1484619 Bijlage 1 Bestuursopdracht Kaders en spelregels inwoners en overheidsparticipatie

Bestuursopdracht Kaders en spelregels inwoners- en overheidsparticipatie Versie: 14 mei 2025

1. Inleiding De samenleving verandert. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties nemen steeds vaker het initiatief om mee te denken, mee te doen en zelf actie te ondernemen. Tegelijkertijd zoekt de gemeente nadrukkelijker naar samenwerking met haar omgeving. Deze veranderende rol vraagt om een nieuwe manier van werken binnen onze organisatie: meer integraal, wendbaar en in verbinding. Participatie is hierin een strategisch instrument. Het vormt een essentieel onderdeel van het Organisatieprogramma 2022–2026 en vraagt om duidelijke kaders en spelregels. Dit biedt houvast aan inwoners, raad, college en organisatie.

2. Inhoudelijke specificatie 2.1 Probleem of situatieschets Netwerksamenleving en netwerkmanagement De basis voor de huidige aanpak van participatievraagstukken is in 2018 gelegd met het programma netwerksamenleving. Aanleiding was de veranderende rol van de gemeente in de moderne netwerksamenleving: de gemeente wil in toenemende mate in co-creatie met inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen beleid ontwikkelen en hen betrekken bij de uitvoering. Deze ontwikkelingen stellen andere voorwaarden aan de werkwijze van de gemeentelijke organisatie. Het vraagt van medewerkers dat ze in verbinding staan met de samenleving, kunnen inspelen op initiatieven en durven experimenteren en leren. Rekenkameronderzoek: nieuwe fase Eind 2022 hebben het college en de raad de aanbevelingen overgenomen uit het onderzoek van de Rekenkamer naar inwoners- en overheidsparticipatie. Daarbij is er ook stilgestaan bij de rol van de gemeenteraad. Uit het onderzoeksrapport blijkt dat participatieve samenwerking leeft op SchouwenDuiveland: de gemeente, inwoners en ondernemers brengen participatie al geruime tijd in praktijk. Er is behoefte aan duidelijke kaders en spelregels die zorgen voor een meer systematische aanpak van participatie. Wettelijk kader De 'Wet versterking participatie op decentraal niveau' geldt sinds 1 januari 2025.

Met deze wet wordt de betrokkenheid van inwoners en andere betrokkenen in de samenleving bij de voorbereiding, uitvoering en evaluatie van beleid op decentraal niveau versterkt. Ook wordt in deze wet het uitdaagrecht (Right to Challenge) geregeld. Met het uitdaagrecht kunnen inwoners de gemeente verzoeken hen de uitvoering van een gemeentelijke taak te laten overnemen als zij deze taak beter en goedkoper kunnen uitvoeren. Voorbeelden zijn het onderhoud van een park, het beheer van sportvelden of andere maatschappelijke voorzieningen. Inwoners- en overheidsparticipatie Tussen inwoners- en overheidsparticipatie bestaan duidelijke verschillen. Bij inwonersparticipatie participeren inwoners in een initiatief van de overheid, bij overheidsparticipatie is dat precies andersom: de overheid participeert in bestaande initiatieven van inwoners. Bij overheidsparticipatie zit de uitdaging vooral bij welke rol wij als gemeente Schouwen-Duiveland in het proces willen en kunnen innemen. Dat kan een faciliterende rol zijn maar soms bestaan er verwachtingen over hoe de gemeente zich (anders) zou moeten opstellen of besluiten.

2.2 Doelstelling van het beleidsproces of project Komen tot duidelijke kaders en spelregels voor participatie, vastgelegd in beleid en een participatieverordening. Concrete resultaten: • Vastgestelde beleidskaders en participatieverordening in het 3e kwartaal van 2026. • Duidelijkheid over participatieniveaus: mee weten, meedenken, meewerken of meebeslissen. • Verankering van participatie in de werkwijze van de organisatie, inclusief scholing en ondersteuning. • Realisatie van een uitvoeringsprogramma.

1

2.3 Breder kader of programma, relatie met andere processen/projecten. Raadsakkoord 2022-2026 Participatie is in het raadsakkoord 2022-2026 een van de zes thema’s, waar de raad heldere uitgangspunten aan verbindt. “Participatie moet op een goede manier geborgd worden in de gemeentelijke processen en de gemeentelijke manier van werken om succesvol te kunnen zijn. Bij participatie managen we de verwachtingen en zorgen ervoor dat de ‘spelregels’ vooraf duidelijk zijn. Vooraf duidelijkheid voorkomt teleurstelling achteraf. De uiteindelijke beslissing is altijd aan de gemeenteraad; de raad weegt de uitkomsten van een participatietraject mee in de besluitvorming.” Coalitieakkoord 2022-2026 In ‘Samen Koers Houden’, het coalitieakkoord 2022-2026 staat dat we inzetten op invloed van inwoners, op basis van heldere afspraken en verwachtingsmanagement. “Als we als gemeente burgerparticipatie inzetten dan zijn de verwachtingen over en weer duidelijk. Dat betekent dat: a) de gemeenteraad de mate van invloed van inwoners vaststelt voordat een traject start.

Mag je als inwoner alleen meepraten of ook meebeslissen? b) de gemeente tijdens het traject zorgt dat het voor inwoners altijd helder is welke rol en invloed zij hebben, c) de rol van de gemeenteraad als eindbeslisser en volksvertegenwoordiger duidelijk is in het hele traject.” Strategische visie De strategische visie 2011 - 2040 'Tij van de Toekomst’ is richtinggevend, kaderstellend, verbindend en een inspiratiebron voor onze gemeente in het realiseren van onze doelen. Zoals afgesproken in het coalitieakkoord 'Samen koers houden', actualiseerden we de strategische visie in de achterliggende tijd om beter te kunnen inspelen op de ontwikkelingen en veranderende omstandigheden in onze omgeving. Belangrijk in het proces was de actieve inbreng van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Via het thema 'bestuur en lokale democratie' krijgen inwoner- en overheidsparticipatie de plek die het verdient. Vanuit dit thema is de relatie gelegd naar de Strategische agenda en het organisatieprogramma 2022-2026. Omgevingswet De Omgevingswet staat voor een goed evenwicht tussen het benutten en beschermen van de leefomgeving. De wet zorgt voor een samenhangende aanpak van de leefomgeving, ruimte voor lokaal maatwerk en betere en snellere besluitvorming.

Daarnaast wordt participatie bevorderd door inwoners en ondernemers zo vroeg mogelijk te betrekken bij de ontwikkeling van de leefomgeving. Participatie is vanaf 1 januari 2024 vanuit de Omgevingswet een aanvraagvereiste. Dit betekent dat iedere initiatiefnemer bij het aanvragen van een omgevingsvergunning moet aangeven of er afstemming is geweest met de omgeving en wat de resultaten daarvan zijn. De Omgevingswet biedt gemeenten aanvullend op de wettelijke regeling beleidsruimte om participatie nader in te vullen. Diverse moties Door de raad zijn diverse moties aangenomen die direct verband houden met participatie. Deze dienen in het ontwikkelen van het participatiebeleid een plek te krijgen. Het gaat om de volgende moties: • Motie ‘Burgerparticipatie door jongeren en jongvolwassenen’ d.d. 11-11-2021 (zaak nr. 500597). • Motie ‘Beleid maken met de jeugd’ d.d. 09-11-2023 (zaak nr. 987446) • Motie Kinderparticipatie: jong geleerd is oud gedaan d.d. 30-01-2025 (zaak nr. 1355144) • Motie ‘Verplichte participatie Omgevingswet’ d.d. 7-11-2024 (zaak nr. 1255121). De drie eerstgenoemde moties benoemen het belang van betrokkenheid van jongeren in de beleidsontwikkeling. Deze moties betrekken we in de uitvoering van deze bestuursopdracht. De motie over verplichte participatie Omgevingswet wordt in de uitvoering al opgepakt in het 2e kwartaal van 2025.

In de opstelling van het beleid betrekken we deze motie ook voor het integrale beeld van het participatiebeleid.

2.4 Beoogde resultaten Concept ‘Kaders en spelregels inwoners- en overheidsparticipatie’ Het proces om te komen tot kaders en spelregels inclusief een participatieverordening geven we vorm door het betrekken van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Vanaf de zomer van 2025 gaan we in gesprek met externe betrokkenen, de raad en de organisatie over inwoners- en overheidsparticipatie in de brede zin van het woord (dus niet alleen participatie als aanvraagvereiste). We gaan in gesprek aan de hand van de handreiking van de VNG, ‘Aan de slag met participatie’. Hierbij komen onderwerpen aan de orde als:

2

• • • • • • •

De huidige kaders en ambities van de gemeente op het gebied van participatie. Voor het managen van verwachtingen is het van belang ook aandacht te hebben voor de verschillende niveaus van invloed: kunnen betrokkenen mee weten, meedenken, meewerken en/of meebeslissen (participatieladder). De redenen om als inwoner of ondernemer te participeren en wat het vraagt van de gemeente om participatie (als gemeente) mogelijk te maken. Invulling van de beleidsruimte die de Omgevingswet biedt om participatie bij de aanvraag vorm te geven. In aansluiting op de uitvoering die we al gaven aan de hiervoor genoemde motie over verplichte participatie Omgevingswet. De verschillende middelen voor participatie (bijv. uitdaagrecht, dialoog, burgerberaad, inwonerspanel). Verankering van participatie in de werkwijze van de organisatie, inclusief scholing en ondersteuning. Realisatie van een uitvoeringsprogramma.

De uitkomsten van de gesprekken resulteren in een eerste opzet van 'Kaders en spelregels inwoneren overheidsparticipatie'. Dit passen we in de uitvoering toe. Met deze inzichten uit de praktijk stellen we de kaders en spelregels bij. Dit is vervolgens een continu proces. Participatiebeleid en -verordening In het 3e kwartaal van 2026 stelt de raad het beleid (de kaders en spelregels) voor inwoners- en overheidsparticipatie én de daarbij behorende participatieverordening vast. Na een eerdere vaststelling van de basis participatieverordening (2025) betreft dit dan een nieuwe op het beleid afgestemde verordening.

2.5. Projectafbakening Het ontwikkelen van kaders en spelregels voor participatie is een onderdeel van de Strategische agenda en het Organisatieprogramma 2022-2026. Het biedt een overkoepelend beleidskader voor inwoners- en overheidsparticipatie. Het is geen blauwdruk voor ieder willekeurig participatievraagstuk. Elk vraagstuk vraagt binnen het kader om een oplossing op maat afhankelijk van de betrokken stakeholders, de gevoeligheden, de tijdgeest en de beschikbare middelen. Bij het ontwikkelen van de kaders en spelregels is het wenselijk om dit breed in te steken. De aanpak baseren we op de handreiking van de VNG. Daarnaast betrekken we hierin de ontwikkelingen die spelen in onze gemeente. De wensen vanuit die raad die blijken uit de verschillende moties en de opgepakte uitwerking van de dialoog. Zie hiervoor ook het breder kader.

3. De procesvoering 3.1 Rol van de gemeente De gemeenteraad stelt de kaders en de participatieverordening vast. Het college en de ambtelijke organisatie faciliteren hierin en voeren het beleid en de verordening uit. Inwoners en andere stakeholders worden betrokken volgens heldere spelregels. Dat is het doelm van dit beleid.

3.2. Omgevingsanalyse, rolneming, partners en externe betrokkenen We vinden het belangrijk om inwoners, ondernemers en maatschappelijk organisaties te betrekken bij de ontwikkeling van het participatiebeleid. Hieronder geven we een opsomming van te betrekken belanghebbenden bij de uitvoering van deze bestuursopdracht. 1. Stads-, dorps- of wijkraden: De SDW-raden spelen een cruciale en centrale rol in participatieprocessen als schakel tussen gemeente en inwoners. In 'Samen koers houden', het coalitieakkoord 2022-2026 is hiervoor opgenomen dat raden 'een belangrijk participatieplatform' zijn voor de gemeente. 2. Adviesraad Sociaal domein Schouwen-Duiveland: De adviesraad bestaat uit leden die kennis hebben van en betrokken zijn bij de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Jeugdwet of de Participatiewet. De Adviesraad Sociaal domein geeft gevraagd en ongevraagd advies aan het college van burgemeester en

3

3.

4.

5. 6. 7.

8.

wethouders. De raad adviseert en denkt mee over allerlei maatschappelijke onderwerpen die binnen het sociaal domein vallen: zorg en ondersteuning, opvoeden en opgroeien, welzijn, wonen, werk en inkomen. Inwoners: Het is belangrijk om te bepalen hoe inwoners kijken naar participatie en wanneer en hoe zij bij voorkeur betrokken willen worden in participatietrajecten. Aan welke vormen van ondersteuning hebben inwoners behoefte. De kennis, ervaring en betrokkenheid van inwoners kunnen we benutten in ontwikkeling van beleid of voorbereiding en uitvoering van projecten. Jongeren: Met name jongeren is een doelgroep die vraagt om extra aandacht. In het raadsakkoord staat dat jongeren actief betrokken worden bij vraagstukken die hen raken, doelgericht en op projectbasis, waarbij gezocht wordt naar participatievormen die hen passen. De doelgroep jongeren wordt ook in het coalitieakkoord uitgelicht. De raad nam hierover ook de ‘Motie Burgerparticipatie door jongeren en jongvolwassenen’ aan in november 2021. Ondernemersverenigingen: Ondernemers hebben zich op Schouwen-Duiveland verenigd via verschillende ondernemersverenigingen. Naast inwoners zijn zij een belangrijke partner in participatieprocessen. Kerkelijke gemeenten: Schouwen-Duiveland telt een veelheid aan oudere en jongere kerkelijke gemeenten verdeeld over de verschillende stads- en dorpskernen.

Overige sociaal maatschappelijke organisaties Naast de genoemde groepen en organisaties kan ook worden gedacht aan betrokkenheid van andere maatschappelijke organisaties en gelieerde organisaties, zoals onderwijsinstellingen, SMWO etc. Raad, college en interne organisatie

3.3. Strategische communicatie De communicatie over dit project vindt plaats na vaststelling door de bestuurlijk en de ambtelijk opdrachtgever en het college. Externe communicatie over het project vindt primair plaats door of in afstemming met de bestuurlijk opdrachtgever. De bepaling van de communicatieboodschap en de inzet van de communicatiemiddelen vindt in nauw overleg met de in het project betrokken communicatieadviseurs plaats.

4. Beheersaspecten 4.1. Werkorganisatie De projectgroep bestaat uit medewerkers die betrokkenheid hebben bij het onderwerp vanuit de verschillende beleidsafdelingen, de bestuurs-staf en communicatieadviseurs. Overige medewerkers haken op relevante momenten aan (bijv. voorbeeldovereenkomst uitdaagrecht). De raad en het college worden actief betrokken.

4.2. Tijdsplanning mijlpalen Mijlpaal 1:

De voorbereidingen zijn afgerond. 1.1 De bestuursopdracht is vastgesteld door de raad. 1.2 Budget is beschikbaar gesteld. 1.3 Externe deskundige ondersteuning is georganiseerd. 1.4 De werkorganisatie is gevormd.

Oktober 2025

Mijlpaal 2:

We hebben een beeld van de ambities November 2025 2.1 We hebben in beeld wat we nu doen en wat de huidige kaders en ambities zijn. 2.2 We hebben een aanpak voor de uitvraag.

Mijlpaal 3:

Informatie is opgehaald bij stakeholders April 2026 3.1 We hebben informatie opgehaald bij de raad, partners en extern betrokkenen. 3.2 Deze informatie is overzichtelijk beschreven.

Mijlpaal 4:

De informatie is getoetst

Juni 2026

4

4.1 De informatie is getoetst bij de eerder betrokken stakeholders. 4.2 Informatie is waar nodig bijgesteld en is basis voor beleid. Mijlpaal 5:

Concept beleid en verordening is gereed 5.1 Het concept beleidsplan is opgesteld. 5.2 De daarop gebaseerde verordening is gereed.

Juli 2026

Mijlpaal 6:

Beleid en verordening zijn vastgesteld door de raad

September 2026

Mijlpaal 7:

De uitvoeringsagenda is gereed 7.1 De uitvoeringsagenda is opgesteld. 7.2 De uitvoering in de praktijk wordt opgepakt.

November 2026

Bij de afronding van iedere mijlpaal wordt de raad geïnformeerd.

4.3. Risicobeheersing en kwaliteitszorg Verwachtingsmanagement Inwoner- en overheidsparticipatie is een interessant onderwerp. De uitgangspunten en voorwaarden voor een goed proces zijn talrijk en ingewikkeld; de kans op teleurstelling bij inwoners is aanwezig en de juiste balans tussen participatie en onze democratie is complex. Dit vraagt voor het opstellen van kaders en spelregels en voor concrete participatieprocessen om het goed managen van verwachtingen bij alle betrokken partijen.

5