2023 387 Bijlage 1 Evaluatierapport pilot gratis OV

Evaluatierapport pilot gratis OV Gemeente Schouwen-Duiveland

September 2023

Inhoudsopgave Samenvatting .......................................................................................................................................... 3 1.

Aanleiding ........................................................................................................................................ 4

2.

Inleiding ........................................................................................................................................... 5

2.1.

Doelgroep .................................................................................................................................... 5

2.2.

Kwantitatieve versus kwalitatieve evaluatie ............................................................................... 5

2.3.

Vraagstelling voor de evaluatie ................................................................................................... 6

3.

Opzet evaluatie................................................................................................................................ 7

3.1.

Schriftelijke vragenlijst ................................................................................................................ 7

3.2.

De steekproef............................................................................................................................... 7

4.

Resultaten evaluatie ........................................................................................................................ 8

4.1.

Effecten op reisgedrag, sociale participatie en kennis OV .......................................................... 8

4.2.

Tevredenheid onder gebruikers van het gratis OV .................................................................... 10

4.3.

Effecten bij niet voortzetten van de pilot gratis OV .................................................................. 10

4.4.

Redenen van het niet ophalen van het DalVrij-abonnement .................................................... 10

5.

Conclusies en aanbevelingen ......................................................................................................... 12

5.1.

Wijziging van het reisgedrag en de effecten daarvan ............................................................... 12

5.2.

Gevolgen van beëindiging pilot gratis OV op reisgedrag minima ............................................. 12

Bijlage 1 Vragenlijst ............................................................................................................................... 13

2

Samenvatting In de gemeente Schouwen-Duiveland wordt onderzocht in hoeverre onder inwoners met een minimuminkomen behoefte is aan gratis openbaar vervoer. Daarom is een pilot gestart. Aan deze pilot nemen 93 inwoners deel. Zij wonen verspreid over het eiland Schouwen-Duiveland. Geprobeerd is om de groep deelnemers demografisch gezien een goede afspiegeling te laten zijn van de minimapopulatie in de gemeente. De pilot loopt bijna ten einde. In dit evaluatierapport wordt de pilot geëvalueerd. De deelnemers kunnen sinds 1 september 2022 een jaar lang vrij reizen met het DalVrij-abonnement tijdens daluren (maandag tot en met vrijdag na 9:00 uur en in het weekend de hele dag) in de provincie Zeeland, de Hoeksche Waard en Goeree-Overflakkee met alle bussen van Connexxion en Interliner 395 naar Rotterdam. Het doel van deze pilot is het in kaart brengen van het gebruik en de effecten van gratis OV voor minima. Dit doel is behaald. Zowel de kwaliteit als de kwantiteit zijn geëvalueerd. In juni 2023 hebben wij overzichten van Connexxion ontvangen met daarop het aantal reisbewegingen vanuit de gemeente Schouwen-Duiveland en de reisafstand. Daarnaast geven de onder de deelnemers gehouden enquêtes (respons van 56%) een goed beeld van de ervaringen met het gratis openbaar vervoer.

De participatiemogelijkheden van deze inwoners zijn versterkt: 65% van de deelnemers is vaker met de bus gaan reizen en heeft hierdoor meer activiteiten ondernomen. Het overgrote aantal respondenten is zeer tevreden (69%) respectievelijk tevreden (12%) over de pilot met het DalVrijabonnement. Het gratis OV heeft ook een positief effect op het sociaal welbevinden van deze inwoners. Zij geven aan zich beter én minder eenzaam te voelen sinds zij gebruik maken van het DalVrij-abonnement. De pilot heeft er bovendien aan bijgedragen dat de kennis van het OV-systeem is verbeterd. Ruim de helft van de deelnemers heeft vaker de bus gepakt als voorheen in ruil voor de auto en fiets. Van de respondenten geeft bijna een kwart aan evenveel te blijven reizen met de bus als ze nu doen. Driekwart van de respondenten zou niet of minder vaak dan nu met de bus reizen als zij niet meer over het DalVrij-abonnement zouden beschikken.

3

1. Aanleiding Eind 2020 is door de toenmalige wethouder de heer Van den Bos naar aanleiding van een amendement toegezegd dat onderzocht zou worden in hoeverre een pilot gratis openbaar vervoer voor minima op Schouwen-Duiveland zou kunnen worden opgezet. Door de coronamaatregelen was het lange tijd niet mogelijk om een pilot te starten rond openbaar vervoer. Begin 2022 is onderzocht of een dergelijke pilot in de gemeente Schouwen-Duiveland kon worden opgezet en hoe hieraan uitvoering kon worden gegeven. Uit onderzoek blijkt dat veel mensen met een minimuminkomen door financiële beperkingen in een sociaal isolement leven. In de gemeente Schouwen-Duiveland worden minima op diverse manieren ondersteund, zodat deze groep toch kan blijven participeren in de samenleving. De uitkomsten van de pilot kunnen op een later moment aanleiding vormen om tot een breder en meer structureel gericht besluit te komen op het gebied van mobiliteit.

4

2. Inleiding Op 1 september 2022 is de pilot gratis openbaar vervoer (hierna: gratis OV) voor minima gestart. Deze pilot heeft een looptijd van een jaar en ziet op inwoners vanaf 12 jaar met een inkomen tot 130% van de bijstandsnorm. Deze pilot heeft als doel het versterken van de participatiemogelijkheden voor inwoners met een laag gezinsinkomen. Voorafgaand aan de pilot was onduidelijk in hoeverre er naast de huidige minimaregelingen, bij de doelgroep minima behoefte is aan gratis OV. Deze pilot geeft een indicatie over het gebruik van het openbaar vervoer door deze doelgroep. Dit rapport betreft de evaluatie van de pilot. In deze evaluatie wordt gekeken naar het gebruik van gratis OV én het effect van het gebruik voor minima. Op basis hiervan worden conclusies getrokken en aanbevelingen gedaan.

2.1. Doelgroep De totale groep minima in de gemeente Schouwen-Duiveland vanaf 12 jaar met een inkomen tot 130% van de bijstandsnorm omvat circa 2.650 inwoners. 500 personen uit deze doelgroep hebben in de zomer van 2022 een brief van de gemeente ontvangen. Van deze mensen is bij de gemeente bekend dat zij aan het inkomenscriterium voldoen. Om het onderzoek zo representatief mogelijk te laten zijn, is verder gekeken naar een goede spreiding qua geslacht, leeftijd en woonplaats. Inwoners konden zich aanmelden tot 13 augustus 2022. De inwoners die zich hierop hebben aangemeld, hebben na het invullen van een vragenformulier een brief ontvangen om hun deelname te bevestigen. Hierop volgend is per 1 september 2022 het DalVrij- abonnement van Connexxion aan hun persoonlijke OV-chipkaart gekoppeld. Deelnemers moesten het abonnement nog wel digitaal afhalen, voordat zij ook daadwerkelijk in de daluren gratis konden reizen. Van de 500 door de gemeente aangeschreven personen, hebben 93 personen het gratis abonnement aangevraagd en toegekend gekregen. Deelnemers aan de pilot kunnen met behulp van het DalVrij-abonnement vrij reizen gedurende de daluren (maandag tot en met vrijdag na 9:00 uur en in het weekend de hele dag).

Het abonnement is te gebruiken in de bussen van Connexxion in de provincie Zeeland (ook de buurtbus en de Interliner 395 naar Rotterdam), de regio Hoeksche Waard en Goeree-Overflakkee.

2.2. Kwantitatieve versus kwalitatieve evaluatie Om na afloop van de pilot een indruk te kunnen krijgen van het gebruik, is het noodzakelijk om zicht te krijgen op de gerealiseerde vervoersbewegingen (kwantitatieve evaluatie). In juni 2023 heeft Connexxion een gedetailleerd en geanonimiseerd overzicht toegestuurd met daarop data ten aanzien van het aantal reisbewegingen vanuit de gemeente Schouwen-Duiveland en de reisafstand. De gegevens zijn gespecificeerd per maand. Deelnemers hebben voorafgaand aan de pilot een formulier ondertekend waarmee zij aangeven akkoord te zijn met het uitlezen van deze gegevens en de overdracht ervan aan de gemeente. Naast de kwantiteit, is ook belangrijk om te weten hoe de deelnemers de pilot kwalitatief hebben ervaren. Dit zegt namelijk iets over de effectiviteit en doelmatigheid van gratis OV binnen de doelgroep en geeft duiding aan wat er schuilgaat achter de cijfers. Deze kwalitatieve evaluatie biedt een verdieping op de kwantitatieve gegevens. Voorafgaand aan de pilot is een nulmeting gehouden, met behulp van een vragenlijst met daarin enkele door de deelnemers schriftelijk te beantwoorden vragen. Zo er is onder meer gevraagd naar de ervaringen met het gebruik van openbaar vervoer. In juli 2023 hebben de deelnemers wederom een vragenlijst ontvangen met vergelijkbare vragen.

Daarnaast is deelnemers in de tweede vragenlijst specifiek gevraagd naar hun ervaringen met het gratis OV. 5

De verzamelde data biedt het college een goede basis om aan het einde van de pilotperiode een besluit te nemen over de (eventuele) voorzetting van het gratis OV.

2.3. Vraagstelling voor de evaluatie Het doel van deze evaluatie is het in kaart brengen van het gebruik en de effecten van gratis OV voor minima. Deze evaluatie geeft een antwoord op de vraag of de participatiemogelijkheden van deze inwoners zijn versterkt en in hoeverre (naast de huidige minimaregelingen) binnen de doelgroep behoefte is aan gratis OV. Specifiek geeft deze evaluatie inzicht in de volgende punten: -

De mate waarin de doelgroep meer is gaan reizen met de bus. In hoeverre dit invloed heeft op het sociaal welbevinden van de doelgroep. De mate waarin de pilot met gratis OV onder de doelgroep heeft bijgedragen aan de kennis over het OV in de provincie Zeeland. De mate waarin het gratis OV heeft geleid tot substitutie van de auto/fiets. De mate waarin het gratis OV heeft geleid tot het gebruikmaken van andere vormen van openbaar vervoer.

Daarnaast geeft de evaluatie ook inzicht in de tevredenheid van de doelgroep met de proef van gratis OV. Tenslotte geeft deze inzicht in de effecten wanneer het gratis OV voor deze doelgroep geen vervolg krijgt.

6

3. Opzet evaluatie 3.1. Schriftelijke vragenlijst Alle deelnemers aan de pilot hebben in juli 2022 en juni 2023 een vragenlijst ontvangen. Deze vragenlijst bestond uit 6 respectievelijk 8 vragen, waaronder 3 respectievelijk 7 open vragen. De vragen zijn zodanig geformuleerd dat zij inzicht geven in de in paragraaf 2 omschreven punten. De vragenlijsten zijn terug te vinden in bijlage 1 en 2.

3.2. De steekproef In het totaal zijn alle 93 personen die zich hadden aangemeld voor de pilot gratis OV in juni 2023 schriftelijk benaderd met de vraag om mee te werken aan het onderzoek door middel van het invullen van de vragenlijst. Uiteindelijk hebben 52 personen daadwerkelijk hun medewerking verleend aan het onderzoek. Daarmee is sprake van een respons van 56%. Van de 93 personen, hebben 77 personen hun vrij reizen abonnement daadwerkelijk opgehaald met hun OV-chipkaart (bijna 83%). Opvallend is dat 12 van de 16 inwoners die hun abonnement – ondanks hierop herhaaldelijk te zijn gewezen – niet hebben opgehaald, wel de laatste vragenlijst hebben ingevuld.

7

4. Resultaten evaluatie 4.1. Kenmerken deelnemers 66% van de respondenten woont alleen, 29% woont samen met of zonder kinderen, de overige betreft scholieren. 44% van de respondenten is gepensioneerd, 15% is huisman of-vrouw, 13% is in loondienst/ZZP, 6% betreft scholieren, 4% studenten, 7% ontvangt een uitkering, 2% zit in de ziektewet, 2% is werkloos en 7% betreft overige.

4.2. Effecten op reisgedrag, sociale participatie en kennis OV 4.2.1. Bestemmingen Het DalVrij-abonnement is grotendeels gebruikt voor reizen met buslijn 133 (Middelburg – OudeTonge) (51%). Daarnaast heeft een substantieel deel van de gereisd met buslijn 132 (Goes – Zierikzee) (28%). In mindere mate is gebruik gemaakt van de buslijnen 592 (Nieuwerkerk – Zierikzee via Ouwerkerk), 395 (Zierikzee – Rotterdam) en 134 (Zierikzee – Brouwershaven – Zierikzee). Onderstaande tabel geeft een totaaloverzicht. Lijn 133 (Middelburg – Oude-Tonge) 132 (Goes – Zierikzee) 592 (Nieuwerkerk – Zierikzee via Ouwerkerk) 395 (Zierikzee – Rotterdam) 134 (Zierikzee – Brouwershaven – Zierikzee) 629 (Station Goes) 591 (Nieuwerkerk – Zierikzee via Dreischor) 631 (Zierikzee Busstation – Sommelsdijk Campus) 27 (Goes – Yerseke) Totaal

Ritten 1.157 647 215 126 121 7 5

Percentage 50,68% 28,34% 9,42% 5,52% 5,30% 0,31% 0,22%

4 1 2283

0,18% 0,04% 100,00%

Tabel 1 De gebruikte buslijnen binnen het DalVrij-abonnement.

4.2.2. De mate waarin de pilot leidt tot het ondernemen van meer activiteiten Het overgrote gedeelte van de respondenten geeft aan het DalVrij-abonnement te gebruiken voor uitjes of familiebezoek. Daarnaast is ook het bezoeken van vrienden en doen van boodschappen vaak genoemd. In tabel 2 is weergeven voor welke reisdoelen de respondenten het DalVrij-abonnement hebben gebruikt. Reisdoelen

Percentage

Uitjes Familiebezoek Bezoek vrienden Bezoek ziekenhuis School

56% 48% 31% 21% 8%

Boodschappen doen Werk

37% 8%

Tabel 2 De reisdoelen waarvoor de respondenten het DalVrij-abonnement gebruiken.

8

4.2.3. De mate waarin men meer is gaan reizen met het OV 65% van de respondenten geeft aan door de proef met gratis OV méér te zijn gaan reizen met de bus. Degenen die gebruik hebben gemaakt van het DalVrij-abonnement, hebben gemiddeld 5 ritten per persoon gemaakt (twee keer heen en weer en één enkele reis). In de maanden december 2022 tot en met maart 2023 kwam het gemiddeld aantal ritten per persoon boven de 5 uit. De resultaten zijn weergeven in tabel 3. Bij onderstaande tabel moet de kanttekening worden gemaakt dat hieronder alleen de ritten worden weergegeven die beginnen in de gemeente Schouwen-Duiveland. Connexxion kan geen inzicht geven in de reisbewegingen op persoonsniveau. Wanneer deelnemers naar een plaats zijn gereisd buiten de gemeente Schouwen-Duiveland en hun terugreis zijn begonnen buiten de gemeente Schouwen-Duiveland, dan is deze (terug)reis niet meegenomen in het overzicht. Dit geldt voor alle ritten naar een bestemming buiten de gemeente Schouwen-Duiveland. Kortom, de tabel geeft alleen inzicht in de reisbewegingen van de deelnemers van de pilot die zijn gestart binnen de gemeente Schouwen-Duiveland.

Maand

Reizigerskilometers Ritten Aantal unieke reizigers

Gemiddeld aantal ritten per reiziger

sep-22 okt-22 nov-22 dec-22 jan-23

2.108 3.328 2.704 3.262 3.592

99 207 192 233 247

28 38 35 35 34

4 5 5 7 7

feb-23 mrt-23 apr-23 mei-23 jun-23

3.409 3.298 6.027 6.810 1.857

221 228 316 382 121

38 34 60 76 41

6 7 5 5 3

Totaal

36.395

2246

419

5

Tabel 3 Reizigersinformatie binnen het DalVrij-abonnement.

Ruim 28% van de ritten is gemaakt met buslijn 132 (Goes – Zierikzee). Dit betreft routes waarbij het – gezien het gemiddeld aantal kilometers dat per persoon is gereisd met deze buslijn – aannemelijk is dat de terugreis is gestart buiten de gemeente Schouwen-Duiveland. Dit betekent dat feitelijk dubbel zo vaak gebruik is gemaakt van deze buslijn door de deelnemers van de pilot, aangezien nu alleen de heenreis is meegenomen in het overzicht. De meeste ritten zijn gemaakt met buslijn 133 (Middelburg – Oude-Tonge). Het start- en eindpunt van deze buslijn licht eveneens buiten de gemeente Schouwen-Duiveland. Gezien het gemiddeld aantal kilometers per persoon van de gemaakte ritten, is het ook hier plausibel aan te nemen dat in werkelijkheid meer ritten met deze buslijn zijn gemaakt dan het aantal dat is weergegeven in bovenstaande tabel. Rekening houdend met deze kanttekening is het dus zeer waarschijnlijk dat in werkelijkheid veel meer ritten zijn gemaakt binnen het DalVrij-abonnement, dan tabel 3 weergeeft.

4.2.4. De mate waarin de pilot effect heeft op het sociaal welbevinden Het sociaal welbevinden is gemeten aan de hand van een vraag over de mate waarin men treden is over de proef van het gratis OV (vraag 4). Het merendeel (71%) van de respondenten heeft in de 9

toelichting aangegeven zich beter én minder eenzaam te voelen sinds zij gebruik maken van het DalVrij-abonnement.

4.2.5. De mate waarin de pilot heeft bijgedragen aan de kennis over het OV in Zeeland De kennis van het OV-systeem is verbeterd onder de respondenten. Meer dan de helft (60%) weet beter hoe, waar en op welke tijden de bussen in Zeeland rijden.

4.2.6. De mate waarin het gratis OV heeft geleid tot substitutie vanuit de auto en fiets Van de 32 respondenten die nu meer zijn gaan reizen met de bus (62% van het totaal aantal respondenten), geeft 53% aan nu minder gebruik te maken van de auto en fiets (dat is 33% van het totaal aantal respondenten).

4.3. Tevredenheid onder gebruikers van het gratis OV Het overgrote aantal respondenten is zeer tevreden (69%) respectievelijk tevreden (12%) over de pilot met het DalVrij-abonnement.

4.4. Effecten bij niet voortzetten van de pilot gratis OV Een ruime meerderheid van de respondenten (75%) zou niet of minder vaak dan nu met de bus reizen als zij niet meer over het DalVrij-abonnement zouden beschikken. Daarentegen zou 21% van de respondenten ongeveer evenveel blijven reizen met de bus als ze nu doen. Niet onderzocht is in hoeverre de deelnemers bereid zijn om een eigen bijdrage te betalen om in vervolg gebruik te kunnen blijven maken van het DalVrij-abonnement. Inwoners kunnen zelfstandig alleen een DalVrij-abonnement afnemen bij Connexxion indien zij 65+ zijn. Met dit abonnement kunnen zij vrij reizen in de dalenuren in bussen van Connexxion in de provincie Zeeland (ook Interliner 395 naar Rotterdam) en in de vervoersregio Hoeksche Waard Goeree Overflakkee. De kosten van dit abonnement bedragen 75 euro per jaar.

4.5. Redenen van het niet ophalen van het DalVrij-abonnement In de zomer van 2022 is aan 500 inwoners gevraagd of zij mee willen doen aan de pilot gratis OV; 407 van de 500 aangeschreven inwoners heeft geen gratis DalVrij-abonnement aangevraagd. Niet is onderzocht wat de redenen zijn waarom ruim 400 inwoners niet zijn ingegaan op de persoonlijke uitnodiging om mee te doen aan de pilot gratis OV. Volgens gegevens van Connexxion hebben 16 van 93 inwoners hun DalVrij-abonnement – ondanks hierop herhaaldelijk te zijn gewezen – niet opgehaald. Vijftien van de zestien deelnemers hebben de vragenlijst ingevuld en zijn aldus betrokken in dit onderzoek. Als belangrijkste reden wordt aangevoerd dat het vanwege medische redenen bij nader inzien niet mogelijk was om gebruik te maken van de bus (7 respondenten). Andere redenen die zijn aangevoerd zijn de afstand van huis tot het eerste busstation, toch geen interesse en de afsluiting van de Haringvlietbrug. Daarnaast geven 2 respondenten aan dat het niet gelukt is om het DalVrij-abonnement op te halen en op hun persoonlijke OV-chipkaart te activeren. Eén respondent gaf aan dat hij het uiteindelijk toch praktischer vond om de scooter te pakken dan de bus.

10

Redenen

Aantal keren genoemd

Percentages

Familie omstandigheden Afstand tot busstation Afsluiting Haringvlietbrug Medisch Eigen scooter

1 1 2 7 1

6,67% 6,67% 13,33% 46,67% 6,67%

Geen interesse Activeren niet gelukt

1 2

6,67% 13,33%

Totaal

15

100,00%

Tabel 4 Redenen van de respondenten om het DalVrij-abonnement niet op te halen.

11

5. Conclusies en aanbevelingen In dit hoofdstuk worden de conclusies op een rij gezet. Er wordt ingegaan op de vraag of in deze pilot de hoofd- en subdoelen zijn bereikt als omschreven in het projectplan. Op basis van deze conclusie wordt afgesloten met enkele aanbevelingen voor de toekomst. Er is grote tevredenheid onder de deelnemers aan de pilot gratis OV: 91% van de respondenten is tevreden, waarvan 69% zeer tevreden. De respondenten spraken de wens uit dat vervolg wordt gegeven aan het gratis OV voor minima.

5.1. Wijziging van het reisgedrag en de effecten daarvan Het gratis OV leidt ertoe dat bijna twee derde (65%) van de respondenten, nu meer gebruikmaakt van de bussen van Connexxion. Ongeveer 27% van de respondent is evenveel blijven reizen met de bussen van Connexxion, maar nu gratis. Het aantal ritten bleef beperkt met gemiddeld 5 per persoon per maand. In de wintermaanden lag het aantal hoger dan het gemiddelde. Het gemiddelde aantal van 5 ritten per persoon ligt in werkelijkheid een stuk hoger, aangezien in de telling alleen ritten zijn meegenomen van deelnemers die in de gemeente Schouwen-Duiveland zijn ingestapt. De terugrit van deelnemers die naar een bestemming buiten de gemeente zijn gereisd, zijn ten onrechte niet geteld. Hierdoor komt het maandelijks gemiddelde uit tussen de 5 en maximaal 10 ritten per persoon. Bijna driekwart (71%) van de respondenten, geeft aan als gevolg van het gratis OV meer activiteiten te ondernemen op het gebeid van ontspanning en bezoekt nu vaker familie en vrienden. Zij geven aan dat hun gevoel van eenzaamheid hierdoor is afgenomen: een positief resultaat. Ruim de helft (61%) van de minima die gebruikmaakt van het DalVrij-abonnement, heeft sinds de pilot meer kennis over het openbaar vervoer in Zeeland en weet nu beter hoe, waar en op welke tijdstippen de bussen van Connexxion in Zeeland rijden.

5.2. Gevolgen van beëindiging pilot gratis OV op reisgedrag minima Het grootste gedeelte van de minima zou niet of minder vaak met de bus reizen als de pilot gratis OV zou stoppen. Maar 21% zou evenveel blijven reizen met de bus en is kennelijk bereid hier zelf voor te betalen.

5.3. Aanbevelingen Ten tijde van de start van de pilot was het alleen mogelijk om het DalVrij-abonnement voor alle minima in de gemeente af te nemen. Op dit punt heeft Connexxion haar voorwaarden recent aangepast. De gemeente betaalt nu alleen voor de minima in de gemeente die het product daadwerkelijk afnemen (ongeacht of zij het reisproduct ook daadwerkelijk gebruiken). Hierdoor is het mogelijk in te spelen op de vraag van specifieke inwoners in plaats van collectief een reisproduct af te nemen bij een commerciële partij waarvan maar een bepaalt percentage van de doelgroep daadwerkelijk gebruik maakt. Eind 2024 loopt de vervoersovereenkomst met Connexxion af. Geen enkele vervoerder heeft zich gemeld om het busvervoer in Zeeland vanaf 2025 op zich te nemen. Connexxion evenmin. Het is aan te bevelen om deze kwetsbare doelgroep een duurzaam en bestendig product aan te bieden. Nu onduidelijk is wie het streekvervoer vanaf 2024 in Zeeland zal gaan verzorgen, is het af te raden het gratis OV vanaf 2024 voor één jaar aan te bieden aan de doelgroep, zonder te weten of dit vanaf 2025 nog kan worden aangeboden. Gezien de zeer positieve ervaringen onder de deelnemers van de pilot is het aan te bevelen de pilot één jaar voort te zetten onder de deze groep.

12

Bijlage 1 Vragenlijsten

13

14

15

16