2023 378 Bijlage 6b Stappenplan Malta final

Zeeuwse lessen met aquathermie en burgerparticipatie voor het stappenplan Buurtwarmte

Inhoudsopgave 1

2

3

4

Inleiding ...................................................................................................................................................... 5 1.1

Opzet van het project ......................................................................................................................... 5

1.2

Leeswijzer ........................................................................................................................................... 7

Lessen uit het project aquathermie en burgerparticipatie, Malta in Zierikzee ........................... 10 2.1

Goede start door brede betrokkenheid maatschappelijke partners ............................................... 10

2.2

Urgentie duurzame warmte wordt niet door iedereen gevoeld ...................................................... 10

2.3

Gedeelde verantwoordelijkheid voor het onderzoekproject ........................................................... 10

2.4

Door onzekere businesscase kunnen gewenste rollen niet worden ingenomen............................. 10

2.5

Kostprijs nieuwe infrastructuur betekent een negatieve businesscase ........................................... 11

2.6

Effect van de gasprijs op de stroomprijs verstoort businesscase .................................................... 12

2.7

Planningstermijnen investeringen elektrificatie verstoren ontwikkeling ........................................ 12

2.8

Balanceren tussen de vier werkstromen is essentieel ..................................................................... 12

Toekomstige mogelijkheden voor aquathermie in de wijk Malta te Zierikzee ........................... 17 3.1

Veranderende randvoorwaarden kunnen het project in Zierikzee nieuw leven inblazen ............... 17

3.2

Herbezinning op de rol van de samenwerkingspartners is nodig bij de faseovergang .................... 17

Proces technische haalbaarheid .......................................................................................................... 20 4.1

Technisch ontwerp ........................................................................................................................... 20

4.2 Ervaring en leerpunten proces technische haarbaarheid ........................................................................ 21 5

6

7

Financiële haalbaarheid en businesscase .......................................................................................... 24 5.1

Investeringskosten............................................................................................................................ 24

5.2

Kosten, inkomsten, en aansluitpercentage en vollooprisico............................................................ 24

5.3

Economische haalbaarheid voor de verschillende stakeholders ..................................................... 25

5.4

Ervaring en leerpunten ..................................................................................................................... 27

Subsidies en financiering ....................................................................................................................... 29 6.1

Subsidieregelingen ........................................................................................................................... 29

6.2

Financiering Ontwikkelfasen ............................................................................................................ 30

6.3

Ervaringen en leerpunten ................................................................................................................. 31

Risicoanalyse ........................................................................................................................................... 33 Ervaringen leerpunten ................................................................................................................................... 33

8

Burgerparticipatie ................................................................................................................................... 36 8.1

Aanpak: bewoners vanaf het prille begin betrekken ....................................................................... 36

8.2

Energiebesparing en ‘Transitiegereed’ ............................................................................................. 37

8.3

Alternatieve opties voor duurzaam warmtenet ............................................................................... 38

8.4

Ervaring en leerpunten ..................................................................................................................... 39 2 van 58

9

Rollen in de warmteketen ..................................................................................................................... 42 9.1

Rol Bewoner ..................................................................................................................................... 42

9.2

Rol Gemeente ................................................................................................................................... 44

9.3

Rol Woningbouwcorporatie ............................................................................................................... 2

9.4

Rol energiecoöperatie Zeeuwind........................................................................................................ 3

9.5

Ervaring en leerpunten ....................................................................................................................... 3

10 Bestuurlijke en juridische aspecten van het proces ........................................................................... 5

11

10.1

Vergunningen Aquathermie ............................................................................................................... 5

10.2

Bestuursrechtelijk ............................................................................................................................... 5

10.3

Besluitvormingsproces ....................................................................................................................... 6

10.4

Samenwerkingsovereenkomst partijen .............................................................................................. 7

Vervolg ........................................................................................................................................................ 9

BIJLAGEN.......................................................................................................................................................... 10 BIJLAGE 1

Ontwerpvariabelen technisch ontwerp Aquathermie ............................................................. 10

BIJLAGE 2 informatie voor woningbouwcorporaties ..................................................................................... 12 Colofon.............................................................................................................................................................. 13

3 van 58

Inleiding

4 van 58

1 Inleiding In de waterrijke provincie Zeeland ligt het voor de hand om, voor de duurzame verwarming van woningen, de mogelijkheden van aquathermie te onderzoeken. Aquathermie is thermische energie uit water. Er zijn drie vormen namelijk thermische energie uit oppervlakte water (TEO), thermische energie uit afvalwater (TEA) en thermische energie uit drinkwater (TED). In dit rapport delen we de lessen van het project Aquathermie en Burgerparticipatie dat vanaf het najaar 2020 heeft gelopen in de wijk Malta in Zierikzee. Dit project is gefinancierd door Stichting Zeeuwse Publieke Belangen (SZPB). We hopen met het rapport: • handelingsperspectieven te bieden aan overheden die in de warmtetransitie de regierol hebben, • handelingsperspectieven te bieden aan bewoners die in de warmtetransitie niet alleen de rol als klant hebben maar daarnaast ook als wijkbewoner, financier, belastingbetaler en kiezer, en ook andere afnemers zoals woningbouwcorporaties, • randvoorwaarden te scheppen voor de (coöperatieve) ontwikkelaar die samen met de bewoners, de gemeente, de woningbouwcorporatie en adviseurs en marktpartijen een aquathermieproject gaat ontwikkelen.

Huidige status van het project

Resultaten van het project bestaan uit een technisch ontwerp van het gebruik van aquathermie voor het verwarmen van woningen, een inschatting van financiële kosten en baten, een samenwerkingsverband van partners, ervaringen met bewonersparticipatie, inzicht in de geschiktheid van de bodem, inzicht in de geschiktheid van het oppervlakte water (Kaaskenswater) en ervaringen met het zoeken naar financiering voor ontwikkeling en realisatie. Het project is ver gekomen want het had een brede opzet, zat goed in elkaar, en had heel brede steun in de provincie Zeeland en andere partijen. Op basis van de uitgevoerde onderzoeken op het gebied van aquathermie moet de stuurgroep in oktober een besluit nemen voor een "go" of een "no-go" voor aquathermie. Dit project heeft tevens een rol gespeeld in de uitwerking van het Buurtwarmte stappenplan van Energie Samen: het Buurtproces, dat in samenwerking met verschillende warmte-initiatieven, verspreid door Nederland, tot stand is gekomen. Dat stappenplan is te vinden op de Energie Samen Academie en biedt een ‘Buurtproces’ aan voor bewonersinitiatieven, overheden en partners om een collectieve warmtevoorziening te ontwikkelen en exploiteren. En een aantal deelproducten van dit project zijn ook als voorbeeld van het Buurtproces op de Energie Samen Academie te vinden. In dit rapport wordt steeds met een link verwezen naar die betreffende stappen.

1.1

Opzet van het project

Initiatiefnemers en deelnemers

Aan dit project is een brede verkenning voorafgegaan van de kansen voor aquathermie in Zeeland. Die verkenning is in gang gezet door de Kopgroep Aquathermie Zeeland waarin de Zeeuwse overheden en andere partijen samenwerken. Daarin is op basis van een eerste analyse vastgesteld dat de gemeente Schouwen Duiveland een hoge potentie heeft voor aquathermie omdat het omringd is door water en de bodem geschikt is voor warmte- en koudeopslag. Dit gegeven is opgepakt door drie samenwerkingspartners: de gemeente Schouwen-Duiveland, energiecoöperatie Zeeuwind en woningbouwcorporatie Zeeuwland. Zij hebben in 2019 een haalbaarheidsstudie uit laten voeren door IF Technology naar kansrijke locaties op het eiland Schouwen- Duiveland. Daarbij zijn aanvankelijk drie voorkeurslocaties geselecteerd en is na nadere analyse de locatie Malta in Zierikzee gekozen voor vervolgonderzoek. 5 van 58

De drie partners hebben een projectplan geschreven dat bestaat uit drie deelonderzoeken: technisch-economisch, sociaal-organisatorisch en bestuurlijk-juridisch. In het technischeconomische deel is IF Technology betrokken, in het sociaal-organisatorische deel is Energie Samen betrokken en in het bestuurlijk-juridische deel is bureau Overmorgen betrokken.

Samenwerking met Energie Samen

Gezien de behoefte van Zeeuwse partijen om aquathermie ook elders in de provincie toe te passen, is in het projectplan opgenomen om de lessen vast te leggen in een stappenplan Aquathermie en Burgerparticipatie. Voor het maken van het stappenplan is de samenwerking gezocht met Energie Samen die elders in het land betrokken was bij vijf aquathermieprojecten, en op basis van alle ervaringen uit het veld al een stappenplan aan het uitwerken was. Energie Samen heeft in de wijk Malta geholpen met het vormgeven van het participatieproces met bewoners. De leerervaringen van dit project hebben een bijdrage geleverd aan het Buurtwarmte stappenplan; het Buurtproces Buurtwarmte, dat op de Energie Samen Academie te vinden is. De initiatiefase voor warmteprojecten van het Buurtproces Buurtwarmte werd nog in detail uitgewerkt op het moment dat het aquathermie project in Zierikzee liep. Daardoor is het definitieve stappenplan, zoals dat nu gepubliceerd is, niet precies in de wijk Malta gevolgd. Er zijn echter wel veel activiteiten uitgevoerd die ook in het Buurtproces Buurtwarmte zijn opgenomen. De leerervaringen die in dit project zijn opgedaan, heeft Energie Samen gecombineerd met leerervaringen elders. Zo is het gedetailleerde stappenplan van het Buurtproces mede op basis van de ervaringen in Zierikzee tot stand gekomen.

Met het afronden van het project in de wijk Malta, zullen ook relevante documenten die daarin zijn geproduceerd nog aan de Energie Samen Academie worden toegevoegd, zodat ze als voorbeeld kunnen dienen voor nieuwe aquathermieprojecten op andere locaties.

Initiatie

Ontwikkeling

Realisatie

Exploitatie

A

D

G

J

Voorbereiding

Ontwerp

Contractering

Onderhoud

Startdocument Buurtorganisatie

Conceptontwerp

Opdracht

Meerjarig onderhoudsplan

B

E

H

K

Samenwerking en visievorming

Uitwerking

Uitvoering

Optimalisatie

Bewonerspropositie

Opgeleverd ‘vastgoed’

Verbeterplan op basis van dataanalyse

C

F

I

L

Planvorming

Investeringsplan

Nazorg

Vervanging

Buurtenergieplan

Financial close

Goed functionerend vastgoed’

Vervangingsplan

Buurtorganisatie heeft koers bepaald

Tabel 1: Stappenplan Buurtproces

6 van 58

In het stappenplan wordt het Buurtproces onderverdeeld in vier fasen: Initiatie, Ontwikkeling, Realisatie, Exploitatie. Per fase worden drie mijlpalen onderscheiden met per mijlpaal een serie stappen om die mijlpaal te bereiken (zie bovenstaande figuur). In buurtprocessen voor aardgasvrije wijken is het cruciaal dat er een gedeeld toekomstbeeld rond de warmteoplossing ontstaat bij bewoners. Daarbij is het van groot belang dat buurtbewoners zelf deel uit (kunnen) maken van het proces van beeldvorming, oordeelsvorming en besluitvorming. Want (mede-) proceseigenaarschap in de onderzoeksfase maakt dat buurtbewoners ook medeverantwoordelijkheid willen en kunnen dragen voor de warmteoplossing die uit dat proces voortkomt. Buurtbewoners die in dat proces actief worden hebben daarin een eigen belang, dat gelijk is aan het belang van veel andere buurtbewoners. Dit maakt dat zij buurtbewoners kunnen vertegenwoordigen die niet willen of kunnen deelnemen aan dat buurtproces. Niet elke buurtbewoner hoeft dus actief te worden om toch draagvlak in de buurt te krijgen voor een warmteoplossing, als er maar wel een actieve kerngroep van buurtbewoners betrokken is, waar andere buurtbewoners vertrouwen in kunnen hebben. Dit wordt de buurtorganisatie genoemd.

1.2 Leeswijzer Dit rapport beschrijft het proces van de Initiatiefase, en komt grofweg overeen met stap A t/m C van het bovengenoemde Buurtproces Buurtwarmte1. Deze scope is gekozen om aan te kunnen sluiten bij de lessen die zijn geleerd in het proces in de wijk Malta.

Wat vind je in dit rapport?

Dit rapport is opgebouwd uit negen hoofdstukken en bevat concrete lessen en een procesbeschrijving van het project Aquathermie en Burgerparticipatie. Per hoofdstuk en per deelonderwerp wordt telkens kort teruggeblikt op het onderzoek in de wijk Malta en er worden aandachts- en leerpunten gedeeld.

1

•

We beginnen in Hoofdstuk 1 met een samenvatting van de lessen van dit project.

•

Hoofdstuk 2 is een blik naar de toekomst met het technisch deel met de focus op aquathermie, en bevat lessen uit onderzoeken die door IF Technology zijn uitgevoerd.

•

In Hoofdstuk 3 wordt de economische haalbaarheid van de businesscase met aquathermie toegelicht. Het project is economisch alleen haalbaar met subsidies, die het gat met de huidige warmtevoorziening op aardgas dichten.

•

In Hoofdstuk 4 worden mogelijke Subsidies toegelicht die kunnen leiden tot een rendabele businesscase en ervaringen met het voorbereiden van subsidieaanvragen.

•

In Hoofdstuk 5 wordt ingegaan op de Risicoanalyse.

•

In Hoofdstuk 6 wordt het proces rond Burgerparticipatie beschreven. In dit hoofdstuk komt dus het bewonersperspectief op aquathermie in vergelijking tot andere oplossingsrichtingen naar voren.

•

In hoofdstuk 7 wordt het organisatorische element van de ontwikkeling toegelicht wordt.

•

Hoofdstuk 8 beschrijft het bestuurlijke-juridische deel met de focus op de randvoorwaarden voor een aquathermieproject met burgerparticipatie en de samenwerkingsverbanden en bestuurlijke afspraken die daarvoor nodig zijn.

Buurtwarmte Stappenplan Fase A t/m C. Energie Samen, mei 2023

7 van 58

•

In hoofdstuk 9 worden ten aanzien van de financiering van de verschillende fasen in de ontwikkeling enkele algemene opmerkingen gemaakt en wordt een advies gegeven over een mogelijk vervolg van de ontwikkeling van aquathermie in de wijk Malta.

8 van 58

Lessen uit het project aquathermie en burgerparticipatie, Malta in Zierikzee

9 van 58

2 Lessen uit het project aquathermie en burgerparticipatie, Malta in Zierikzee 2.1 Goede start door brede betrokkenheid maatschappelijke partners Het feit dat het project Aquathermie en burgerparticipatie in de wijk Malta in Zierikzee tot stand is gekomen getuigt van een uitzonderlijk goede uitgangspositie. Er zijn twee fundamentele faciliterende omstandigheden samengekomen: op provinciaal niveau was er een bestuurlijke bedding (RES 1.0) om de mogelijkheden voor aquathermie te onderzoeken en drie partners hebben met elkaar de verantwoordelijkheid genomen voor de uitvoering van het project: de gemeente Schouwen-Duiveland, woningbouwcorporatie Zeeuwland en energie coöperatie Zeeuwind. Hoewel er bij de voorbereiding van dit project geen burgers betrokken waren, werd wél ingezien dat het een uitdaging zou worden om woningeigenaren en huurders van hun vertrouwde aardgas naar een andere, duurzame, warmtebron over te laten schakelen. Die uitdaging is ook aangegaan. Het startpunt van zo’n project is vaak het zoeken naar en benutten van niet-fossiele warmtebronnen. (Zie: les 8) Balanceren tussen de vier werkstromen is essentieel voor uitleg over de verschillende werkstromen).

2.2 Urgentie duurzame warmte wordt niet door iedereen gevoeld Er ontstaat meteen spanning in een buurt als gewerkt wordt aan de oplossing voor een probleem waarvan de urgentie wel door overheden, woningbouwcorporaties en energiecoöperaties wordt gevoeld, maar nog niet vanzelfsprekend door buurtbewoners. Toen in 2020 het buurtproces startte waren mensen nog heel comfortabel met het goedkope aardgas. Er was immers nog geen oorlog in de Oekraïne, die veel mensen het belang heeft laten inzien laten van een duurzame en betaalbare warmtevoorziening. Anno 2023 wordt die urgentie veel breder gevoeld.

2.3 Gedeelde verantwoordelijkheid voor het onderzoekproject De gemeente Schouwen-Duiveland, Zeeuwland en Zeeuwind zijn dit onderzoeksproject gestart vanuit de verantwoordelijkheid die zij voelen voor de opwarming van de aarde en om de CO2 uitstoot terug te dringen. De focus in het projectplan lag daarbij op aquathermie, als de te onderzoeken warmteoplossing. Bij het opstarten van een buurtproces is het echter essentieel om een groepje bewoners bereid te vinden dat medeverantwoordelijkheid wil dragen voor een passende warmteoplossing. In Malta is het gelukt om een groepje bewoners te vinden dat bereid was om tijd te investeren in het onderzoek. Daarbij werd door bewoners wel als voorwaarde gesteld dat het onderzoek verbreed moest worden naar andere mogelijke alternatieve voor aardgas, zodat zij een warmteoplossing kunnen kiezen die voor hen het beste is. Vanuit het oogpunt van burgerparticipatie is dit een redelijke voorwaarde, en hoewel daar in het projectplan niet in was voorzien, is daar wel extra budget voor vrijgemaakt.

2.4 Door onzekere businesscase kunnen gewenste rollen niet worden ingenomen Voor alle spelers rond het aardgasvrij maken van een buurt is in het begin de vraag wat hun rol in het spel wordt. De betrokken groepen hebben vaak al een wens over wat hun rol zou kunnen zijn. Vanwege de onzekere businesscase konden die rollen in dit project echter niet worden ingenomen. Het project startte als een haalbaarheidsonderzoek, met het perspectief dat als het haalbaar zou zijn, de samenwerkingspartners dan ook gezamenlijk een vervolgstap zouden kunnen zetten. De rollen van de drie partners beperkten zich in eerste instantie tot de rol als partners in een gezamenlijk onderzoek en konden door technische onzekerheden en een onzekere businesscase niet verder komen dan dat. 10 van 58

Partners

Vanuit het Klimaatakkoord hebben gemeenten de regie in de warmtetransitie. Maar wat betekent dat precies en hoe geef je die regierol vorm? De gemeente Schouwen-Duiveland was budgethouder en had een projectleider aangesteld voor het onderzoek. Maar de gemeente bewoog zich op onbekend terrein. Woningcorporatie Zeeuwland heeft het merendeel van het woningbestand in Malta in bezit en heeft als opgave dat te verduurzamen. De corporatie heeft ervaring met renovatieprojecten, maar dat betreft enkel de woningen zelf en nooit het energiesysteem er omheen. Ook voor de corporatie was dit proces nieuw. Energiecoöperatie Zeeuwind ontwikkelt en beheert coöperatieve windparken en zonneparken en heeft zich als doel gesteld om ook coöperatieve warmteprojecten te ontwikkelen en beheren. Zeeuwind is in principe bereid om risicodragend een warmteproject te ontwikkelen als de risico’s niet te groot zijn. Voor Zeeuwind was het buurtproces voor een collectieve warmteoplossing ook nieuw. Zeeuwind heeft daarom Energie Samen erbij gevraagd om kennis en ervaring met bewonersparticipatie in buurtprocessen in te brengen. De rolneming beperkte zich in deze oriëntatiefase tot het gezamenlijk onderzoeken van de haalbaarheid van de toepassing van aquathermie in de wijk Malta in Zierikzee. Er was grote bereidheid van de partners om in dit speelveld gezamenlijk te leren, door het gewoon samen te gaan doen.

Toch kregen de projectpartners, terwijl het onderzoek vorderde, niet het benodigde vertrouwen in de haalbaarheid van de toepassing van aquathermie in de wijk Malta. Daardoor bleven vragen over de rolneming van de projectpartners in de ontwikkelfase en de beheerfase liggen.

Bewoners

De groep bewoners die zich bij het proces aansloot werden aanvankelijk als klankbordgroep betiteld. Dat maakte het afstandelijk, alsof het proces niet van hen was. Maar dat gaf de buurtbewoners ook wel comfort, omdat het ook niet hun initiatief was en zij niet op voorhand overtuigd waren dat aquathermie de beste warmteoplossing was voor Malta. Er was in het projectplan ruimte voor de ontwikkeling van een bewonersorganisatie om als volwaardige partner mee te gaan doen. Maar de bewoners die betrokken waren vonden het niet nodig om zich te gaan organiseren voor de ontwikkeling van een aquathermieproject, zolang de keuze voor aquathermie nog niet goed genoeg onderbouwd was. Ten aanzien van de rolneming van bewoners is daardoor met de bewoners een kleinere stap gezet dan voorzien.

Waterschap en netbeheerder

Met het waterschap en de netbeheerder is wel een stap gezet om duidelijkheid te krijgen over hun gewenste rol in de ontwikkelingsfase en in de exploitatiefase. Het waterschap wil controle houden op de uitkoppeling van warmte uit het oppervlaktewater maar niet deelnemen. Voor de netbeheerder is het zo dat de wettelijke kaders rond collectieve warmtevoorzieningen gaan veranderen. Dit maakt dat dochteronderneming Netverder van netbeheerder Stedin in positie komt om het eventuele warmtenet aan te leggen en te beheren. Energiecoöperatie Zeeuwind heeft een goede relatie met Netverder en heeft de afspraak gemaakt om warmteinfrastructuren samen te ontwikkelen en beheren. Daarbij richt Zeeuwind zich op de bron en de levering en Netverder op het transport van warmte.

2.5 Kostprijs nieuwe infrastructuur betekent een negatieve businesscase IF Technology heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de techniek en de businesscase van een aquathermie warmteoplossing. Mede dankzij dat onderzoek werd ook duidelijk dat een warmtevoorziening met aquathermie duurder zou worden dan de bestaande warmtevoorziening op aardgas. Die conclusie wordt helaas vaak getrokken. Meestal omdat de bestaande gasinfrastructuur bijna geheel is afgeschreven en relatief weinig kost, terwijl nieuwe warmtenetten aanleggen heel duur is. De kapitaalslasten van een nieuw warmtenet wegen 11 van 58

zwaar in de businesscase. Daarbij werd uitgegaan van de energieprijzen van 2021 voor gas, elektriciteit en warmte. Een jaar later is er oorlog in de Oekraïne en ziet dat plaatje er heel anders uit. Het is duidelijk geworden dat door de versnelde afbouw van de gaswinning in Groningen, en de groeiende afhankelijkheid van Russisch gas een hoge prijs heeft. De urgentie om afscheid te nemen van (dure) fossiele energie is daardoor toegenomen.

2.6 Effect van de gasprijs op de stroomprijs verstoort businesscase In een aquathermieproject is er veel elektriciteit nodig voor warmtepompen en distributiepompen. De stroomprijs is dus heel belangrijk voor de businesscase van een aquathermie-oplossing. In theorie dicteert de kostprijs van elektriciteit de stroomprijs, maar in de praktijk wordt de stroomprijs bepaald door de laatste (en duurste) aanbieder van elektriciteit. Als dat met duur aardgas moet worden gemaakt dan bepaalt de prijs van aardgas de stroomprijs, zelfs als een groeiend aandeel van de productie van elektriciteit veel goedkoper met windmolens of zonne-energie geproduceerd kan worden. Daardoor kan worden verklaard dat na het uitbreken van de oorlog in de Oekraïne de businesscase voor aquathermie in Malta er niet veel beter werd. De businesscase van aquathermie kan bij hoge gasprijzen wel veel beter worden als er buiten de elektriciteitsmarkt rechtstreeks stroom ingekocht kan worden van een producent van duurzaam opgewekte elektriciteit. Mits dat tegen kostprijs en niet tegen marktprijzen wordt aangeboden. Zeeuwind kan er met haar leden voor kiezen om elektriciteit uit windparken en zonneparken te gaan inzetten voor duurzame en betaalbare warmte. Zeeuwind heeft dan een sleutel in handen om de businesscase van aquathermieprojecten te verbeteren.

Landelijk is hiervoor de term Local4Local gekozen en dat betekent lokale duurzame energie tegen kostprijs.

2.7 Planningstermijnen investeringen elektrificatie verstoren ontwikkeling Vooruitkijkend voorbij het haalbaarheidsonderzoek in de wijk Malta werd in de projectperiode duidelijk dat de transportinfrastructuur van elektriciteit de bottleneck was voor de realisatie van warmteprojecten. Door de snelle groei van duurzame opwekinstallaties zitten elektriciteitsnetwerken aan de grens van hun transportcapaciteit. Om de transportcapaciteit te vergroten zijn investeringen nodig. De planningstermijnen van die investeringen zijn echter zo lang dat er vertragingen optreden in de realisatie van wind- en zonprojecten. Én van warmteprojecten die aangesloten willen worden op het net. Er moet dringend integraal gekeken worden naar het hele energiesysteem (elektriciteit voor warmte en mobiliteit en energieopslag), naar de totale energierekening, en naar de planning.

2.8 Balanceren tussen de vier werkstromen is essentieel Het projectplan voorzag in concrete stappen op vier werkstromen, die ook in het stappenplan Buurtwarmte worden onderscheiden: • Techniek & Businesscase, • Bewonersparticipatie & Communicatie, • Partners & Overheden, • Organisatie & Financiering. Deze vier werkstromen werken voortdurend op elkaar in, en daarom is het van belang om daar voortdurend aandacht voor te hebben en ze ook in samenhang met elkaar te blijven zien.

Balans tussen Techniek & Businesscase en Organisatie & Financiering

Het onderzoek van IF Technology heeft geleid tot een schetsontwerp van een warmtenet met de benutting van warmte uit oppervlaktewater en opslag van warmte in een WKO-bron. De businesscase is negatief ten opzichte van verwarming met gasketels op aardgas. Die propositie is voor buurtbewoners dus financieel onaantrekkelijk. In het project is gezocht naar mogelijkheden om de businesscase wel aantrekkelijk te maken. Bijvoorbeeld door het zoeken naar subsidies in de werkstroom Organisatie & Financiering 12 van 58

Balans tussen Techniek & Businesscase en Bewonersparticipatie & Communicatie

Er is ook een directe relatie tussen de werkstoom Techniek & Businesscase en Bewonersparticipatie & communicatie. Alleen de groep actief betrokken bewoners was heel goed geïnformeerd over het onderzoek. Een brede groep inwoners is geïnformeerd door middel van nieuwsbrieven. Er is ook een enquête uitgevoerd bij de start van het project. Ten eerste om negatieve sentimenten en (onterechte) vooroordelen over het project te voorkomen. Ten tweede omdat deze bewoners vooral benieuwd waren of verwarmen met aquathermie een verlaging van de energierekening kon betekenen. Dat zit er nu (nog) niet in en er wordt geen draagvlak verwacht van een warmteoplossing die duurder is dan de bestaande warmtevoorziening op aardgas. Er is wel groeiend draagvlak ontstaan voor verduurzaming van de woningen door middel van isolatiemaatregelen. Daarmee is een mooie stap gezet. Er zijn verschillende referentiewoningen van woningeigenaren aangepakt.

Balans tussen Partners & Overheden en Organisatie & Financiering

De bewoners van de wijk Malta waren bij de start van het project nog niet georganiseerd en waren dus bij de start geen volwaardige partner in het onderzoek. Tot een volwaardig partnerschap met bewoners is het niet gekomen, omdat het perspectief van aquathermie niet aantrekkelijk genoeg was. Er was voor hen geen financiële prikkel om zich voor zo’n warmteoplossing te organiseren. Gedurende de projectperiode is dat financiële perspectief er niet gekomen. Het project had drie samenwerkingspartners, die allemaal bereid waren om met bewoners samen te onderzoeken of aquathermie een passende warmteoplossing zou bieden zijn als vervanging van aardgas. Bewoners die in het onderzoek hebben meegewerkt zijn serieus genomen in hun wens om ook andere warmteoplossingen te verkennen.

Balans tussen Organisatie & financiering en Techniek & Businesscase

De bewoners die betrokken waren in de klankbordgroep begrepen dat het in de ontwikkeling van een warmtenet belangrijk is om bewoners te organiseren, maar zij vonden het daarvoor zelf nog te vroeg. Er was nog te veel onzekerheid over de technische en financiële haalbaarheid. Ze waren er ook nog niet van overtuigd dat een warmtenet met warmte uit het oppervlaktewater beter zou zijn dan andere warmteoplossingen. Als het warmtenet met aquathermie wel de voorkeur zou hebben, dan is het nog steeds de vraag of er voldoende organisatievermogen in de wijk zit om een volwaardige speler te kunnen worden in de ontwikkeling en exploitatie van een aquathermieproject. Om bij ontbrekend organisatievermogen bij bewoners toch te kunnen voorzien in regie en zeggenschap van bewoners, is energiecoöperatie Zeeuwind gaan nadenken over de mogelijkheid om een bewonersorganisatie onderdeel te maken van haar ledenstructuur.

13 van 58

Figuur 1: Aquathermie Malta dashboard

14 van 58

Figuur 2: Aquathermie succes dashboard

15 van 58

Toekomstige mogelijkheden voor aquathermie in de wijk Malta te Zierikzee

16 van 58

3 Toekomstige mogelijkheden voor aquathermie in de wijk Malta te Zierikzee 3.1 Veranderende randvoorwaarden kunnen het project in Zierikzee nieuw leven inblazen De businesscase van het warmteproject in Zierikzee kan sluitend worden gemaakt door de onrendabele top ten opzichte van aardgas met een investeringssubsidie weg te nemen. Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat heeft recentelijk bekend gemaakt dat een Warmtenetinvesteringsubsidie (WIS) maximaal 45 procent van de kosten van de aanleg van een warmtenet zal dekken tot een maximum van €6000,- per woning. Of dat genoeg is voor een rendabel warmtenet in de wijk Malta vraagt om vervolgstappen van de samenwerkingspartners uit de wijk Malta. Zij kunnen besluiten om een vervolgstap naar de ontwikkelfase te maken. Om de financiële risico’s van die ontwikkelfase te verkleinen wordt op dit moment het Ontwikkelfonds Warmte opgezet. Vanuit dat fonds kunnen de plankosten van coöperatieve warmteprojecten (onder voorwaarden) gedekt worden. Die plankosten zouden idealiter in de businesscase van het warmteproject opgenomen moeten worden, en dan bij financial close geherfinancierd. Als dat niet lukt dan neemt het Ontwikkelfonds Warmte, zoals het er nu naar uitziet, het risico van de eerste 25 warmteprojecten op zich.

Maar er zijn ook technische onzekerheden die het aquathermieproject in Zierikzee kunnen torpederen zoals de bodemgeschiktheid en het onderzoek naar de waterkwaliteit van Kaaskenswater. Er is uit onderzoek namelijk gebleken dat als dat water wordt geroerd er geuroverlast ontstaat.

3.2 Herbezinning op de rol van de samenwerkingspartners is nodig bij de faseovergang Bij de faseovergang van initiatie naar projectontwikkeling wordt van de samenwerkingspartners een nieuw commitment gevraagd en mogelijk ook een nieuwe rol.

Voorwaarden energiecoöperatie Zeeuwind

Zeeuwind is in dit project gepositioneerd als mogelijke projectontwikkelaar, samen met Netverder, die het warmtenet aanlegt. Zeeuwind heeft zich bezonnen op hun toekomstige rol en heeft geconcludeerd dat ze pas in de ontwikkeling van het warmtenet in Malta willen investeren, als aan de volgende voorwaarden wordt voldaan: 1. Een solide businesscase. Daarbij is de Warmtenetinvesteringsubsidie (WIS) een belangrijke factor. 2. Aansluitzekerheid 3. De samenwerking met de gemeente Schouwen-Duiveland en woningcorporatie Zeeuwland wordt uitgewerkt in een Samenwerkingsovereenkomst, waarbij van elk van de partners een inspanning wordt gevraagd om het project te realiseren. 4. Zeeuwind heeft een goede ingang in de buurt nodig: een groep actieve buurtbewoners die zich willen organiseren om het warmtenet te realiseren. Zij vormen de ogen en oren van het project in de wijk. Deze kerngroep van buurtbewoners moet bereid zijn om de communicatie naar de bewoners in de buurt voor een belangrijk deel zelf willen uitvoeren.

17 van 58

Maatregelen door woningcorporatie Zeeuwland

Zeeuwland is eigenaar van de sociale huurwoningen in Malta. Van Zeeuwland zal commitment worden gevraagd om de communicatie met de huurders vorm te geven. Zeeuwland zal ook bereid moeten zijn om zelf te investeren in de maatregelen die inpandig nodig zijn om de woningen geschikt te maken voor aardgasvrij verwarmen en koken. Denk aan isolatiemaatregelen en koken op inductie.

Regierol van de gemeente Schouwen-Duiveland De gemeente Schouwen-Duiveland heeft de regierol in de warmtetransitie en zal zich bij de faseovergang naar projectontwikkeling bezinnen op de vraag hoe zij die willen invullen. Willen zij zelf partner zijn in de projectontwikkeling of de ontwikkelende partners zo goed mogelijk faciliteren om een goed project voor de bewoners van de wijk Malta te realiseren? De gemeente heeft zich op die vraag beraden en zich uitgesproken voor een PPS/Jointventure samenwerking. Wil de gemeente zelf als publieke partij een rol nemen in het toekomstige warmtebedrijf of willen zij dat aan Netverder overlaten?

18 van 58

Proces technische haalbaarheid

19 van 58

4 Proces technische haalbaarheid Voorafgaand aan de vraag of een aquathermiesysteem in de wijk Malta economisch haalbaar of financieel rendabel was, werd de benodigde omvang van het systeem en de technische haalbaarheid van het systeem bepaald alsmede het benodigde investeringsniveau. Met de combinatie van investeringskosten, inkomsten, exploitatiekosten en financieringslasten werd de economische haalbaarheid van het aquathermiesysteem vastgesteld. Wat daarvoor uitgevoerd is wordt hieronder beschreven.

4.1 Technisch ontwerp Het technisch ontwerp wordt in fasen uitgevoerd, waarbij per fase een verdieping plaats vindt. Voor het onderzoek in de wijk Malta is tot een ‘Verdiepend schetsontwerp’ gekomen. Hierbij zijn de volgende zaken opgeleverd: de haalbaarheidsanalyse, een verkennend schetsontwerp2 + investeringsraming ten behoeve van de verkennende businesscase3 en een verdiepend schetsontwerp + investeringsraming ten behoeve van de verdiepende businesscase.4 Bekijk de mijlpaal en bijbehorende stappen in het Buurtproces op de Energie Samen Academie. De keuze welke stakeholders in welke fase van de ontwikkeling actief betrokken (moeten) worden bij het Technisch economisch ontwerp kan per ontwikkeling verschillen. Borg dat er aantoonbare kennis betrokken is zodat een Aquathermie-ontwerp opgezet kan worden. Partijen die betrokken kunnen worden zijn: • Gemeente: beleidsverantwoordelijk • Beoogde gebruikers en/of vertegenwoordiging van: bewoners, huurders, woningbouwcorporatie • Netwerkbedrijf: gas, elektra, warmte • Rijkswaterstaat, Waterschap: oppervlaktewater • Adviesbureau: techniek, bodem, investering

Haalbaarheidsanalyse

Met de haalbaarheidsanalyse wordt de haalbaarheid van aquathermie op een aantal essentiële randvoorwaarden vastgesteld: • aanwezigheid van geschikt oppervlaktewater ten behoeve van het toepassen van aquathermie • aanwezigheid van geschikte waterhoudende grondwaterlagen om Warmte Koude Opslag (WKO) in de bodem te kunnen toepassen

Verkennend schetsontwerp

Nadat met de Haalbaarheidsanalyse de kansrijkheid is vastgesteld, wordt met betrokken stakeholders een Schetsontwerp opgezet op basis van waarvan een + Verkennende businesscase kan worden gemaakt teneinde de technische- en financiële potentie van het aquathermieconcept vast te kunnen stellen.

Verdiepend schetsontwerp

Vanuit de Verkennende businesscase wordt een verdieping gemaakt op onderdelen die daarom vragen. IF rapportage 'Haalbaarheidsanalyse drie voorkeurslocaties in Zierikzee’, met kenmerk 68362/FN/20200114, 14 januari 2020. 3. IF rapportage 'Samenvatting Haalbaarheidsanalyse drie voorkeurslocaties in Zierikzee’, met kenmerk 68362/FN/20200224, 24 februari 2020 3 IF rapportage ‘Verkenning TEO Malta’, met kenmerk 68362/FN/20210126, 26 januari 2021 4 IF rapportage ‘Verdieping en uitwerking business case, financiering en organisatie Malta’, met kenmerk 68362/FN/20211019, 19 Oktober 2021 2

20 van 58

De behoefte tot verdieping wordt vastgesteld vanuit technische- en financiële haalbaarheid en een uitgevoerde Risicoanalyse.5 Het resultaat is een Verdiepende businesscase6. Als resultaat van het verdiepend onderzoek is het aquathermiesysteem meer gericht op de dichtbebouwde delen van de wijk en is nagedacht over fasering, zie onderstaande figuur. De dichtbebouwde delen met daarin ook de woningen van de woningbouwcorporatie liggen in de blauw omlijnde vlaken en de meer vrijstaande woningen liggen in het rood omlijnde vlak. Relevante onderwerpen voor het Schetsontwerp zijn opgenomen in Bijlage 1.

Figuur 4.1 clustering en fasering verhoogd de kansen op een rendabel Aquathermie project

4.2 Ervaring en leerpunten proces technische haarbaarheid 1. Vanaf de start en gedurende het gehele onderzoek zijn genoemde partijen betrokken. Zowel in het proces als inhoudelijk. De technische inhoud was geborgd. De gemeente was hierbij de spil in het web. Dit heeft ervoor gezorgd dat alle partijen goed op de hoogte waren en betrokken waren tijdens het onderzoek. 2. Het moment van betrekken en de inhoudelijke deelname van de beoogde afnemers, specifiek de particuliere woningeigenaren, ondernemers en overige eigenaren van vastgoed in de wijk. 3. Warmtevraag: beschouw de werkelijke warmtevraag in de wijk. Deze is op te vragen bij de netbeheerder op basis van meetgegevens over het gebruik van aardgas. IF rapportage ‘Risico-inventarisatie TEO voor Malta in Zierikzee’, met kenmerk 68362/FN/20211209, van 9 December 2021 6 IF rapportage ‘Verdieping en uitwerking business case, financiering en organisatie Malta’, met kenmerk 68362/FN/20211019, 19 Oktober 2021 5

21 van 58

4. Gedurende het gehele proces bleven er een aantal technische onzekerheden zoals de geschiktheid van de bodem en de kwaliteit van het oppervlaktewater van Kaaskenswater onduidelijk. Pas in het eindtraject is hier echt onderzoek naar gedaan. Dit had eerder gekund. 5. Op verzoek van de klankbordgroep is het onderzoek verbreed naar andere duurzame alternatieven voor aardgas dan aquathermie. Voor een volgend project is het leerpunt dat er breed gezocht moet worden naar de beste oplossingen en dat deze uitgewerkt moeten worden.

22 van 58

6. 7. Het Waterschap was vanaf het begin betrokken en gaf hiermee direct focus op oppervlaktewater en geschiktheid hiervan. Het Waterschap had en heeft hierin een proactieve rol. 8. Parallel aan het opstellen van het schetsontwerp zijn excursies georganiseerd. Hierdoor werd theorie over aquathermie praktisch gemaakt en werd voor de betrokken partijen aquathermie als warmtebron een concreet idee. 9. Het vaststellen of een oppervlaktewater geschikt is om te dienen als warmtebron voor het aquathermiesysteem is complex. Pas later in het project werd die complexiteit vastgesteld en kwam aanvullende expertise beschikbaar voor de technische analyse. Door goede experts eerder te betrekken kan dwaling worden voorkomen. 10. Betrek toekomstige afnemers (bewoners) van het systeem in het ontwerpproces. Het overgaan naar een aquathermiesysteem heeft voor hen grote impact. Het meekrijgen van bewoners is cruciaal voor de haalbaarheid van het aquathermieproject.

Financiële haalbaarheid en businesscase

23 van 58

5 Financiële haalbaarheid en businesscase Context economische haarbaarheid in de wijk Malta

De economische haalbaarheid van een aquathermiesysteem is voor diverse stakeholders van belang. Het moet dus ook vanuit verschillende perspectieven beschouwd worden. Voor elk van de stakeholders kan de definitie van economische haalbaarheid verschillend zijn. Het resultaat van de ‘economische haalbaarheid’ voor Malta is hier gedefinieerd als ‘een inschatting van de kansrijkheid van aquathermie in Malta’. De stakeholders voor aquathermie in de wijk Malta zijn: • investeerder en exploitant, • afnemers, de particuliere woningeigenaar, • afnemer, de huurders van de woningbouwcorporatie en de woningbouwcorporatie zelf ook. • gemeente. Hierna worden de investeringskosten en de economische haalbaarheid besproken, in het algemeen en per stakeholder.

5.1 Investeringskosten Let bij het opstellen van de Investeringskosten op de volgende zaken: 1. Opbouw van de Investeringsraming aan de hand van een herkenbare opbouw/posten: a. Technisch o Aquathermiesysteem o Proefboring o WKO-installatie / bronnen o Nutsvoorzieningen o Collectieve/Centrale Installaties o Distributienet o Afleversets b. Transitiekosten c. Kosten aankoop gronden d. Ontwikkelkosten: Ontwerp- en advies e. Risico’s (waardering van de projectrisico’s) 2. Demarcatie: stem af welke kosten onder de verschillende posten vallen 3. Risico’s: inventariseer deze en neem indien mogelijk een financiële waardering van de risico’s op in de investeringsraming (zie hoofdstuk 7). .

5.2 Kosten, inkomsten, en aansluitpercentage en vollooprisico Nadat het schetsontwerp is bepaald en de bijbehorende investering is berekend, kun je op basis van de voorziene inkomsten en kosten bepalen of deze investering rendeert. Er zijn meerdere variabelen die van invloed zijn op de economische haalbaarheid. We behandelen er hieronder drie: kosten, inkomsten en aansluitpercentage, en volloopscenario We verwijzen hiervoor verder naar rapportages7. IF rapportage ‘Verkenning TEO Malta’, met kenmerk 68362/FN/20210126, 26 januari 2021 IF rapportage ‘Verdieping en uitwerking business case, financiering en organisatie Malta’, met kenmerk 68362/FN/20211019, 19 Oktober 2021 IF rapportage ‘Herijking business cases aquathermie Malta te Zierikzee’, met kenmerk 9732/FN/20230323, 23 maart 2023 7

24 van 58

Kosten De kosten bestaan uit de kosten die de exploitant moet maken om de afnemer van warmte te voorzien zoals hieronder genoemd onder ‘Inkomsten’. Deze kosten moeten worden gedekt door de inkomsten die de exploitant van de afnemer ontvangt. Naast deze operationele kosten moeten ook alle andere kosten (zoals bijvoorbeeld administratiekosten en financieringslasten) door de Inkomsten gedekt worden.

Inkomsten

De inkomsten voor de exploitant van het warmtenet bestaan uit: • De eenmalige aansluitkosten (BAK) die in rekening worden gebracht bij de aansluiting van de woning op het aquathermiesysteem. De hoogte van de BAK is gemaximaliseerd door de overheid en de maxima worden jaarlijks vastgesteld door de Autoriteit Consument en Markt (ACM) • De jaarlijkse kosten die de exploitant bij de afnemers in rekening brengt om de afnemers van warmte te voorzien, betrouwbaar en van de juiste kwaliteit en gedurende de afgesproken exploitatieperiode. In de regel is dit minimaal 30 jaar. De jaarlijkse kosten bestaan uit variabele- en vaste tarieven. Het maximum van beide tarieven zijn in de Warmtewet gereguleerd. Voor Malta is uitgegaan van de maximale tarieven minus 10 procent.

Aansluitpercentage en volloopscenario

Onder het aansluitpercentage wordt het totaal van alle aansluitingen (woningen) verstaan die ook daadwerkelijk worden aangesloten op het aquathermiesysteem. De periode waarbinnen of het tempo waarin de woningen worden aangesloten is ook van belang, dit wordt ook wel het volloopscenario genoemd. Voor Malta is de economische haalbaarheid vastgesteld op basis van een aansluitpercentage van 90 procent met een volloopscenario van twee jaar: 738 (820 @90 procent) woningen worden in twee jaar aangesloten.

5.3 Economische haalbaarheid voor de verschillende stakeholders Met de uitgangspunten zoals hierboven besproken toont het onderzoek van Malta aan dat een aquathermiesysteem in Malta niet direct rendabel is. Er is sprake van een zogenaamde onrendabele top: het kost meer dan dat het oplevert. Met andere woorden: de investering wordt niet terugverdiend. Er is dus aanvullende geld nodig om een aquathermiesysteem rendabel te krijgen. Subsidies zijn hiervoor de meest geëigende weg (zie hoofdstuk 6). Ook hier geldt weer dat meerdere variabelen van invloed zijn, waarbij de volgende belangrijke variabelen benoemd kunnen worden:

Aansluitpercentage

De keuze of een woning aansluit op het aquathermiesysteem ligt bij de woningeigenaar. Voor Malta betekent dit dat de 328 particuliere woningeigenaren en de woningbouwcorporatie met circa 500 woningen een besluit moeten nemen. Dit is een groot risico voor de investeerder/exploitant.

25 van 58

Eenmalige Bijdrage aansluitkosten (BAK)

Een manier om de inkomsten te verhogen voor de exploitant is door middel van de eenmalige Bijdrage Aansluitkosten (BAK) te verhogen. Dit is echter maar beperkt mogelijk omdat de BAK een belangrijk onderdeel is bij de afweging die de woningeigenaar om wel of niet aan te sluiten op het aquathermiesysteem. De woningeigenaar zal deze vergelijken met de aanschafkosten van een cv-ketel of een elektrische warmtepomp. In de praktijk variëren de BAK tussen 0 en het maximum door de overheid gereguleerde tarief (in 2021 €4.878,-).

Let op: soms verlaging BAK

Hierbij moet nog worden opgemerkt dat naast verhoging van de BAK ook soms overwogen wordt om de BAK te verlagen om het voor bewoners aantrekkelijker te maken om aan te sluiten op het aquathermiesysteem, en om het aansluitpercentage (zie hierboven) te verhogen.

Subsidies

De ontwikkeling van aquathermiesystemen is op dit moment nog niet mogelijk zonder subsidie. Dit is ook gebleken in het onderzoek bij Malta. Subsidie is nodig om de onrendabele top te dichten om een economisch haalbaar aquathermiesysteem te creëren. Zie verder hoofdstuk 6.

Economische haalbaarheid: perspectief woningeigenaar

Veel particuliere woningeigenaren (afnemers) zullen de economische haalbaarheid interpreteren als een financiële vergelijking tussen hetgeen ze nu hebben (vaak een aardgasgestookte ketel) met het aanbod om warmte te gaan afnemen van het warmtenet met aquathermie als warmtebron. De aansluiting op het warmtenet en de afname van warmte vanuit het warmtenet zal de bewoners financieel voordeel op moeten leveren, of op zijn minst geen nadeel, gedurende de periode dat zij aangesloten zijn op het warmtenet.

Economische haalbaarheid: perspectief woningbouwcorporatie

Vanuit het perspectief van de woningbouwcorporatie als afnemer(klant), wordt de economische haalbaarheid van het aquathermiesysteem (en alternatieve systemen) onder andere gekoppeld aan de betaalbaarheid voor de huurder. In analogie met de particuliere afnemer zal de woningbouwcorporatie aan haar huurders moeten kunnen aantonen dat aansluiting op het aquathermiesysteem voor hen financieel aantrekkelijk is. Daarnaast worden ook duurzaamheid, comfort en betrouwbaarheid genoemd als belangrijke randvoorwaarden.

Economische haalbaarheid: perspectief gemeente

Voor de gemeente is economisch aantrekkelijkheid van het aquathermiesysteem belangrijk om haar burgers een verantwoord alternatief op de aardgasgestookte ketel te kunnen bieden. Naast het economische aspect zal de gemeente met name ook toetsen op betrouwbaar- en betaalbaarheid. Bij zijn keuze zullen de bewoners de volgende zaken in ogenschouw nemen: • de eenmalige Bijdrage Aansluit Kosten (BAK), • de eenmalige Transitiekosten; dit zijn de kosten die gepaard gaan met de benodigde aanpassingen in de woning om verwarming met een warmtenet mogelijk te maken. Zie verder Hoofdstuk 6, • de jaarlijkse kosten die zij moeten betalen voor het afnemen van warmte van het aquathermiesysteem vergeleken met de huidige warmtevoorziening met aardgas. Tarieven die gemoeid zijn met het afnemen van warmte zijn gereguleerd in de Warmtewet en worden jaarlijks door de ACM vastgesteld, 26 van 58

•

•

de alternatieven. In hun afweging zullen de afnemers ook willen weten hoe aquathermie als warmtebron zich verhoudt tot andere duurzame vormen van verwarming die beschikbaar zijn. Hier is in het onderzoek uitgebreid bij stil gestaan. Er is een onderzoek uitgevoerd waarbij een vergelijking is gemaakt tussen een hybride warmtepomp, all electric luchtwarmtepomp en een MT warmtenet op aquathermie.8 Ook is een vergelijkend onderzoek uitgevoerd tussen CV ketel op aardgas, MT warmtenet van aquathermie, MT warmtenet op basis van collectieve luchtwarmtepompen, Individuele luchtwarmtepomp en individuele bodemwarmtepomp. Zie Vergelijking individuele oplossing met collectief systeem, If Technology 8-8-2023.9 overige afwegingscriteria, zoals toekomstperspectief op verhuizen of overlijden. Meer dan andere stakeholders zullen woningeigenaren andere afwegingscriteria hanteren dan economisch belang als het gaat om aansluiting op een warmtenet. Als de afweging van die criteria positief uitvalt ten opzichte van het economische haalbaarheid, zal de bewoner kunnen kiezen voor het warmtenet. In het vergelijkend onderzoek naar hybride warmtepomp, luchtwarmtepomp en MT warmtenet zijn diverse criteria met elkaar vergeleken zie Duurzame warmte voor Malta, Bureau Overmorgen, 12 januari 2022.

5.4 Ervaring en leerpunten 1. Stem met de gemeente af of er ruimte in het openbare gebied aanwezig is voor de benodigde infrastructuur van het warmtenet en aquathermiesysteem. 2. Proefboring is essentieel om bodemgesteldheid vast te stellen. Vraag specifieke offertes op in de markt en houd rekening met lange doorlooptijd en die bepalend kunnen zijn voor het onderzoek 3. Houd er rekening mee dat bij verdere ontwikkeling van het aquathermiesysteem de benodigde maatregelen om de woning ‘transitiegereed’ te maken bepalend kunnen zijn voor de financiële haalbaarheid én acceptatie van het aquathermieconcept door de eindgebruiker 4. Optimaliseer het aquathermiesysteem door wijken met voldoende energiedichtheid aan te sluiten 5. Ontwikkel een gunstig volloopscenario door bijvoorbeeld een hoog afnamevolume direct bij de start van de exploitatie veilig te stellen en/of aansluitzekerheid door de aansluiting huurwoningen. 6. Zorg voor een haalbaar perspectief op het dichten van de onrendabele top 7. Betrek bewoners en blijf gesprek voor het verkrijgen van draagvlak. Behalve financiële criteria zijn ook andere criteria belangrijk voor hen. Inventariseer die en bespreek deze met hen en adresseer deze criteria in het proces. Dat gaat mogelijk leiden tot grote aansluitbereidheid van de bewoners. Zet daarbij wel de behoeften van de bewoners centraal en niet de techniekkeuze.

8 Duurzame warmte voor Malta, Bureau Overmorgen, 12 januari 2022. 9 IF rapportage ‘Potentiestudie OGT Zierikzee’, met kenmerk 68362/FN/20210712, van 12 juli 2021

27 van 58

Subsidies en financiering

28 van 58

6 Subsidies en financiering 6.1 Subsidieregelingen Na de initiatiefase van het aquathermiesysteem zal er voor alle betrokken partijen een bepaalde mate van zekerheid nodig zijn dat er een rendabele businesscase haalbaar is. Pas dan kan er gekeken worden naar verdere ontwikkeling. Omdat die businesscase afhangt van de middelen waarmee de onrendabele top gedicht kunnen worden, is er een subsidieregeling vanuit het Rijk nodig. Is een rendabele business case aangetoond, dan zullen de ontwikkelaar en de financier bereid zijn inhoudelijk en financieel bij te dragen in de verdere ontwikkeling. Met name de Rijksoverheid stelt verschillende (subsidie)regelingen ter beschikking. Daarmee ondersteunt het Rijk (markt)partijen en bewoners; zowel woningeigenaren als huurders, bij het overstappen naar nieuwe vormen van energieopwekking. Deze subsidies zijn in onderstaande tabel aangegeven. Het onderzoek10 beschrijft deze mogelijkheden verder in detail. Regeling SDE++

Van toepassing voor Collectieve energievoorziening: Aquathermie, Productie, Warmtenetwerk

Regeling tbv Eigenaar energievoorziening

EIA

Idem als SDE++

Eigenaar energievoorziening

ISDE

Aansluiting op een warmtenet

Particulier

SAH

Aansluiting op een warmtenet

Woningbouwcorporatie

PAW

Gelden tbv ontwikkeling van Aardgasvrije wijk

Gemeente

NWN!

Collectieve energievoorziening: Aquathermie, Productie, Warmtenetwerk

Eigenaar energievoorziening

WIS

Warmtenetwerk

Eigenaar Warmtenetwerk

Tabel

beschikbare subsidie- en stimuleringsregelingen

We lichten hieruit drie regelingen toe: de PAW, de NWN! En de WIS.

Proeftuin Aardgasvije Wijken (PAW)

Tijdens het onderzoek is voor Malta de kansrijkheid bepaald om in aanmerking te komen voor de PAW-bijdrage in de derde ronde van de proeftuinen. Met name vanwege de aangescherpte voorwaarde op het gebied van het temperatuurniveau van het warmtenet is ervoor gekozen geen PAW-aanvraag te doen.

Nieuwe Warmte Nu! (NWN!)

In 2021 is het initiatief NWN! gestart. Dit initiatief dat €200 miljoen beschikbaar stelt, voorziet in de financiering van de onrendabele top van een warmteontwikkeling. Het Projectteam 10 IF rapportage 'Samenvatting Haalbaarheidsanalyse drie voorkeurslocaties in Zierikzee’, met kenmerk

68362/FN/20200224, 24 februari 2020 IF rapportage ‘Verkenning TEO Malta’, met kenmerk 68362/FN/20210126, 26 januari 2021

29 van 58

Aquathermie Malta heeft de gemeente Schouwen-Duiveland positief geadviseerd om het initiatief Aquathermie Malta aan te melden voor deze subsidie. Dit is eind 2021 gebeurd. Het Aquathermie-initiatief Malta is in 2022 samen met circa 40 andere initiatieven geselecteerd om in aanmerking te komen voor deze subsidie. Helaas zat het Aquathermie-initiatief van Malta niet bij de tien uiteindelijk gekozen initiatieven.

Warmtenet Investering Subsidie (WIS)

De WIS is in mei 2023 beschikbaar gekomen. De globale contouren van de WIS zijn als volgt: • de WIS richt zich op de onrendabele top van het project, • de WIS ziet toe op het ‘distributienetwerk’ van het project (dus niet productie of levering), • maximaal 20 miljoen euro per project en/of maximaal 45 procent van de investering (van het distributienetwerk) en/of maximaal 6.000 euro per kleinverbruikersaansluiting, • grootverbruikaansluitingen zijn uitgesloten, • uitbetaling van de WIS gaat op basis van werkelijk gemaakte kosten en is gekoppeld aan een afgesproken termijn waarbinnen de aanvang van het project moet plaatsvinden. Meer informatie over de Wis

6.2 Financiering Ontwikkelfasen Bij de ontwikkeling van een (collectieve) energievoorziening als het Aquathermiesysteem van Malta, is er sprake van verschillende fasen waar financiering onder moet liggen. Deze financiering is nodig voor de benodigde inzet van de betreffende fase. Grofweg onderscheiden we drie fasen: 1. onderzoekfase. Deze is in dit rapport opgenomen, 2. ontwikkelfase, met daarin het haalbaarheidsonderzoek en de uitwerking tot de financial close, 3. realisatie- en exploitatiefase (vanaf financial close).

Onderzoeksfase

Dit Stappenplan betreft de rapportage van de onderzoeksfase, waarvan de financiering conform het projectvoorstel is geregeld.

Ontwikkelfase

Eerder in dit rapport is toegelicht dat er sprake is van een onrendabele top voor het aquathermiesysteem. Bij een vervolg van aquathermie in de wijk Malta zal allereerst de technische en financiële haalbaarheid verder onderzocht en aangetoond moeten worde (fase 2a). Vervolgens zal in fase 2b het initiatief volledig ontwikkeld worden tot en met financial close. Bekijk ook de mijlpaal en de bijbehorende stappen in het Buurtproces op de Energie Samen Academie.

Realisatie- en Exploitatiefase

Voor de inrichting van de financiering voor de realisatie- en exploitatiefase is een combinatie van financiering door bankeninvesteringsfondsen en eigen vermogen

Vreemd vermogen

Een aantal banken is actief in de warmtesector. Voor coöperatieve warmteprojecten zijn dat de Rabobank, de ASN bank en de Triodosbank. Naast banken kunnen investeringsfondsen ook financiering verstrekken. In Nederland zijn vele regionale ontwikkelmaatschappijen en energiefondsen. Eén investeringspartij in Nederland die een rol zou kunnen spelen in de financiering van deze fase is Invest-NL. Invest-NL hanteert vergelijkbare beoordelingscriteria als 30 van 58

andere investeringsfondsen, met als belangrijkste verschil dat het additioneel moet zijn aan de reguliere financiering en dat er sprake moet zijn van co-investering. Vermogen van externe partijen als banken en investeringsfondsen noemen we Vreemd Vermogen (VV).

Eigen Vermogen

De hoogte van de financiering die verstrekt kan worden door banken of investeringsfondsen is onder andere afhankelijk van de vrije kasstroom die een project met grote mate van zekerheid kan genereren. Daarnaast zullen banken nooit een project voor de volle 100 procent willen financieren. Zij vragen altijd van de ontwikkelaars van een project dat zij ook eigen vermogen (EV) inbrengen. Het EV van een onderneming bestaat uit het vermogen dat de eigenaren in de onderneming hebben ingebracht plus de ontstane reserves. Voor een bank maakt het niet uit of de vrager een commerciële onderneming is of een coöperatie van bewoners. Het EV hoeft daarmee niet puur te bestaan uit vermogen dat is ingebracht door aandeelhouders en leden van de coöperatie. Onder het EV vallen ook leningen en andere vormen van inbreng die zijn achtergesteld op de lening die door de VV-verschaffer is verstrekt. Een vuistregel voor de verhouding EV/VV, is dat er 30 procent EV moet worden ingebracht door het initiatief. De benodigde inleg van EV kan echter hoger zijn, wanneer een financier een project als risicovol beschouwt, of als de vrije kasstroom die het project kan genereren niet de gehele financieringsbehoefte kan afdekken. In dat geval heeft het project een matige businesscase. Voor verdere informatie wordt verwezen naar rapport handleiding financieringsaanvraag coöperatieve warmte [20]

6.3 Ervaringen en leerpunten 1. Ontbreken van zicht op dichten van de onrendabele top stagneert de ontwikkeling. 2. Goed thuis zijn in subsidieland en ook weten wanneer in welke fase van de ontwikkeling subsidieregelingen opengaan en/of beschikbaar zijn is belangrijk. 3. Voor het succesvol doorlopen van subsidietrajecten is beschikbaarheid van juiste kennis, tijd en (bestuurlijk)netwerk belangrijk. 4. Zolang er geen zicht is op een rendabele businesscase zullen marktpartijen terughoudend zijn om risicodragend de haalbaarheid te financieren of daarin bij te dragen. 5. De overheid zal waarschijnlijk in financiering van deze fase moeten voorzien. 6. Voor de financiering van de uitwerking en financial close is daarnaast ook een duidelijke rolneming van de gemeente van belang 7. Afhankelijk van de rolneming van de gemeente zal financiering van deze fase door de gemeente plaats moeten vinden of gedeeltelijk in combinatie met (markt)partijen.

31 van 58

Risicoanalyse

32 van 58

7 Risicoanalyse Als belangrijkste risico’s worden genoemd: • deelname: aantal aansluitingen, geen aansluitplicht voor particulieren. Dit wordt ook het vollooprisico genoemd. Als dwang geen rol speelt moet aansluiting op het warmtenet financieel aantrekkelijk zijn, en moeten bewoners naar de nieuwe warmtevoorziening gaan verlangen. Dat vraagt een stevig sociaal proces in de wijk, • benodigde aanpassingen in de woning (transitiekosten), • technische risico’s zoals geschiktheid van de bodem en waterkwaliteit Kaaskenswater • geen zicht op dekking voor de onrendabel top. In vergelijking tot de kosten van de bestaande warmtevoorziening op aardgas was de businesscase voor aquathermie slechter. Als dat verschil niet gedekt wordt kan je geen financieel aantrekkelijk aanbod neerleggen bij bewoners, • ‘time to market’ is erg lang. Dat is de tijd tussen het moment dat de bewoners een keuze maken voor de aansluiting op het warmtenet en het moment dat ze aangesloten zijn op het warmtenet en gebruik kunnen maken van de warmte, • afhankelijkheid van één partij die warmte gaat aanbieden (de warmteleverancier) die in het leveringsgebied een monopolie heeft op de warmtelevering