2024.130 Bijlage Onderzoeksopzet Evaluatie project restauratie kademuren Oude Haven Zierikzee

Onderzoeksopzet – Evaluatie project restauratie kademuren Oude Haven Zierikzee 1. Aanleiding en vraag De historische binnenstad van Zierikzee wordt in fases heringericht. De Oude Haven is de derde en laatste fase van deze herinrichting. Daarnaast vindt een restauratie van de kademuren plaats. In 2020 wordt de opdracht gegund om tot een voorlopig ontwerp voor de restauratie van de kademuren te komen. Bewoners geven al snel aan zorgen te hebben, vooral over het rooien van bomen, de uitvoeringsmethodiek van de restauratie en het effect hiervan op het risico op verzakking van de (monumentale) panden. Er volgt een proces met onder andere een participatietraject, een second opinion en verschillende onderzoeken. Dit proces kenmerkt zich door zorgen en (soms felle) discussies. In juni 2023 besluit de gemeenteraad over een gewijzigde uitvoeringsmethodiek, waarbij het metsel- en voegwerk wordt hersteld. Bij dit besluit zegt de wethouder toe om een onafhankelijke evaluatie naar het proces uit te voeren. De voorliggende onderzoeksopzet bevat een aanpak voor de onafhankelijke evaluatie. De hoofdvraag luidt: Hoe is het proces restauratie kademuren Oude Haven in Zierikzee tot en met juni 2023 verlopen en wat kan gemeente Schouwen-Duiveland hiervan leren? Daarbij onderscheiden we de volgende deelvragen: 1. Hoe is het proces restauratie kademuren Oude Haven in Zierikzee feitelijk verlopen? 2.

Hoe is dit proces ervaren door de betrokken partijen (gemeente, bewoners, adviseurs en andere betrokkenen)? 3. Welke effecten heeft de rol en aanpak van gemeente Schouwen-Duiveland gehad op het proces? 4. Tot welke lessen en aanbevelingen voor gemeente Schouwen-Duiveland leidt dit? Bij deze vraagstelling plaatsen we een drietal noties. Ten eerste richten we ons op de periode tot en met juni 2023, toen de gemeenteraad besloot over een gewijzigde uitvoering van de restauratie. De vervolgstappen die daarna zijn gezet, vallen buiten de scope. Het startmoment is de gunning in 2020, maar ook de relevante voorgeschiedenis zal worden meegenomen. Ten tweede richten we ons expliciet op lessen voor gemeente Schouwen-Duiveland; zowel ambtelijk als bestuurlijk en politiek. Het gaat dan bijvoorbeeld om vragen zoals, zijn de juiste projectstappen genomen, zijn varianten voldoende onderzocht, hoe was besluitvorming georganiseerd, hoe is omgegaan met de zorgen van omwonenden, et cetera. Ten derde heeft de evaluatie als doel om te leren. Het gaat dus niet om beoordelen en het ‘afrekenen’ van betrokken functionarissen, maar om het reconstrueren van de gebeurtenissen in het doorgemaakte proces om daarvan te leren met het oog op toekomstige ruimtelijke en participatieve processen.

2. Stappenplan Om de vraag te beantwoorden, worden drie stappen gezet: (1) procesreconstructie, (2) gesprekken, en (3) rapport. Stap 1. Procesreconstructie In een complex proces is het van belang om het proces eerst te reconstrueren. Hiervoor starten we met een documentonderzoek. Alle relevante documenten over het project – denk aan plannen,

- 1-

overeenkomsten, onderzoeken, ontwerpen, memo’s en nieuwberichten – worden onderzocht. De resultaten worden vastgelegd in een gevisualiseerde tijdlijn en een onderliggende reconstructie (welke gebeurtenissen, op welk moment, met welke inhoud, welke partijen, met welke gevolgen). Vervolgens vindt met de direct betrokkenen vanuit gemeente Schouwen-Duiveland een tijdlijnworkshop plaats. Tijdens de workshop wordt de tijdlijn geverifieerd en aangevuld. Deze stap resulteert in een tijdlijn met onderliggende reconstructie, waarmee het feitelijk verloop van de gebeurtenissen in beeld komt (deelvraag 1). Stap 2. Gesprekken In complexe processen hebben de betrokkenen verschillende perspectieven op de gebeurtenissen. In gesprekken met de betrokken partijen brengen we in beeld hoe het proces is ervaren (deelvraag 2), en welke effecten de rol en aanpak van gemeente Schouwen-Duiveland heeft gehad (deelvraag 3). Om alle perspectieven goed in beeld te brengen, schatten wij in dat 12 interviews nodig zijn. Het betreft interviews met: gemeente Schouwen-Duiveland (3 ambtenaren, 1 management, 1 wethouder), bewoners (4), adviseurs (2), overig (1). Van elk interview wordt een verslag gemaakt en dit verslag wordt bij de respondent ter goedkeuring teruggelegd.

De interviewverslagen zijn alleen beschikbaar voor de onderzoekers en worden door de onderzoekers op geen enkele wijze gedeeld met andere partijen. De in interviews verstrekte informatie wordt vertrouwelijk en geanonimiseerd benut in onze analyses. Stap 3. Rapport Het verzamelde materiaal in het documentonderzoek en de interviews wordt geanalyseerd. Daarbij worden de deelvragen beantwoord en komt in beeld welke lessen geleerd kunnen worden. De lessen vormen ook de basis om aanbevelingen aan de gemeente te doen. Elementen die aan de orde zullen komen zijn: projectmatig werken (scope, stappen, rollen), procesmatig en participatief werken (processtappen, omgang met zorgen omwonenden, participatietraject), en het besluitvormingsproces (varianten, beslismomenten, beslisinformatie). Daarbij betreft het lessen aan ambtenaren, management, bestuur en politiek. Deze resultaten worden vastgelegd in een rapport, inclusief een samenvatting. Ook zal een presentatie worden verzorgd voor de gemeenteraad. Optie: Het doel van de evaluatie is om te leren. Daarom is het een optie om op basis van het onderzoek een masterclass te organiseren voor ambtenaren van gemeente Schouwen-Duiveland die betrokken zijn bij complexe processen. Tijdens deze masterclass gaan we in op de lessen uit de evaluatie en vertalen we dit met interactieve werkvormen naar de werkpraktijk van ambtenaren en leidinggevenden.

De masterclass is niet opgenomen in deze offerte, maar hiervoor kan aanvullend gekozen worden bij het verschijnen van het rapport. Afstemming Een goede onafhankelijke evaluatie vraagt ook het organiseren van de onderlinge afstemming. Daarbij moeten de verschillende rollen op voorhand helder zijn. Wij stellen het volgende voor: - Het instellen van een begeleidingsgroep vanuit gemeente Schouwen-Duiveland. Zij komen driemaal bijeen: o Startoverleg – bespreken onderzoeksaanpak o Tussentijds overleg – bespreken stand van zaken en waarborgen dat de evaluatie antwoord geeft op de gestelde vragen. o Conceptresultaat – bespreken van conceptrapport Om de onafhankelijkheid van de onderzoekers te waarborgen, beperkt deze afstemming zich tot de onderzoeksaanpak, en de feitelijke onjuistheden en onduidelijkheden.

- 2-

-

De opdrachtgever vanuit de gemeente (vanuit strategie/audit) en de projectleider vanuit het onderzoeksteam hebben tweewekelijk contact om de voortgang te bespreken.

De stappen, activiteiten en (tussentijdse) resultaten zijn samengevat in de onderstaande tabel. Stap

Activiteiten

(Tussentijdse) resultaten

1. Procesreconstructie

• Documentonderzoek • Opstellen tijdlijn • Tijdlijnworkshop

Tijdlijn met onderliggende reconstructie

2. Gesprekken

• Interviews (12)

Interviewverslagen

3. Rapport

• Analyse • Opstellen rapport met lessen en aanbevelingen • Presentatie gemeenteraad

Rapport

Afstemming en organisatie

• Begeleidingsgroep • Tweewekelijkse stand van zaken

3. Team en ervaring Team Voor het uitvoeren van de heroriëntatie stellen wij dr. Jitske van Popering-Verkerk (projectleider en senioronderzoeker), Catherine Vroon, MSc. (junioronderzoeker) en Mike Duijn (expert) voor, allen werkzaam bij GovernEUR/Erasmus Universiteit Rotterdam. GovernEUR is een impactcentrum van de Erasmus Universiteit Rotterdam en richt zich op de praktische toepassing van wetenschappelijke kennis en onderzoeksmethoden uit de bestuurskunde. In de onderzoeken wordt veel waarde gehecht aan gezamenlijk leren met alle betrokkenen rond een vraagstuk, waarbij GovernEUR haar onafhankelijke positie inzet om het leerproces te voeden en ondersteunen. Dr. Jitske van Popering-Verkerk is managing director en senior onderzoeker bij GovernEUR/Erasmus Universiteit Rotterdam. Zij doet als bestuurskundige onderzoek naar samenwerking tussen partijen rond complexe vraagstukken. In het bijzonder onderzoekt zij complexe ruimtelijke vraagstukken, waaronder waterbeheer, klimaatadaptatie, landelijk gebied en energietransitie. Zo heeft zij recent evaluaties uitgevoerd naar de participatie in waterprojecten in Gelderland, naar het gemeentelijk proces rond de komst van windmolens in Amsterdam, ook verzorgt zij de taskforce governance van de broedplaats zoetwater Schouwen-Duiveland.

In de onderzoeken maakt zij veel gebruik van interactieve en participatieve methoden om tot gedeelde inzichten en samenwerking te komen. Voor haar betrekking bij GovernEUR was Jitske werkzaam als bestuurskundig adviseur vanuit Rijkswaterstaat Zee en Delta in het Deltaprogramma en als promovendus aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Catherine Vroon, MSc. is junior-onderzoeker bij GovernEUR/Erasmus Universiteit. Ze heeft een achtergrond in antropologie en media- en cultuurwetenschappen, met een specialisatie in kwalitatieve methoden en visuele etnografie. Haar interesses liggen voornamelijk op het gebied van maatschappelijke en sociologische vraagstukken, met een focus op de relatie tussen grote problemen en de alledaagse burger. Recent heeft zij onderzoek gedaan naar de watertoets als ruimtelijk instrument en naar manieren om de kwaliteit van nationaal beleid te verbeteren. Catherine is tevens actief op het - 3-

gebied van wetenschapscommunicatie en maakt deel uit van het onderzoeksinitiatief Vital Cities and Citizens van de Erasmus Universiteit. Voor haar betrekking bij de Erasmus Universiteit, was ze werkzaam op het gebied van wetenschapscommunicatie aan de Universiteit Leiden. Dr. Mike Duijn is managing director en senior onderzoeker bij GovernEUR. Daarnaast is hij werkzaam als senior wetenschappelijk onderzoeker bij de vakgroep Bestuurskunde & Sociologie van de Erasmus Universiteit Rotterdam, op het gebied van ruimtelijke ordening, stedelijke vraagstukken, water- en bodembeheer, klimaatadaptatie en energievoorziening. Zijn kernkwalificaties in het onderzoeks- en advieswerk zijn: 1) het uitvoeren van bestuurskundig en beleidsgericht (evaluatie)onderzoek door middel van kwalitatieve en participatieve methoden, 2) organisatie en facilitering van interactieve beleidsvormingsprocessen en 3) kennis- en leerprocessen in de publieke sector. Onafhankelijkheid De drie onderzoekers zijn werkzaam aan de Erasmus Universiteit en houden zich aan de Nederlandse Gedragscode Wetenschappelijke Integriteit van de Universiteiten van Nederland. Ook in de onderzoeksopzet van deze evaluatie zitten meerdere waarborgen. Zo zullen interviews altijd door twee onderzoekers worden afgenomen, worden verslagen door de respondenten op juistheid gecheckt en vindt de analyse door het gehele onderzoeksteam plaats.

Eén van de onderzoekers – dr. Jitske van Popering-Verkerk – is woonachtig in Zierikzee. Zij is op geen enkele wijze betrokken of betrokken geweest bij het project restauratie kademuren Oude Haven, ook zijn er geen persoonlijke relaties met betrokkenen. Zij noch haar directe familieleden of vrienden hebben zakelijke belangen in of rond het gebied van de Oude Haven. Daarmee en met de eerdergenoemde waarborgen, is haar onafhankelijkheid geborgd. Voorbeeldprojecten De onderzoekers hebben brede ervaring met onafhankelijke evaluaties naar complexe (ruimtelijke) processen in een politiek-bestuurlijke setting. Onderstaand schetsen wij een drietal voorbeeldprojecten. Evaluatie participatie Gelderse waterprojecten (2023) In opdracht van de provincie Gelderland heeft GovernEUR een evaluatie uitgevoerd naar het verloop van de participatieprocessen in twee waterprojecten, alsmede naar de omgang met de weerstand die pas in een laat stadium van beide projecten is ontstaan. Voor de evaluatie is een bureaustudie, tijdlijnanalyse en interviewronde uitgevoerd. Op basis hiervan zijn lessen geformuleerd voor provincie Gelderland over het ontstaan van en de omgang met weerstand. Met de beoogde lessen gaat de provincie lopende participatieprocessen herijken en toekomstige beter inrichten.

Tijdlijnreconstructie Engelenburgerbrug Dordrecht (2022) In opdracht van de gemeente Dordrecht heeft GovernEUR een reconstructie gemaakt van de sloop-nieuwbouw van de monumentale Engelenburgerbrug in de binnenstad van Dordrecht. Tijdens het proces zijn er echter verschillende scopewijzigingen geweest (van groot onderhoud naar sloop-nieuwbouw van de brug). Deze werden onder andere veroorzaakt door technisch-constructieve tegenvallers als door kritiek vanuit omwonenden. Het doel van de reconstructie is om in beeld te brengen hoe de aan de gemeenteraad voorgelegde besluiten, onderbouwd zijn geweest en in hoeverre daarbij steeds de juiste risicoinschattingen en informatievoorziening zijn verzorgd. Met documentonderzoek en twee werksessies heeft GovernEUR een tijdlijn opgesteld die inzicht biedt in het hele proces (zie onderstaand een fragment van deze tijdlijn). Het rapport biedt conclusies en aanbevelingen voor de aanpak van volgende brugprojecten in Dordrecht.

- 4-

Evaluatie participatie windmolens Amsterdam (2021) GovernEUR heeft met prof. Eefje Cuppen (Leiden Universiteit) het participatieproces rond de Regionale Energiestrategie (RES) in Amsterdam geëvalueerd. Dit proces leidde tot conflicten over windmolens bij IJburg en de Noorder-IJplas. In opdracht van gemeente Amsterdam zijn de betrokkenen bij de RES gesproken en hun ervaringen met het participatieproces opgetekend. De conclusie was dat de gemeente een uitgebreid participatieproces heeft opgetuigd rond de RES Amsterdam. Bewoners werden via deze bijeenkomsten vroegtijdig betrokken bij de RES en de vragen en opzet waren, vanuit de gemeente en de RES-opdracht bezien, logisch. Deze logica kwam echter niet overeen met de logica van de participanten. Gemeente en participanten zaten - figuurlijk gesproken - in een andere film. Deelnemers voelden zich gepasseerd doordat veel van hun vragen voor de gemeente inmiddels een gepasseerd station waren, juist nog niet aan de orde waren, of omdat de gemeente voor inhoudelijke vragen verwees naar andere instanties. De gemeente heeft verschillende keuzes gemaakt die de scheiding van films, en daarmee de polarisatie, heeft versterkt. Inmiddels heeft de gemeenteraad het rapport besproken en via een aangenomen motie gevraagd de aanbevelingen over te nemen.

4. Planning en inzet Planning Het streven is om het onderzoek in concept voor de zomer gereed te hebben. Tijdens het zomerreces zal het rapport gecheckt worden, na het zomerreces wordt het definitieve rapport opgeleverd en gepresenteerd. Als startmoment gaan we uit van week 17. Dit levert de onderstaande planning op. Daarbij is het goed te vermelden dat week 18 de meivakantie betreft en de onderzoekers niet beschikbaar zijn. Week 1. Reconstructie 2. Gesprekken 3. Rapport Begeleidsingscie.

17

18

19

20

21

- 5-

22

23

24

25

26

27

28