1398782 Bijlage 5 - Bestuursopdracht Kaders en spelregels voor inwoners- en overheidsparticipatie

Bestuursopdracht BenW advies

Onderwerp Zaaknummer Datum Openbaarheid Afdeling Portefeuillehouder Opdrachtgever Behandelend ambtenaar

Kaders en spelregels voor inwoners- en overheidsparticipatie 959041 12 december 2023 Passief openbaar Staf H.L.K. Canters Gemeentesecretaris Daniëlle van Doorne

1. Inleiding

De verhoudingen tussen overheid en inwoners, bedrijven en instellingen veranderen. We leven in een samenleving die bestaat uit vele onderling verbonden netwerken waarvan de gemeente deel uitmaakt. We hebben elkaar, zowel intern als extern, nodig om de noodzakelijke veranderingen en opgaven aan te kunnen. Inwoners en ondernemers kunnen en willen meedenken over beleid, meedoen in de uitvoering en zelf met initiatieven komen. Participatie vraagt om een nieuw perspectief op manieren van organiseren, samenwerken en maatschappelijke waarde creëren. Opgaven zijn niet meer van één afdeling of beleidsterrein, maar vragen een meer integrale en wendbaarder manier van werken en organiseren. Deze manier van werken aan strategische opgaven is daarom onderdeel van de strategische agenda van het Organisatieprogramma 2022 – 2026. Veel van de strategische opgaven vragen een stevig maatschappelijk draagvlak en een doordachte aanpak van de participatie.

2. Inhoudelijke specificatie 2.1 Probleem of situatieschets Netwerksamenleving en netwerkmanagement De basis voor de huidige aanpak van participatievraagstukken is in 2018 gelegd met het programma netwerksamenleving. Aanleiding was de veranderende rol van de gemeente in de moderne netwerksamenleving: de gemeente wil in toenemende mate in co-creatie met inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen beleid ontwikkelen en hen betrekken bij de uitvoering. Deze ontwikkelingen stellen andere voorwaarden aan de werkwijze van de gemeentelijke organisatie. Het vraagt van medewerkers dat ze in verbinding staan met de samenleving, kunnen inspelen op initiatieven en durven experimenteren en leren. Rekenkameronderzoek: nieuwe fase Eind 2022 hebben het college en de raad de aanbevelingen overgenomen uit het onderzoek van de Rekenkamer naar inwoners- en overheidsparticipatie. Daarbij is er ook stilgestaan bij de rol van de gemeenteraad. Uit het onderzoeksrapport blijkt dat participatieve samenwerking leeft op SchouwenDuiveland: de gemeente, inwoners en ondernemers brengen participatie al geruime tijd in praktijk. Vanuit de verschillende lessen die zijn geleerd en toegepast is er nu behoefte aan een nieuwe fase met duidelijker kaders en spelregels die zorgen voor een meer systematische aanpak van het participatieve samenspel.

Wettelijk kader Het wetsvoorstel 'Wet versterking participatie op decentraal niveau' beoogt gemeenteraden te stimuleren heldere kaders voor inwoners, ondernemers en volksvertegenwoordigers te ontwikkelen over participatie. De lokale kaders en spelregels vinden hun weerslag in een nieuwe participatieverordening. De huidige inspraakverordening wordt hiermee uitgebreid: de gemeente regelt niet alleen betrokkenheid bij de voorbereiding, maar ook bij de uitvoering en evaluatie van beleid. In het wetsvoorstel wordt ook de mogelijkheid van uitdaagrecht (Right to Challenge) geregeld. Ook hier is het aan de gemeenteraad om de kaders en regels vast te stellen. Met het uitdaagrecht kunnen inwoners de gemeente verzoeken hen de Pagina 1 van 5

uitvoering van een gemeentelijke taak te laten overnemen als zij deze taak beter en goedkoper kunnen uitvoeren. Voorbeelden zijn het onderhoud van een park, het beheer van sportvelden of andere maatschappelijke voorzieningen. Inwoners- en overheidsparticipatie Tussen inwoners- en overheidsparticipatie bestaan duidelijke verschillen. Bij inwonersparticipatie participeren inwoners in een initiatief van de overheid, bij overheidsparticipatie is dat precies andersom: de overheid participeert in bestaande initiatieven van inwoners. Bij overheidsparticipatie zit de uitdaging vooral bij welke rol wij als gemeente Schouwen-Duiveland in het proces willen en kunnen innemen. Dat kan een faciliterende rol zijn maar soms bestaan er verwachtingen over hoe de gemeente zich (anders) zou moeten opstellen of besluiten. 2.2 Doelstelling van het beleidsproces of project Duidelijke kaders en spelregels inclusief een participatieverordening die zorgen voor een systematische aanpak van het participatieve samenspel van inwoners, ondernemers, raad, college en organisatie. De kaders- en spelregels ontwikkelen we werkende weg. De raad stelt deze inclusief participatieverordening vast voor de zomer van 2025 (juni). 2.3 Breder kader of programma, relatie met andere processen/projecten.

Raadsakkoord 2022-2026 Participatie is in het raadsakkoord 2022-2026 een van de zes thema’s, waar de raad heldere uitgangspunten aan verbindt. “Participatie moet op een goede manier geborgd worden in de gemeentelijke processen en de gemeentelijke manier van werken om succesvol te kunnen zijn. Bij participatie managen we de verwachtingen en zorgen ervoor dat de ‘spelregels’ vooraf duidelijk zijn. Vooraf duidelijkheid voorkomt teleurstelling achteraf. De uiteindelijke beslissing is altijd aan de gemeenteraad; de raad weegt de uitkomsten van een participatietraject mee in de besluitvorming.” Coalitieakkoord 2022-2026 In ‘Samen Koers Houden’, het coalitieakkoord 2022-2026 wordt aangekondigd om in te zetten op invloed van inwoners, op basis van heldere afspraken en verwachtingsmanagement. “Als we als gemeente burgerparticipatie inzetten dan zijn de verwachtingen over en weer duidelijk. Dat betekent dat: a) de gemeenteraad de mate van invloed van inwoners vaststelt voordat een traject start.

Mag je als inwoner alleen meepraten of ook meebeslissen? b) de gemeente tijdens het traject zorgt dat het voor inwoners altijd helder is welke rol en invloed zij hebben, c) de rol van de gemeenteraad als eindbeslisser en volksvertegenwoordiger duidelijk is in het hele traject.” Strategische visie De strategische visie 2011 - 2040 'Tij van de Toekomst’ is richtinggevend, kaderstellend, verbindend en een inspiratiebron voor onze gemeente in het realiseren van onze doelen. Zoals afgesproken in het coalitieakkoord 'Samen koers houden', actualiseren we de strategische visie om beter te kunnen inspelen op de ontwikkelingen en veranderende omstandigheden in onze omgeving. Belangrijk in het proces is de actieve inbreng van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Via het thema 'bestuur en lokale democratie' krijgen inwoner- en overheidsparticipatie de plek die het verdient. Vanuit dit thema is de relatie gelegd naar de Strategische agenda en het organisatieprogramma 2022-2026. Omgevingswet De omgevingswet staat voor een goed evenwicht tussen het benutten en beschermen van de leefomgeving. De nieuwe wet (in werking 1 januari 2024) zorgt voor een samenhangende aanpak van de leefomgeving, ruimte voor lokaal maatwerk en betere en snellere besluitvorming.

Daarnaast wordt participatie bevorderd door inwoners en ondernemers zo vroeg mogelijk te betrekken bij de ontwikkeling van de leefomgeving. Participatie is vanaf 1 januari 2024 vanuit de omgevingswet een aanvraagvereiste. Dit betekent dat iedere initiatiefnemer bij het aanvragen van een omgevingsvergunning moet aangeven of er afstemming is geweest met de omgeving en wat de resultaten daarvan zijn. De omgevingswet biedt gemeenten aanvullend op de wettelijke regeling beleidsruimte om participatie nader in te vullen. De vraag is of en in hoeverre we dit als gemeente willen. 2.4 Beoogde resultaten Concept ‘Kaders en spelregels inwoners- en overheidsparticipatie’

Pagina 2 van 5

Het proces om te komen tot kaders en spelregels inclusief een participatieverordening geven we vorm door het betrekken van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Het verder uitwerken van participatievarianten als bijvoorbeeld een burgerberaad en het uitdaagrecht horen hierbij. Vanaf de eerste helft van 2024 gaan we in gesprek met collega’s, het college, de raad en externe stakeholders over inwoners- en overheidsparticipatie in de brede zin van het woord (dus niet alleen participatie als aanvraagvereiste). We gaan in gesprek aan de hand van de handreiking van de VNG, ‘Aan de slag met participatie’. Hierbij komen onderwerpen aan de orde als: • De huidige kaders en ambities van de gemeente op het gebied van participatie. • Voor het managen van verwachtingen is het van belang ook aandacht te hebben voor de verschillende niveaus van invloed: kunnen betrokkenen mee weten, meedenken, meewerken en/of meebeslissen. • De redenen om als inwoner of ondernemer te participeren en wat het vraagt van de gemeente om participatie (als gemeente) mogelijk te maken. • Invulling van de beleidsruimte die de Omgevingswet biedt om participatie bij de aanvraag vorm te geven. • De verschillende vormen van participatie die we onderscheiden (bijv. uitdaagrecht, burgerberaad, inwonerspanel) en met welk raamwerk (participatieladder) we participatie handen en voeten geven.

• We willen een nieuwe fase in de participatie markeren. Hoe geven we dat zo goed mogelijk vorm? Welke rollen worden toegekend en ingenomen en welke kaders en instrumenten gebruiken we? • Leren en evalueren: het geven van invulling aan het leren over participatie. • Actieprogramma: het opstellen van een actie- of uitvoeringsprogramma. De uitkomsten van de gesprekken resulteren in het concept 'Kaders en spelregels inwoner- en overheidsparticipatie'. Met dit concept gaan we werkenderwijs aan de slag. Ook het proces voor het actualiseren van de strategische visie geven we op een participatieve manier vorm. Met deze inzichten uit de praktijk stellen we het concept bij. Onderdeel van de bestuursopdracht is om te zorgen voor de juiste inbedding van participatie in de werkwijze en het opstellen van raadsvoorstellen. Hierbij wordt gerichte opleiding en training ingezet. Participatiebeleid en -verordening Vóór de zomer van 2025 stelt de raad het beleid (de kaders en spelregels) voor inwoners- en overheidsparticipatie én de daarbij behorende participatieverordening vast. Hiermee vervalt de bestaande inspraakverordening en de verordening burgerinitiatief. 2.5. Projectafbakening Het ontwikkelen van kaders en spelregels voor participatie is een onderdeel van de Strategische agenda en het Organisatieprogramma 2022-2026.

Het biedt een overkoepelend beleidskader voor inwoners- en overheidsparticipatie. Het is geen blauwdruk voor ieder willekeurig participatievraagstuk. Elk vraagstuk vraagt binnen het kader om een oplossing op maat afhankelijk van de betrokken stakeholders, de gevoeligheden, de tijdgeest en de beschikbare middelen.

3. De procesvoering 3.1 Rol van de gemeente Kaders en spelregels voor inwoners- en overheidsparticipatie zijn een zaak van de gemeenteraad. Inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties mogen binnen deze kaders en spelregels afhankelijk van de op voorhand gemaakte afspraken mee weten, meedenken, meewerken en meebeslissen. 3.2. Omgevingsanalyse, rolneming, partners en externe betrokkenen 1. Stads-, dorps- of wijkraden: de SDW-raden spelen een cruciale en centrale rol in participatieprocessen als schakel tussen gemeente en inwoners. In 'Samen koers houden', het coalitieakkoord 2022-2026 is hiervoor opgenomen dat raden 'een belangrijk participatieplatform' zijn voor de gemeente. 2. Adviesraad Sociaal domein Schouwen-Duiveland: de adviesraad bestaat uit leden die kennis hebben van en betrokken zijn bij de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Jeugdwet of de Participatiewet. De Adviesraad Sociaal domein geeft gevraagd en ongevraagd advies aan het college van burgemeester en wethouders. De raad adviseert en denkt mee over allerlei maatschappelijke Pagina 3 van 5

onderwerpen die binnen het sociaal domein vallen: zorg en ondersteuning, opvoeden en opgroeien, welzijn, wonen, werk en inkomen. 3. Jongeren: met name jongeren is een doelgroep die vraagt om extra aandacht. In het raadsakkoord staat dat jongeren actief betrokken worden bij vraagstukken die hen raken, doelgericht en op projectbasis, waarbij gezocht wordt naar participatievormen die hen passen. De doelgroep jongeren wordt ook in het coalitieakkoord uitgelicht. De raad nam hierover ook de Motie Burgerparticipatie door jongeren en jongvolwassenen aan in november 2021. In het project BLOEI! worden jongeren opgeroepen om met hun ideeën te komen. Onlangs is door inwoners ook een initiatief genomen om tot een jongerenraad te komen, maar om brede groep jongeren in hun diversiteit te betrekken zijn ook ander vormen nodig. Zo is een goede samenwerking met het onderwijs en jongerenwerkers nodig. 4. Ondernemersverenigingen: ondernemers hebben zich op Schouwen-Duiveland verenigd via verschillende ondernemersverenigingen. Naast inwoners zijn zij een belangrijke partner in participatieprocessen. 5. Kerkelijke gemeenten: Schouwen-Duiveland telt een veelheid aan oudere en jongere kerkelijke gemeenten verdeeld over de verschillende stads- en dorpskernen. De grotere kerkelijke gemeenten bevinden zich met name op Duiveland. 6.

Fysieke en online raadplegingen: open bijeenkomsten, publieke consultaties, workshops, gebruik van ons online platform 'Denkmee Schouwen-Duiveland' en ook de website 'Toegankelijk SchouwenDuiveland' zorgen ervoor dat iedereen zijn of haar ideeën, zorgen en suggesties kan delen. 3.3. Strategische communicatie De communicatie over dit project vindt plaats na vaststelling door de bestuurlijk en de ambtelijk opdrachtgever en het college. Externe communicatie over het project vindt primair plaats door of in afstemming met de bestuurlijk opdrachtgever. De bepaling van de communicatieboodschap en de inzet van de communicatiemiddelen vindt in nauw overleg met de in het project betrokken communicatieadviseurs plaats.

4. Beheersaspecten 4.1. Werkorganisatie De projectgroep bestaat uit medewerkers die betrokkenheid hebben bij het onderwerp vanuit de verschillende beleidsafdelingen, de bestuurs-staf en communicatieadviseurs. Overige medewerkers haken op relevante momenten aan (bijv. voorbeeldovereenkomst uitdaagrecht). De raad en het college worden actief betrokken bij Stap 2 en de raad besluit over de kaders en spelregels en de bijbehorende verordening. 4.2. Tijdsplanning mijlpalen Stap 1: Werkenderwijs ontwikkelen ‘Kaders en spelregels inwoner- en overheidsparticipatie’ (vanaf heden) Stap 2: Vaststellen kaders en spelregels inwoners- en overheidsparticipatie inclusief verordening (jun 2025) 4.3. Risicobeheersing en kwaliteitszorg Verwachtingsmanagement Inwoner- en overheidsparticipatie is en blijft een lastig onderwerp. De uitgangspunten en voorwaarden voor een goed proces zijn talrijk en ingewikkeld; de kans op teleurstelling bij inwoners is serieus aanwezig en de juiste balans tussen participatie en onze democratie is complex. Dit vraagt voor het opstellen van kaders en spelregels en voor concrete participatieprocessen om het goed managen van verwachtingen bij alle betrokken partijen.

Voorstel

Zie BenW advies en raadsvoorstel (zaak 998342)

Pagina 4 van 5

Burgemeester en wethouders van Schouwen-Duiveland, S.J.A. Bronsveld

J.Chr. van der Hoek MBA

Secretaris

Burgemeester

Pagina 5 van 5