20210914 Raadsbrief Zeeuws Deltaplan Zoet Water en externe aanvoer Schouwen-Duiveland (476457)

Raadsbrief

Onderwerp Zaaknummer Datum Afdeling Portefeuillehouder Opdrachtgever

Zeeuws Deltaplan Zoet Water en externe aanvoer Schouwen-Duiveland 476457 14 september 2021 Ruimte en Milieu (RenM) P. Schot Afdelingshoofd RenM

Inleiding Gedeputeerde Staten hebben op 27 juli het Zeeuws Deltaplan Zoet Water (afgekort als ZDZW) vastgesteld. Directe aanleiding voor het maken van dit plan zijn de droge periodes in 2018, 2019 en 2020 die hebben geleid tot problemen bij de agrariërs en natuurbeheerders doordat er op belangrijke momenten te weinig zoet water beschikbaar was. Veranderingen van het klimaat zullen meer extremen in het weer geven met meer droge periodes en periodes van hevige regen. Het doel van het ZDZW is Zeeland in 2050 weerbaar te laten zijn tegen zoetwatertekorten. Het plan bevat geen generieke aanpak omdat de toepassing van oplossingen en maatregelen afhankelijk zijn van de lokale omstandigheden. In het ZDZW worden leidende principes gehanteerd om zo gestructureerd aan oplossingen voor de zoetwaterproblematiek te kunnen werken gelet op veranderingen die spelen in het landelijk gebied en de belangen die daar mee gemoeid gaan. Provincie heeft verschillende stakeholders in een werkgroep betrokken bij het opstellen van het plan. In de werkgroep waren de ZLTO, ZAJK, ZMf, Evides, Het Zeeuws Landschap, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer, Waterschap Scheldestromen, DOW, HZ University of Applied Sciences, de Veiligheidsregio, adviesbureau Twigt-Om en de gemeenten Terneuzen, Noord-Beveland, Tholen en Schouwen-Duiveland vertegenwoordigd.

In het proces van het Zeeuws Deltaplan Zoet Water is de haalbaarheid en toepasbaarheid van zoetwatermaatregelen onderzocht en deze zijn in een voorkeursvolgorde beschreven. In het ZDZW zijn op onderstaande onderwerpen mogelijke (technische) maatregelen uitgewerkt: 1. De basis op orde hebben. Sterke natuurlijke systemen vangen veranderingen beter op. In dit kader is een gezonde bodem erg belangrijk voor het watervasthoudend en waterleverend vermogen. Het verbeteren van de bodemkwaliteit is een van de speerpunten, ook binnen de agrarische sector. 2. Zuinig omgaan met het zoete water. Zoals waterbesparende maatregelen als druppelirrigatie. ZDZW wil doelmatiger irrigatiemethoden stimuleren. Aandacht is er ook voor de veredeling van droogtegevoeligere en zouttolerantere gewassen en deze te telen op de daarvoor geschikte plekken. 3. Vasthouden van zoet water. Het waterschap heeft het watersysteem ingericht om overtollig water op tijd te kunnen afvoeren. Met de toenemende droge perioden gaat de aandacht steeds vaker uit naar het langer vasthouden van zoet water d.m.v. verschillende technieken. Zoals peilgestuurde drainage, plaatsen van stuwen in het secundair en tertiair watersysteem (door agrariërs zelf), het hoog houden van het winterpeil waardoor de grondwaterstand hoger blijft (in overleg met agrariërs). Voor de toekomst zullen hier optimalisaties nodig zijn.

Ingrepen in het primaire watersysteem vereisen meer afstemming en overleg in gebiedsprocessen, dit wordt meegenomen in het programma Planvorming Wateropgave (PWO) van Waterschap Scheldestromen. 4. Opslaan van zoet water, ondergronds en bovengronds. Er zijn nieuwe technieken om zoet water in de ondergrond te bergen (zoetwaterbellen) afhankelijk van de lokale omstandigheden (bij kreekruggen). Vraagstukken zijn het aanpassen van het beleid en de regels en van wie is het zoete water in de ondergrond (wie mag het gebruiken en hoe zorg je dat de zoetwaterbel niet uitgeput raakt maar duurzaam beheerd wordt). Bovengronds zijn er mogelijkheden van opslag in waterbassins en opslag in bestaande (natuurlijke) waterpartijen. 5. Hergebruik van zoet water. Er lopen verschillende onderzoeken en pilots om stedelijk water (hemelwater, rioolwater, industriewater) te zuiveren en te gebruiken door de landbouw. De regels (bescherming natuurlijk systeem en gezondheid) vragen een zeer grondige zuivering. Het is nog geen economisch rendabel plan en het is een opgave om het water te distribueren naar de landbouwkavels. Pagina 1 van 4

Bij hergebruik hoort ook het ontzilten van zout of brak water. Ook hier zit een prijskaartje aan het zoet water. Mobiele decentrale ontziltingsinstallaties zouden het ontzilte water bij de landbouwbedrijvenkunnen brengen (en daar opslaan) of dit een haalbare businesscase is wordt nog onderzocht. Als dat mogelijk is kan de aanleg van een distributiesysteem achterwege blijven. 6. Extern aanvoeren van zoet water. Voor Schouwen-Duiveland en Walcheren en Noord-Beveland zijn de mogelijkheden voor aanvoer van zoet water van elders (o.a. de Noorder Krammer, Eendracht en Bathse Spuikanaal) met buisleidingen en open watergangen onderzocht. De conclusie in het ZDZW luidt dat externe aanvoer vooralsnog economisch niet rendabel is, de kosten zijn hoger dan de verwachte meeropbrengsten voor de landbouw. Naast de investeringskosten spelen de jaarlijkse onderhouds- en beheerkosten, ook in jaren met een beperkte watervraag, hierbij een grote rol. In dit B&W advies gaan we apart nog in op het onderzoek externe aanvoer zoet water SchouwenDuiveland. 7. Functiewijziging en accepteren van restrisico's. Als de waterbeschikbaarheid in een gebied onder druk komt te staan dan zullen functies moeten worden aangepast aan die omstandigheden. Wat doen we als er geen handelingsperspectief meer is voor een bedrijf, voor een gebied, voor een functie.

Hoe snel de klimaateffecten functie-aanpassing noodzakelijk maken is niet bekend. Uitgangspunt is met elkaar in gesprek blijven en blijven zoeken naar de beste mogelijkheden voor Zeeland. De beschreven maatregelen In het ZDZW zijn veelal technisch van aard, maar werken aan een robuuste zoetwatersituatie is een maatschappelijke opgave. De omstandigheden veranderen en zullen dit blijven doen. De situaties die zich voor gaan doen zijn nu niet bekend en de effecten ervan zullen variëren per gebied. Het samen zoeken naar de beste oplossingen en daarover met elkaar in gesprek zijn en blijven is het uitgangspunt. Voor de vervolgaanpak van het ZDZW staat een gebiedsgerichte en integrale aanpak centraal. Het voortzetten, uitbreiden en leren van de bestaande projecten waaronder de Broedplaats Schouwen-Duiveland zien de provincie en het waterschap als een logische weg. Onderzoek naar een externe zoetwater aanvoer naar Schouwen-Duiveland Uw gemeenteraad heeft in 2018 om dit onderzoek gevraagd. In gezamenlijkheid met een begeleidingsgroep waarin ASD/ZLTO, initiatiefnemer de Puupe, het waterschap en de gemeente vertegenwoordigd zijn is uiteindelijk dit onderzoek in opdracht van de provincie uitgevoerd. Door ingenieursbureau Witteveen en Bos zijn de kosten van 6 verschillende aanvoeropties voor externe aanvoer in beeld gebracht.

De geraamde aanlegkosten variëren van € 82 miljoen tot €125 miljoen, de jaarlijkse gebruikskosten variëren van € 1,5 miljoen tot € 2,5 miljoen. Op verzoek van de begeleidingsgroep is er ook aandacht besteed aan de batenkant voor de landbouw met een cijfermatig rapport van ACCON. Dit is gedaan om naast de kosten ook het economisch belang voor de landbouw op Schouwen-Duiveland in beeld te brengen. Het gaat om een vergelijking van de productiegegevens van akkerbouwgewassen van twintig bedrijven op SchouwenDuiveland met twintig bedrijven uit de regio die wel over zoet water beschikken. Deze vergelijking wijst uit dat de productie in de gebieden die wel over zoet water beschikken significant hoger ligt dan in SchouwenDuiveland. Daarnaast zal een zoetwateraanvoer de producties ook daar waarschijnlijk significant laten stijgen en een derde uitkomst is dat de extra rendementen van deze extra productie niet opwegen tegen de kosten voor de zoetwateraanvoer. Dit laatste geeft bij de provincie de doorslag en de conclusie luidt dat wanneer de investeringskosten en gebruikskosten tegenover de baten worden gezet, er bij geen enkele variant sprake is van een positief saldo. De provincie voegt daar aan toe dat bovenop deze financiële beschouwing komt dat het bronwater dat nodig is voor deze aanvoer, niet gegarandeerd beschikbaar is.

Nationaal wordt momenteel bestudeerd hoe de waterverdeling efficiënter kan worden ingericht om aan de toenemende vraag te kunnen voldoen. Een extra gebied van water voorzien verhoudt zich daar slecht mee. Vanwege deze conclusie heeft de provincie over de optie externe aanvoer geen concrete actie in het uitvoeringsprogramma van het ZDZW opgenomen en is er ook geen verkenning uitgevoerd naar de financieringsmogelijkheden van externe aanvoer naar Schouwen-Duiveland. Gezien de omvang van de kosten ligt de afweging niet alleen bij de provincie maar zal een beroep moeten worden gedaan op het Rijk. De conclusies die de provincie in het ZDZW trekt geeft aanleiding om te reageren. De brief is bijgevoegd en deze gaat in op de volgende punten: • We onderschrijven de urgentie voor zoet water voor het voortbestaan van de landbouw dat er daadwerkelijk actie moet worden ondernomen om de zoetwaterbeschikbaarheid te vergroten. Het Zeeuws Deltaplan Zoet Water gaat daar aan bijdragen. Wel vraagt het om een actiegericht en resultaatgericht uitvoeringsprogramma waarbij de opgaven en middelen in evenwicht zijn. Evalueren en leren zijn aspecten die ook georganiseerd moeten worden. De provincie kan de katalysator, regisseur en verbinder zijn voor de versnelling van de noodzakelijke vernieuwing. • Gemeente wil alle mogelijkheden en oplossingen voor zoet water openhouden.

Ook de oplossing van externe aanvoer. Er is nog veel in onderzoek en er is nog weinig zekerheid of oplossingen zoals Pagina 2 van 4

vasthouden en bergen van zoet water, hergebruik water, ontzilten van brak water in de lokale situatie effectief zullen zijn. De innovatieve technieken om voldoende zoet water beschikbaar te hebben zijn nog niet ontwikkeld of nog niet beproefd, er moeten nog flinke stappen gezet worden voordat deze regulier toepasbaar zijn. • Al jaren wordt in Schouwen-Duiveland in de landbouw minder verdiend dan in de regio waar wel zoet water beschikbaar is. Dat betekent voor het agrarisch bedrijf dat er steeds minder geld beschikbaar is om te investeren, te innoveren, te verduurzamen. Met zoet water kunnen agrariërs de keuze maken voor intensievere teelten die meer opleveren. • Zoet water is steeds meer een voorwaarde voor de afnemers en voor de verzekeraar om je te kunnen verzekeren tegen droogteschade. Vandaar dat bedrijven nu moeten kiezen voor minder risicovolle teelten. • Bij het omschakelen naar duurzame landbouwmethoden zoals biologische landbouw is het niet kunnen beschikken over voldoende zoet water een risico. • De veranderingen binnen de landbouw op Schouwen-Duiveland vanwege het zoetwatertekort hebben een impact op de economie en de vitaliteit van het landelijk gebied. We vrezen een verschraling, een verlies aan diversiteit en een afname van de aantrekkelijkheid van het landschap.

De conclusie die de provincie heeft getrokken met betrekking tot de haalbaarheid van externe aanvoer van zoet water en de afwegingen die zij daarin hebben gemaakt hebben we besproken met de voorzitter van de begeleidingsgroep van het onderzoek externe aanvoer zoet water Schouwen-Duiveland, de voorzitter van Agrarisch Schouwen-Duiveland en belangenbehartiging van de ZLTO. Tevens hebben we een toelichting gekregen van ACCON op de cijfers die zij aan de provincie hebben aangeleverd. We hebben hiermee een duidelijk beeld van de huidige situatie in de landbouw gekregen en de noodzaak van zoet water voor de agrarische sector. De agrarische sector onderschrijft dat externe aanvoer van zoet water een van de oplossingen moet blijven waar aan gewerkt moet worden. Kernboodschap Het Zeeuws Deltaplan Zoet Water en specifiek het onderwerp externe aanvoer van zoet water geeft aanleiding om schriftelijk te reageren. Bijgevoegde reactie op het Zeeuws Deltaplan Zoet Water is naar Gedeputeerde Staten gestuurd. Deze gemeentelijke reactie kunnen Provinciale Staten meewegen in hun besluit over de vaststelling van het Zeeuws Deltaplan Zoet Water. Consequenties De consequenties van de conclusie die de provincie met betrekking tot het onderzoek externe aanvoer heeft getrokken hebben we hiervoor en in de brief aan Gedeputeerde Staten verwoord.

Communicatie In het ZDZW is aangegeven dat na het zomerreces de politiek-bestuurlijke afweging bij provincie en waterschap plaats vindt en de communicatie met de partners in Schouwen-Duiveland. Dit gesprek heeft op 8 september met wethouder Schot plaatsgevonden. In het ZDZW is opgenomen dat de uitkomsten van deze discussie meegenomen worden in de update van het plan voor de behandeling in Provinciale Staten dat gepland staat in november 2021. Daarvoor wordt het ZDZW op 17 september behandeld in de Provinciale Commissie Ruimte. Vervolg Het besluit van Provinciale Staten wachten we met belangstelling af. Na dit besluit bespreken we eventuele vervolgstappen. Wij houden de gemeenteraad hiervan op de hoogte. Bijlagen Zeeuws Deltaplan Zoet Water bestuurlijke planning vaststelling ZDZW waterschap en provincie Rapport van Witteveen & Bos m.b.t. de kosten van externe aanvoer Rapport ACCON Gemeentelijke brief aan Gedeputeerde Staten m.b.t. Zeeuws Deltaplan Zoet Water en externe aanvoer

Pagina 3 van 4

Burgemeester en wethouders van Schouwen-Duiveland, G.J. Benou

J.Chr. van der Hoek MBA

Locosecretaris

Burgemeester

Pagina 4 van 4