunnen eigenaren en gemeente samen doen? ➢ Deskundigheden/kennis uitwisselen en bundelen. ➢ Adviezen voor de korte en lange termijn bespreken. ➢ Ondersteuning bij diverse activiteiten en daarmee samenhangende procedures, zoals vergunningen, ruimtelijke plannen etc. ➢ Kerken betrekken bij dorpsvisies. ➢ Samenwerking kerken en dorpshuizen bevorderen. ➢ Koppelen religieus en maatschappelijk gebruik. ➢ Stimuleren van haalbaarheidsonderzoeken voor neven- en herbestemmingen. De kerkeigenaren spraken de behoefte uit aan structureel overleg met elkaar en met de gemeente.
De suggestie van een kerkenplatform, dat 1 à 2 keer per jaar bijeenkomt, werd als waardevol gezien. Een dergelijk platform vergt een goede voorbereiding van een kern- of klankbordgroep. Diverse deelnemers hebben zich bereid verklaard aan een dergelijke voorbereidingsgroep te willen deelnemen. b. Diverse overleggen met eigenaren van bedreigde kerkgebouwen In de kerkenvisie zijn 9 kerkgebouwen opgenomen die als bedreigd zijn aangemerkt omdat de religieuze functie binnen vijf jaar mogelijk zal worden opgeheven. Dit zijn de Ichtuskerk en de SintNicolaaskerk in Brouwershaven, de kerk in Burgh, de Sint-Adriaanskerk in Dreischor, de Onze Lieve Vrouwe op Zee kerk te Haamstede, de Driekoningenkerk te Noordgouwe, de Corneliuskerk in Noordwelle, de Lutherse Kerk en de Sint-Willibrorduskerk in Zierikzee. Op verzoek van de eigenaar is daaraan toegevoegd de Geertruidkerk in Ouwerkerk. Met de eigenaren van deze 10 kerkgebouwen zijn in de periode januari tot en met september 2023 één of meerdere gesprekken gevoerd. c. Overleg met eigenaren van kerkgebouwen met onjuiste bescherming Tijdens de bijeenkomst op 24 januari 2023 werd een tweetal kerkeigenaren verrast met de mededeling dat hun gebouwen een rijksbescherming genoten. Deze rijksbescherming betrof een bescherming vanwege de preekstoel (kerk Kerkwerve) en vanwege de preekstoel en het orgel (kerk Zonnemaire).
Omdat door de Raad van State in 2008 een vanwege-bescherming niet rechtmatig werd beoordeeld, worden de vanwege-beschermingen door de rijksoverheid omgezet in volledige bescherming van het gebouw. Dit was in deze gevallen nog niet gebeurd en is door de gemeente gemeld bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Dit heeft inmiddels geleid tot aanpassingen in het register van beschermde rijksmonumenten. De eigenaren van beide kerkgebouwen zijn door de 3
gemeente op de hoogte gebracht van de rechten en plichten tijdens een tweetal bijeenkomsten. Het kerkbestuur van Zonnemaire heeft inmiddels ook al een rijkssubsidie toegezegd gekregen voor de instandhoudingskosten van het kerkgebouw voor de periode 2024-2029. d. Diverse overleggen met beleidsmedewerkers van de gemeente In de maanden maart en april 2023 hebben diverse gesprekken plaatsgevonden met beleidsmedewerkers van de gemeente. Doel van die gesprekken was om te verkennen bij welke beleidsdomeinen het religieus erfgoed mogelijk kan worden ingepast in gemeentelijk beleid. Kansen werden gezien in het ruimtelijk beleid (omgevingsvisie/omgevingsplan), wonen met langdurige zorg, verduurzaming, relatie met dorpshuizenbeleid, afstemming instandhouding torens (in gemeentelijk bezit) en kerken en in recreatie en toerisme. Lastiger wordt dit voor horecabestemmingen, terwijl ook de culturele programmering niet overal kan worden ingezet. Een museumfunctie in een kerkgebouw kan in de toekomst mogelijk in een incidentele behoefte voorzien. Uit de gesprekken werd duidelijk dat er nog een kruisbestuiving tussen het erfgoedbeleid en andere beleidsdomeinen moet plaatsvinden. Maar een eerste stap is gezet. De conclusies 1. Overzicht kerken in cijfers In de kerkenvisie zijn 48 kerkgebouwen opgenomen, waarvan er 2 torens zijn.
Beide torens zijn rijksmonument en in eigendom bij een professionele beheersstichting en behoeven in fase 2 geen verdere aandacht. Van de 46 overgebleven kerkgebouwen zijn er 8 herbestemd en staat er 1 leeg. Of de eigenaren geïnteresseerd zijn in een vervolg op de kerkenvisie is niet bekend. Van deze 9 kerkgebouwen hebben er 2 de status van rijksmonument. De overige 37 kerkgebouwen zijn momenteel (nog) in religieus gebruik. Hiervan hebben 13 kerkgebouwen de status van rijksmonument en wordt voor 8 kerkgebouwen door het Erfgoedplatform Schouwen-Duiveland (conform de aanbeveling uit de kerkenvisie) de status van gemeentelijk monument geadviseerd. De overige 16 hebben geen beschermde status en dit is ook niet aan de orde omdat er onvoldoende sprake is van cultuurhistorische waarden. Rijksmonumentale kerkgebouwen hebben in de meeste gevallen ook een rijksbeschermde kerktoren, waarvan de gemeente Schouwen-Duiveland de eigenaar is. Afstemming over de instandhouding van kerk en toren vindt tot op heden niet of nauwelijks plaats. 2. Behoefte op korte termijn ➢ De rijksmonumentale kerkgebouwen van Schouwen aan Zee (Burgh, Noordwelle en Renesse) worden mogelijk overgedragen aan de Stichting Oude Zeeuwse Kerken. Een voorstel om de kerktorens toe te voegen aan een haalbaarheidsonderzoek, waarvoor subsidie bij de rijksoverheid kan worden aangevraagd, is aan de eigenaar voorgelegd.
De eigenaar houdt zelf de regie, dus vooralsnog is er geen rol voor de gemeente. ➢ De toekomst van de Geertruidkerk in Ouwerkerk staat onder druk. Voorgesteld is een haalbaarheidsonderzoek uit te voeren, waarbij kerk én toren, eigendom van de gemeente Schouwen-Duiveland, worden betrokken. Tussentijds is op advies van de gemeente een inspectie (met herstelwerkzaamheden) door de Monumentenwacht Zeeland uitgevoerd en is tevens een aannemersbegroting voor herstel beoordeeld. De eigenaar en de gemeente hebben inmiddels subsidie voor een haalbaarheidsonderzoek bij het Rijk aangevraagd.
4
➢ De eigenaar van de Ichtuskerk en de Sint-Nicolaaskerk in Brouwerhaven beraadt zich op de toekomst, waarbij de Stichting De Nicolaas activiteiten uitvoert ter dekking van de instandhoudingskosten. Het kerkbestuur houdt zelf regie. ➢ De eigenaren van de kerken in Dreischor en Noordgouwe onderzoeken verregaande samenwerking. Voor de kerk in Dreischor is een medegebruiker/-eigenaar in beeld: de eigenaar van de kerk in Sirjansland. Voor de kerk van Dreischor wordt een onderzoek naar de haalbaarheid van nevenbestemming(en) uitgevoerd door bureau COUP. Dit bureau was ook betrokken bij het opstellen van de kerkenvisie. Voorziene parkeerproblematiek is onder de aandacht van de gemeente gebracht. ➢ De Lutherse Kerk in Zierikzee en de beide R.K.-kerken in Zierikzee en Haamstede worden, in ieder geval de komende 5 jaar, volgens de eigenaren in het voortbestaan niet bedreigd. Van de oorspronkelijke 9, later bijgesteld naar 10, bedreigde kerken vallen er vooralsnog 3 af. Van de resterende 7 kerken houden de eigenaren de regie bij 6 kerken. Bij de Geertruidkerk in Ouwerkerk is behoefte aan regelmatig contact met de gemeente. 3. Structurele behoefte Door de op 24 januari 2023 aanwezige kerkeigenaren, met name van de kerken in religieus gebruik, is de behoefte aan regelmatig contact (onderling en met de gemeente) nadrukkelijk geuit.
Ook de behoefte aan een contactpersoon bij de gemeente is gemeld, evenals de wens om een regelmatig contact met de Stichting Oude Zeeuwse kerken. Naast de behoefte aan contact tussen eigenaren van kerkgebouwen onderling en met de gemeente, is ook duidelijk geworden dat de erfgoedcoördinator van de gemeente een rol kan vervullen op het gebied van religieus erfgoed. Regelmatige afstemming met andere beleidsdomeinen zal de kansen voor de toekomstbestendigheid van kerkgebouwen vergroten. Een integrale aanpak kan hierin voorzien. 4. Resultaten verkenning versus aanbevelingen Aanbeveling 1 2 3 4
Omschrijving Onderzoek kansen bedreigde kerken Onderzoek kansen op regionaal niveau Registratie interieurs Breid bescherming kerkgebouwen uit
5
Betrek inwoners en dorpsraden
6
Stimuleer onderzoek herbestemmingen Onderzoek professionele beheersorganisatie Monitor onderhoudsstaat Uitvoeren duurzaamheidsscan Werving vrijwilligers Aanstellen contactpersoon gemeente Vastleggen integrale werkwijze binnen gemeente
7 8 9 10 11 12
5
Behandeld Uitgevoerd -
Actie Bewaken In actieplan opnemen
Opgenomen in advies Erfgoedplatform -
Uitgevoerd
In actieplan opnemen Opnemen in het erfgoedbeleid Betrekken bij onderzoeken herbestemming Jaarlijks beoordelen
-
In actieplan opnemen
Tijdelijk aangewezen
In actieplan opnemen In actieplan opnemen In actieplan opnemen In actieplan opnemen
-
In actieplan opnemen
De voorgestelde aanpak Op basis van de verkenning en de rapportage worden de volgende voorstellen gedaan: 1. Benoem een aanspreekpunt voor de kerken in de persoon van een beleidsondersteunend medewerker. 2. Stel een vaste kerngroep in met een flexibele schil: - Als vaste kerngroep de erfgoedcoördinator/beleidsmedewerker erfgoed, een externe deskundige/adviseur voor religieus erfgoed, ondersteund door de beleidsondersteuner/aanspreekpunt. - Aangevuld met een flexibele schil bestaande uit een bestuurslid van de Stichting Oude Zeeuwse Kerken, een vertegenwoordiger van de kerken (PKN) en een deskundige op het gebied van het (her)gebruik van kerkgebouwen van bureau Kathedraaldenkers. 3. Geef de kerngroep de volgende opdrachten: - Het uitwerken van een actieplan voor de 12 aanbevelingen. - Het 1 à 2 keer per jaar organiseren van een kerkenplatform. - Het bewaken van de korte termijnacties voor de bedreigde kerkgebouwen. 4. Stel een jaarlijks budget beschikbaar voor onkosten van de kerngroep (bijv. voor vergoeding van uren en reiskosten). De benodigde middelen De voorgestelde aanpak kost zowel tijd als geld. Per voorstel wordt hiervoor de volgende inschattingen gemaakt: 1. Aanspreekpunt voor het contact met kerkeigenaren (op verzoek van eigenaren en van de gemeente), alsmede onderdeel uitmaken van de kerngroep wordt gemiddeld 2 uur per week geraamd, dus afgerond 100 uur op jaarbasis.
De kosten hiervan bedragen: € 38,75 per uur (volgens opgave salarisadministratie). In totaal komt dit neer op € 3.875 op jaarbasis. 2. Voor het instellen van een kerngroep dient onderscheid te worden gemaakt tussen de vaste en de flexibele kern: • Vaste kern: erfgoedcoördinator, voor intern overleg, uit te voeren werkzaamheden en overleggen 3 x 25 uur = 75 uur. Dit kan worden ingepast in het takenpakket van betrokkene. Beleidsondersteuning: de inzet is opgenomen onder punt 1. Aansturing kerngroep en kerkenplatform: inhuur van 75 uur à € 85 per uur + reiskosten; in totaal te ramen op € 6.375. • Kosten flexibele kern bestaan uit inhuur + reiskosten. Maximaal te ramen € 5.000. 3. Uitwerken actieplan: ook hiervoor moet inhuur worden gepleegd, waarbij 25 uur à € 85 + reiskosten in totaal geraamd wordt op € 2.125. De structurele kosten van het borgen van de aandacht voor de kerkgebouwen in de gemeente Schouwen-Duiveland (= fase 2) kunnen worden geraamd op maximaal € 17.375 per jaar.
6