20220712 Raadsbrief Project Energieke Gemeenten bijlage 2

Het is de energie van mensen samen, die het ‘m doet!

2 22

Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

02

03

Inhoudsopgave Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Inhoudsopgave

Inleiding Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Met animo onder inwoners gaat de overschakeling naar aardgasvrije wijken en dorpen in Zeeland beter lukken! Inwonerparticipatie – kunnen

Inleiding

meepraten, meedenken en Inleiding

03

Handvatten voor gemeenten én inwonersgroepen én hun samenwerking

04

Handvatten voor gemeenten

06

Handvatten voor inwonersgroepen

08

Handvatten voor ondersteuners

10

meedoen in deze overschakeling – stimuleert dat animo. Deze Leidraad geeft handvatten om inwonerparticipatie actief invulling te geven, bijvoorbeeld via Wijkuitvoeringsplannen. De handvatten zijn geoogst uit acht bijeenkomsten van het Doe & Leer Lab van het Traject Energieke Gemeenten, dat onderdeel is van het Zeeuws Energie Akkoord. Het zijn ‘krenten uit de pap’ en ze zijn bedoeld voor gemeenten, inwonersgroepen, hun samenwerking én voor hun ondersteuners. Lees ze allemaal, pik eruit wat aanspreekt en wat er past. Geef er jullie eigen draai aan en ga er vooral SAMEN mee aan de slag. Meer 'geleerde lessen' en nuttige informatie vind je in de Terugblik van elke Lab-bijeenkomst is: zie de links hiernaast.

In het Traject Energieke Gemeenten zijn meer hulpmiddelen ontwikkeld om inwonerparticipatie in de Zeeuwse warmtetransitie handen en voeten te geven: de Sociale Warmte Atlas Zeeland en de Participatie Toolkit: kijk op zeeuwsenergieakkoord.nl/ participatie

Bijeenkomsten Doe & Leer Lab 1: Leren van de praktijk 2: Het gebeurt al in Zeeland en elders! 3: Inzet van online tools en aanpakken 4: Energieneutrale dorpen: inwoners nemen het initiatief 5: Inzet van offline tools en aanpakken 6: Wijkaanpak Aardgasvrij: rollen van inwoners & gemeenten 7: Off- en online interactie via tafels & platforms 8: Maak inwoners verliefd op de warmtetransitie!

04

Handvatten voor gemeenten én inwonersgroepen én hun samenwerking Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Handvatten voor gemeenten én inwonersgroepen én hun samenwerking

05

Handvatten voor gemeenten én inwonersgroepen én hun samenwerking Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Huidig plaatje, toekomst-

social media, panels, apps, digitale

wandelen, communiceer via appjes

plaatje(s) en de weg er naartoe

dialoog, enquêtes en platforms.

en houd bijeenkomsten in

Breng samen de wijk/buurtsituatie

Deze bieden een groot bereik,

buurthuis, kerk of school. Maak de

in kaart: demografisch, sociaal,

gelijkwaardigheid en diversiteit in

drempel tot contact dus zo laag

cultureel, technisch, financieel, wat

reacties, anoniem en op eigen

mogelijk.

er leeft etc. Zet cijfers, beelden én

moment, kwantitatieve én

verhalen op een rijtje of in een

kwalitatieve data en snelle

Word echte partners

plaatje. Werk de kansrijke

rapportages. Gebruik in je

Trek als gemeente en

warmteoplossing(en) uit in

communicatie zowel cijfers, teksten,

inwonersgroep(en) als partners op:

toekomstscenario’s, inclusief voor-

beelden als verhalen om zoveel

gelijkwaardig en ieder met eigen

en nadelen en vraagpunten. Ga over

mogelijk inwoners te bereiken. Kijk

(natuurlijke) rollen, posities en

dit alles ‘in gesprek’ met inwoners

in Participatie Toolkit | Zeeuws

verantwoordelijkheden. Help elkaar

en haal reacties, ideeën en wensen

Energieakkoord voor tal van tools,

bij die rollen en kijk af en toe door

op. Gebruik deze voor aanscherping,

zoals Dialoogtafel, Citizenslab,

elkaars ogen. Wees ook duidelijk

samen leren en trechteren naar

Maptionnaire, Burgerberaad en nog

over intenties, ambities,

beslismomenten. Herhaal deze stap

veel meer!

uitgangspunten, (on)zekerheden en verwachtingen. Stel eventueel een

meermalen op weg naar de Maak je zichtbaar en toegankelijk:

samenwerkingsovereenkomst op,

wordt ‘buur’ in de wijk

(kijk bij Samenwerkingsverklaring

Kies de combi: offline én online

Betrek een woning of richt een

bewonersinitiatieven), evalueer die

communicatie en participatie

andere fysieke plek in als

regelmatig en pas zo nodig aan.

Gebruik fysieke communicatie-

‘energiewerkplaats’: voor inloop van

Vraag eventueel hulp van een

middelen, zoals brieven, flyers,

inwoners met vragen, om

procesbegeleider. Zeeuwse

toekomst.

ansichtkaart, lokale krant etc. Én ga

technische maatregelen te laten

ondersteuners vind je in de Sociale

Gemeenten en inwonersgroepen

inwonersgroepen, marktpartijen,

in gesprek met inwoners: 1 op 1, 1 op

zien, en als werk- en vergaderplek

Warmte Atlas Zeeland | Zeeuws

kunnen deze handvatten

maatschappelijke organisaties etc.

enkelen en 1 op veel. Wissel tijdig af

van allen die in het traject naar

Energieakkoord: kijk onderaan in de

voor zichzelf ter harte nemen

Een verhaal dat werkt als een

tussen vertellen, luisteren en

aardgasvrij actief zijn. Maak praatjes

legenda! Én maak gebruik van de

én ook voor hun onderlinge

verbindend ‘haakje’, dat wortelt in

dialoog. Zet daarnaast online

in de buurt, doe er je

Toolbox Samenwerken in de lokale

samenwerking.

wat er lokaal al is én vertelt wat er

middelen in, zoals mailings, website,

boodschappen, ga er lunch-

energietransitie!

anders wordt. Een goede relatie is de basis Zoek elkaar op, leer elkaar kennen,

Maak een breed verhaal en

pak elkaar vast, investeer in

deelverhalen

persoonlijk contact, want je hebt

Focus niet op één specifieke

elkaar langdurig nodig. Neem

technische oplossing op weg naar

hiervoor de tijd, bewandel ook

‘aardgasvrij’. En zelfs niet alleen op

informele wegen en wees jezelf,

de warmtetransitie. Benut

open en eerlijk. Primair ben je een

‘koppelkansen’ en soms verrassende

mens net als de anderen, je functie

triggers voor het nieuwe verhaal: een

of rol komt daarna.

zwembad dat dreigt te sluiten, overlast, deelauto's op het dorp,

Maak samen een nieuw verhaal

tuinvergroening, klimaatverandering

Kom op een ‘trots verhaal’ waar

en andere ‘vitale’ zaken. Duurzame

velen deel van willen zijn:

leefbaarheid is de paraplu,

ambtenaren, wethouders,

warmtetransitie is een deelverhaal.

raadsleden, inwoners,

06

07

Handvatten voor gemeenten Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Handvatten voor gemeenten

Handvatten voor gemeenten Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

terug. Maak ook wethouders en

etc. Gebruik hierbij Sociale Warmte

Benader ze in elk geval altijd als

gemeenteraad deelgenoot van de

Atlas Zeeland | Zeeuws

gelijkwaardige speler op het

participatiestappen, vooraf én

Energieakkoord en leg contact met

speelveld.

achteraf.

hen met de vraag: (hoe) doe je mee? Stimuleer een actieve rol en

Win-win voor gemeenten én

Je hoeft niet alles al te weten

geef de trekkers een positie in het

inwoners

Participeren begint met informeren

zoekproces. Ontdek je ‘nieuwe’

Over aanpakken waarin

en communiceren. Dat kan al prima

inwonersgroepen, of ontstaan er

inwonerinitiatieven partner of

als ‘nog maar’ 60-70% bekend en

nieuwe groepen rond de

trekker zijn, zijn inwoners positiever.

zeker is en 30-40% nog onbekend

warmtetransitie: meld ze via

Dat zijn ze dan ook over

en onzeker is. De stappen naar

bovenstaande webpagina aan, dan

aangeboden warmteoplossingen

‘meer zekerheid’ kun je wél

komen ze ook de Atlas te staan.

én ze zijn meer bereid tot meedoen.

vormgeven en communiceren: dat

In die aanpakken treedt de

geeft houvast én juist kansen voor

Geef inwonersgroepen

gemeente meer faciliterend op, het

inwonersgroepen om aan te haken

ondersteuning en ‘opgroei-tijd’

proces gaat sneller en kost minder

en mee te doen in het zoekproces

Ondersteun en faciliteer

geld. Cruciaal voor inwoners is

Zonder inwoners geen

er juist mee om samen plannen voor

naar ‘het best passende’

bijvoorbeeld met informatie,

verder: betrouwbaarheid,

warmtetransitie

een wijk of dorp te maken.

warmtealternatief.

expertise, contacten,

betaalbaarheid en keuzevrijheid van

vergaderruimte, geld,

de nieuwe warmtebronnen. Lees

aanpassingen in hun huis. Ontdek

Geef richting, hanteer een

Inwonersgroepen in kaart en

communicatiemiddelen en

meer in Onderzoek

waar zij tegenop zien en maak het

gefaseerde aanpak met

actief

-kanalen, sparren, prikkeling.

bewonerstevredenheid in

hen makkelijk en mogelijk.

participatiemomenten en -niveaus

Breng bestaande inwonersgroepen

Geef inwonersgroepen tijd en

proeftuinen - Programma

Inwonersgroepen krijgen soms

Deel het warmtetransitieproces van

in kaart: dorps-, stads-, wijkraden,

ruimte om zich te ontwikkelen en te

Aardgasvrije Wijken.

zaken voor elkaar, die anders niet

een wijk of dorp op in fasen en

werkgroepen, verenigingen, VVE’s

professionaliseren, als ze dat willen.

lukken. Dus: inwoners zijn onmisbare

stappen: dat geeft structuur ‘op

partners én brengen creativiteit in

maat’, maar laat ook ruimte voor

de warmtetransitie. Lees meer

nieuwe inzichten of koers-

hierover in 'Participatielessen uit de

wijzigingen. Bepaal per fase of stap

praktijk'.

óf inwonerparticipatie en/of

Inwoners zijn ‘projectleider’ voor

overheidsparticipatie zinvol is, wat Team-up!

het doel is, welk niveau en welke

Werk samen met collega’s die ook

vorm past. Tools die hierbij kunnen

met inwoners aan de slag zijn:

helpen: de ‘ladders’ voor burger- en

wijkteams, wonen, welzijn, sociaal en

overheidsparticipatie, zie

ruimtelijk domein, vergunningen,

bijvoorbeeld De participatieladder

civiel, communicatie, participatie,

en de verschillende vormen van

subsidies e.d. Benut hun kennis over

burgerparticipatie, Participatie-

de wijk, buurt of dorp en schakel hen

trechter | Zeeuws Energieakkoord

aan waar dat handig is.

en Afwegingskader en Stappenplan Burgerparticipatie | Zeeuws

Begin op tijd

Energieakkoord. Doe geen

Begin met inwonerparticipatie vroeg

participatie als je met de inbreng

in het proces: vóór er kant en klare

van inwoners niets gaat doen.

plannen liggen en vóór er

Vermeld altijd vooraf wát je ermee

beslissingen worden genomen. Start

gaat doen en koppel de uitkomsten

08

09

Handvatten voor inwonersgroepen Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Handvatten voor inwonersgroepen

Handvatten voor inwonersgroepen Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Doe een ABCD-tje, zet een

Binnen- en buitencirkel: iedere

naar een energiecollectief als

buurtcoach in, of gebruik een

inwoner die wil, kán meedoen

(mede)eigenaar en -exploitant van

routekaart

Reik als actieve inwonersgroep

een warmtebron. De tijd zal het

Welke insteek je ook kiest, maak

(binnencirkel) geregeld uit naar de

leren. Zorg steeds voor adequate

gebruik van bestaande tools en

buitencirkel, zodat je inwoners

ondersteuning: haal technische,

hulpmiddelen. Zoals

steeds kansen geeft voor

financiële, juridische,

ABCD-methode | Zeeuws

meepraten, meedenken en

organisatorische, sociale of andere

Energieakkoord om in je buurt of

meedoen, op momenten en in

kennis en/of vraag een

wijk acties op te zetten die

vormen die hen passen. Zorg dat

procesbegeleider. Nét wat er in een

aansluiten op ‘wat er leeft’. Of laat je

bijeenkomsten met inwoners steeds

fase nodig is. Zeeuwse

helpen door een ‘buurtcoach’ van

leuk zijn en iets nieuws, eigens en

procesondersteuners vind je in de

Home - Buurkracht of mijnbuurtje.

ludieks hebben.

Sociale Warmte Atlas Zeeland |

nl. Of gebruik Routekaart voor

Zeeuws Energieakkoord: kijk

bewoners | Zeeuws

Neem de tijd om te groeien en te

onderaan in de legenda! Leer ook

Energieakkoord voor routes naar

professionaliseren

van collega-initiatieven in andere

aardgasvrije wijken en

Je kunt groeien van een groep

wijken, bijvoorbeeld via

Met inwonersgroepen bedoelen

expertise. Vorm eventueel

energieneutrale dorpen. Of de

bevlogen ambassadeurs voor

bijeenkomsten van ZVKK - Dorpen

we dorps-, wijk- en stadsraden,

subgroepen met eigen

COOP-Kit | Zeeuws Energieakkoord

inwoners, naar een klankbordgroep

voor Morgen (www.zvkk.nl).

werkgroepen, VVE’s en andere

deelopgaven.

voor het ontwikkelen van een

of stuurgroeplid voor de gemeente,

Stel je steeds gelijkwaardig op, naast

energiecoöperatie.

naar een robuuste buurtorganisatie

de gemeente, gemeenteraad,

verenigingen, inwonerinitiatieven, postcoderoosprojecten en andere

Schakel en loket, concrete acties,

en samenwerkingspartner voor

marktpartijen en andere

energiecollectieven van inwoners.

groots en meeslepend of alles?

gemeente en marktpartijen, en

organisaties.

Ontdek samen waar jullie warm voor Team-up!

lopen en wat haalbaar is:

Organiseer je als inwoners voor de

• Schakelen tussen inwoners en

warmtetransitie: vorm een (werk)

gemeente én 'loket' voor inwoners

groep van enthousiaste mensen in

met (behapbare informatie,

een mix van techneuten, verbinders,

meedenken, wegwijs maken,

dromers en doeners. Streef ook naar

verbinden etc.).

een goede afspiegeling van de wijk

• Praktisch aan de slag met

of buurt: huurders, woning-

afgebakende acties waar lokaal en

eigenaren, kleine ondernemers etc.

nu ‘energie in zit’, zoals

Leer elkaar kennen en deel je kennis.

warmtescans, buurtbezoek bij

Leg ook contact met andere

voorlopers, zonnepanelen,

groepen - van wijkraad tot sportclub

vouchers en subsidies etc.

– en benut elkaar.

• Werken aan een lange termijn doel, zoals een energiecoöperatie,

Koester de verschillen

warmtenet, warmtetransitie

Iedereen krijgt energie van iets

binnen een dorpsvisie etc.

anders en het moet voor mensen

• Een combinatie van dit alles: een

‘leuk’ blijven om de energie erin te

lange termijn scope, met daarin

houden én anderen daarmee ‘aan te

stappen en acties.

steken’. Koester deze verschillen en geef ieder een rol die past bij zijn of haar belangstelling, motivatie en

10

11

Handvatten voor professionele ondersteuners Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Handvatten voor professionele ondersteuners

Handvatten voor professionele ondersteuners Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie

Smeed ‘partnerschap’

het ‘nieuwe verhaal’.

• en ook belevingen, verbeelding,

Zorg dat deelnemers elkaar leren

• Maak het grote klein, overzichtelijk

metaforen, intuïtieve ingevingen,

kennen, belicht overeenkomsten,

en dichtbij: bepaal samen

wat niet gezegd wordt, maar wel

vraag naar hun dromen en vind

haalbare stappen, maak

voelbaar is.

samen een gezamenlijke droom.

beslismomenten concreet, maak

• Vertraag af en toe en bepaal

Bespreek de ideeën over ‘samen

afspraken over de uitvoering en

samen ‘waar staan we?’: zoom uit

werken’, ieders gewenste rol en

ondersteun wat nodig is.

- zoom in - zoom uit - zoom in.

bijdrage, en wat daar voor nodig is.

• Bewaak ‘the whole system in the

• Stimuleer hierbij kritische (zelf)

Leg de afspraken over de samen-

room’: stimuleer dat vóór

reflectie: Doen we samen (nog) de

werking eventueel vast. Gebruik

belangrijke besluiten ‘alle

goede dingen?, Wat is goed voor

hierbij de Toolbox Samenwerken in

stemmen’ zijn gehoord, dus ook

het geheel?, Wat is jouw belang of

de lokale energietransitie Toolbox

het stille midden en moeilijk

aandeel hierin?, Waar schuurt,

Samenwerken in de lokale

bereikbare groepen.

piept of kraakt het? Wie of wat

energietransitie

• Vaar op de energie in het geheel:

ontbreekt?, Wat bindt en wat

stimuleer verbinding, samen-

scheidt? Waar beweegt het, waar

Richt je op de relaties en het

werking, co-creatie en synergie.

stagneert het? Etc.

proces

• Gebruik diverse gespreks- en

• Faciliteer voortdurend ‘het goede

Richt je niet op de inhoud van

werkvormen, spreek daarmee het

gesprek’: de dialoog over waar het

vraagstukken, maar zet je in voor de

rationeel-weten én het anders-

op dat moment werkelijk over

kwaliteit van het samenwerken en

weten van deelnemers aan en kijk

moet gaan. Maak expliciet wat

de voortgangsprocessen. Benut

samen naar de boven- én de

naar voren komt, wat wil ontstaan,

hierbij succesfactoren voor een

onderstroom in het proces:

ook buiten de lijntjes.

In de Terugblikken van de

stoel zitten van degenen die je

goed proces, zoals:

• cijfers, data, beelden, dat wat

• Heb samen plezier, geniet van het

bijeenkomsten van het Doe

ondersteunt en neem hun rol niet

• Richt ieders blik op de stip op de

zichtbaar is en uitgesproken

samenwerken en het proces en

& Leer Lab zijn geen aparte

over. Sta naast en achter hen, denk

horizon, het lonkend perspectief,

wordt;

vier samen de vorderingen.

lessen opgenomen voor proces-

mee en denk tegen, stel prikkelende

ondersteuners van gemeenten en

vragen, deel je kennis, visies,

inwonersgroepen. Toch vermelden

ervaringen en contacten, en

we hier enkele handvatten

stimuleer ‘wat er mogelijk is’.

specifiek voor hen, op basis van expertise over procesbegeleiding.

Wees een gastheer / gastvrouw Het ‘samen werken aan de

Voor wie doe je het?

warmtetransitie’ is op te vatten als

Ondersteun je de gemeente, een (of

een onzichtbare ‘ruimte’ waarin de

meer) inwonersgroep(en), of hun

ambities, uitgangspunten,

samenwerking? Ofwel: met wie

vraagstukken, stappen,

‘contracteer’ je? Maak een keuze,

perspectieven, kaders én de

maak duidelijke afspraken over je rol

deelnemers en het ‘team’ zich

én wees daarin ook steeds duidelijk

kunnen en zullen ontwikkelen. Zorg

naar alle betrokkenen.

er als een goede gastheer of gastvrouw voor dat deze ruimte

Onafhankelijke rol

veilig, onderzoekend, inspirerend,

Neem een onafhankelijke en

voedend, lerend en activerend is.

ondersteunende rol in: ga niet op de

Leidraad voor inwonerparticipatie in de warmtetransitie Deze Leidraad is het resultaat van inbreng van alle partners in het Traject Energieke Gemeenten. Financiering: St. Zeeuwse Publieke Belangen, VZG-Regiobudget Energie, cofinanciering alle partners. Vormgeving: 10uur Februari 2022 Contact: baukje.bruinsma@schouwenduiveland.nl en ruthdebruin@zeelandbruist.nu Alles uit deze Leidraad mag worden gebruikt, gedeeld, overgenomen en verspreid.

zeeuwsenergieakkoord.nl