1263470 Printbare versie Uitwerking Strategische Visie

STRATEGISCHE VISIE SCHOUWEN-DUIVELAND 2025-2040

BREDE WELVAART IN 2040 In 2040 is Schouwen-Duiveland een mooi, krachtig eiland waar iedereen zich thuis voelt. Hechte gemeenschappen bieden een sterke sociale basis voor een groeiend aantal inwoners. Ondernemers verbinden wat ons eiland te bieden heeft aan toekomstige banen en inkomsten. De rust en ruimte van het landschap en de natuur blijven in stand. Leven, wonen en werken zijn duurzaam in balans.

2

VOORWOORD Deze toekomstvisie voor 2040 bouwt voort op de visie 'Tij van de toekomst' uit 2011. Net als het tij verandert ook onze samenleving voortdurend. We zien dat in het dagelijks leven op ons eiland. De grote vraagstukken van deze tijd vragen om een visie die verder kijkt dan de volgende raadsperiode. Schouwen-Duiveland staat voor keuzes die onze toekomst bepalen. We hebben te maken met ingrijpende ontwikkelingen zoals vergrijzing, verduurzaming en klimaatverandering. Deze visie laat zien hoe we door gerichte groei, zorgvuldige keuzes en een samenhangende aanpak zorgen dat leven, wonen en werken duurzaam met elkaar in balans zijn. Met deze geactualiseerde visie kijken we 15 jaar vooruit. In 2040 zien we een Schouwen-Duiveland dat mooi én krachtig is. Een gemeente die samenwerkt in een sterke Zeeuwse regio. De mensen van ons eiland, staan voorop. De hechte gemeenschappen zijn het kloppend hart van Schouwen-Duiveland. Er zijn voldoende woningen voor alle doelgroepen. Schouwen-Duiveland is goed bereikbaar. Het aantal inwoners groeit, meer jongeren blijven en jonge gezinnen keren terug. Samen behouden we de rust en ruimte van het landschap en de natuur die ons eiland zo bijzonder maken. Als eilandgemeenschap zijn we vertrouwd met de dynamiek van het getij, weer en wind. Die natuurlijke veerkracht nemen we mee in onze nieuwe visie.

Het tij verandert, maar onze koers is helder: samen maken we een mooi en krachtig Schouwen-Duiveland. Ik wil iedereen hartelijk bedanken voor de participatie en inbreng tijdens de verschillende bijeenkomsten en voor de reacties via ons digitale platform Denkmee Schouwen-Duiveland. Ook ben ik blij met de openhartige inbreng van de scholieren van het Pieter Zeeman Lyceum. Ik nodig u van harte uit om mee te blijven denken en samen te werken aan deze mooie toekomst van ons eiland. Jack van der Hoek Burgemeester van Schouwen-Duiveland

3

BREDE WELVAART IN 2040:

leven, wonen werken duurzaam in balans.

In 2040 is Schouwen-Duiveland een mooi én krachtig eiland waar de mensen voorop staan. Hier vinden mensen een fijn thuis, met goede woningen en voorzieningen voor jong en oud. Ondernemers benutten de kracht van het eiland en zorgen voor werk. Samen behouden we de rust en de ruimte van het landschap. We groeien van 35.000 naar ruim boven de 40.000 inwoners. Jongeren groeien op in een kansrijke omgeving en we zijn een aantrekkelijke gemeente voor jonge gezinnen. We hebben een krachtige lokale economie. Het toerisme is duurzaam en draagt bij aan het blijven bestaan van voorzieningen. We zorgen goed voor elkaar en voor de natuur. Het eiland wordt energieneutraal in 2040 en we zijn voorbereid op klimaatverandering. Mensen kunnen hier veilig en goed leven, wonen en werken. Wat we daarvoor nodig hebben: Goede fysieke en digitale bereikbaarheid zijn voorwaarde voor de ontwikkeling van het eiland. Ook hebben we veel meer woningen nodig. Dit realiseren we in samenwerking de Provincie Zeeland, het Rijk en marktpartijen. Sterke gemeenschappen en goede regionale zorgvoorzieningen zijn essentieel voor de leefbaarheid. Daarom laten we de groei samengaan met bouwen aan vitale en zorgzame dorpen en wijken. Hoe we dit gaan doen We werken aan brede welvaart waarin leven, wonen en werken duurzaam in balans zijn.

Brede welvaart omvat naast materiële welvaart, alles wat voor mensen van belang is: gezondheid, huisvesting, onderwijs, milieu, sociale relaties, veiligheid en welzijn. Leven Samen genieten en zorgen: • Volop genieten van natuur, kunst en cultuur • Bestaanszekerheid voor alle inwoners • Sterke sociale basis in alle kernen • Goede zorg dichtbij • Een veilig eiland Wonen Doorbraken met behoud van eigenheid: • Iedereen woont naar wens en behoefte • Een aantrekkelijke, gezonde woonomgeving • Een duurzaam, energieneutraal, divers woningaanbod • Goed bereikbaarheid op en rond het eiland

4

Werken Veerkrachtig, duurzaam en verbonden: • Onze bedrijvigheid floreert en vernieuwt • Krachtige positionering als duurzame vakantiebestemming • Multifunctionele landbouw • Arbeidsmarkt beter in balans • Energieneutraal en klimaatbestendig Verbonden en opgavegericht De gemeente helpt deze plannen waar te maken. We verbinden mensen en organisaties, geven ruimte aan nieuwe ideeën en durven te experimenteren. We werken samen met inwoners, ondernemers, overheden, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties aan de oplossingen van morgen. Samen maken we ons eiland: een mooi én krachtig Schouwen-Duiveland in 2040.

5

INHOUDSOPGAVE

Verantwoording

7

1 Brede welvaart in 2040: leven, wonen en werken duurzaam in balans 1.1 Inleiding 1.2 Toekomstbeeld Schouwen-Duiveland in 2040 1.3 Uitgangspunten bij het toekomstbeeld Schouwen-Duiveland in 2040

8 8 9 11

Een verhaal uit de toekomst, een dag op Schouwen-Duiveland in 2040

12

2 Schouwen-Duiveland: omringd door water en natuur 2.1 Schouwen-Duiveland gevormd en verbonden door het water 2.2 Huidige situatie

15 15 17

3 Omgevingsanalyse 3.1 Inleiding 3.2 Trends en ontwikkelingen 3.3 Strategische opgaven

18 18 18 19

4 Van visie naar strategie 4.1 Inleiding 4.2 Leven: samen genieten en zorgen 4.3 Wonen: duurzame groei en behoud van eigenheid 4.4 Werken in 2040: veerkrachtig, duurzaam

21 21 23 26 29

5 Van visie naar realisatie 5.1 Verbonden en opgavegericht 5.2 Strategische agenda 5.3 Strategische onderzoeksvragen (concept)

32 32 32 33

Bijlage Bijlage 1 Samenhangende visiedocumenten en programma’s

35 36

6

VERANTWOORDING De opdracht De gemeenteraad gaf het college van B&W in de zomer van 2023 de opdracht om de strategische visie 'Tij van de Toekomst' uit 2011 te vernieuwen. Door de sterke koppeling aan de jaarlijkse begroting is deze visie nog steeds waardevol. We houden vast aan 2040 als stip op de horizon en blijven op koers met verstandige keuzes voor de lange termijn, over verscheidene raadsperiodes heen. Inbreng vanuit samenleving Deze vernieuwde visie is mede tot stand gekomen dankzij de inbreng en participatie van vele maatschappelijk partijen, waaronder de lokale klankbordgroep van maatschappelijke organisaties en afvaardigingen vanuit de stads-, dorps- en wijkraden. Daarvoor zijn we meerdere keren bijeengekomen in Brouwershaven, Ouwerkerk en Kerkwerve. De toekomstverkenning van het platform Wij-Schouwen-Duiveland vormde daarbij belangrijk voorwerk van inwoners en ondernemers. Deze visie is opgesteld door de gemeentelijke projectgroep, onder regie van de bestuurlijke en ambtelijke opdrachtgever. Vanuit de gemeenteraad was de begeleidingscommissie steeds betrokken. Vakspecialisten vanuit de gemeentelijke organisatie maakten de vertaling van de visie naar strategische doelen. De definitieve tekst van de visie (planning maart 2025) is in een aantal stappen tot stand gekomen, waarbij de betrokkenen steeds zijn meegenomen.

De fracties in de gemeenteraad hebben in de verkenningsfase schriftelijk gereageerd en hebben in verschillende informatiebijeenkomsten voor de raad hun inbreng geleverd. Via het digitale platform Denkmee Schouwen-Duiveland is de visie getoetst bij een brede groep van inwoners. Acht klassen van het Pieter Zeeman Lyceum hebben actief meegedacht over de toekomst van het eiland en wat zij voor die toekomst wensen. Deze visie is mede gebaseerd op diverse onderzoeken en visies waaraan inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties de afgelopen anderhalf jaar hebben bijgedragen. Deze zijn opgenomen in bijlage 1.

7

1 BREDE WELVAART IN 2040: LEVEN, WONEN EN WERKEN DUURZAAM IN BALANS 1.1 Inleiding Deze geactualiseerde strategische visie bouwt voort op de visie ‘Tij van de Toekomst’ uit 2011. Het is een herijking op basis van waar we nu staan, rekening houdend met de ontwikkelingen die op ons afkomen. De vernieuwde visie is tot stand gekomen in nauwe samenspraak met inwoners, ondernemers, maatschappelijke organisaties, ambtenaren en de gemeenteraad. Deze visie vormt ons gezamenlijke kompas voor een mooi en krachtig Schouwen-Duiveland in 2040. Dit is ons ijkpunt voor alle belangrijke beslissingen die we als gemeente nemen en voor de uitwerking in de komende begrotingen. In deze visie stellen we de brede welvaart van de inwoners en ondernemers van Schouwen-Duiveland centraal. In de visie van 2011 lag de focus op werken, wonen en verblijven, in de vernieuwde visie verschuift dit naar leven, wonen en werken. Daarmee willen we Schouwen-Duiveland meer als wooneiland dan als vakantie-eiland positioneren. De nadruk ligt meer op het bevorderen van de brede welvaart dan op een florerende watereconomie. Brede welvaart omvat naast materiële welvaart, alles wat voor mensen van belang is, dus ook gezondheid, huisvesting, onderwijs, milieu, sociale relaties, veiligheid en welzijn.

8

1.2 Toekomstbeeld Schouwen-Duiveland in 2040 Kernachtige visie op brede welvaart in 2040 In 2040 is Schouwen-Duiveland een mooi én krachtig eiland. De mensen van ons eiland staan voorop. Hechte wijken en buurten vormen het kloppend hart van de gemeenschap. Er zijn meer en betere woningen voor alle doelgroepen. De bereikbaarheid is op orde. Het aantal inwoners groeit, jongeren blijven hier wonen, jonge gezinnen keren terug. Ondernemers verbinden wat ons eiland te bieden heeft aan toekomstige banen en inkomsten. Samen behouden we de rust en ruimte van het landschap en de natuur die ons eiland zo bijzonder maken. Leven, wonen en werken zijn duurzaam in balans. Koesteren en versterken van de duurzame balans In een snel veranderende wereld willen we het karakter van ons eiland koesteren én versterken. Dit vraagt om zorgvuldige keuzes. We zetten in op gerichte woningbouw om meer mensen een thuis te kunnen bieden. Tegelijk werken we aan duurzame ambities: we streven naar een energieneutraal Schouwen-Duiveland in 2040 en een schonere leefomgeving met voldoende water, een gezonde bodem en schone lucht. We benutten mogelijkheden om verdere klimaatverandering tegen te gaan.

9

Verantwoord groeien naar 40.000+ We streven naar een verantwoorde groei van ons inwoneraantal, passend bij het karakter van ons eiland. De bandbreedte ligt tussen 40.000 en 50.000 inwoners in 2040. Deze verantwoorde groei is nodig om de trend van dubbele vergrijzing te keren. De toenemende zorgvraag van ouderen en hulpvraag van jeugd en gezinnen vraagt om versterking en vernieuwing van de zorg en ondersteuning en om sterke gemeenschappen waarin voor elkaar wordt gezorgd. Binnen Zeeland is er samenwerking nodig om specialistische zorg en ondersteuning te behouden. Om te zorgen dat mensen vitaal en betrokken blijven, zijn goede voorzieningen nodig die we toegankelijk en betaalbaar houden door de groei van het aantal inwoners. Daarmee groeit ook de beroepsbevolking op de blijvend krappe arbeidsmarkt. Daarmee versterken we het verdienvermogen van ons eiland. Wonen naar wens en behoefte Een mooi en krachtig Schouwen-Duiveland is een eiland waar mensen voor elkaar zorgen en waar verschillende woonmilieus aansluiten bij de behoeften van onze inwoners. Het is een eiland met een duurzame, robuuste economie waarin toerisme en leefbaarheid in balans zijn. De ambitie voor verantwoorde groei van onze gemeente vraagt om meer woningen dan waarin de huidige woondeal tussen Rijk en provincie voorziet.

Met name voor starters en jonge gezinnen is het huidige woningaanbod ontoereikend, waardoor zij het eiland verlaten of niet kunnen terugkeren. Er is grote behoefte aan betaalbare en levensloopbestendige woningen. Een groter, gevarieerd woningaanbod stimuleert de doorstroming. Dit is ook essentieel voor de verduurzaming van de bestaande woningvoorraad, waaronder eengezinswoningen en monumentale panden. Door gericht te investeren in woningbouw, kunnen we de vitaliteit van de kernen versterken en de kwaliteit van het woon- en leefklimaat verhogen. Verantwoorde groei draagt niet alleen bij aan het behoud van voorzieningen, maar ook aan de sociale samenhang en toekomstbestendigheid van ons eiland. Toerisme en recreatie in balans We nuanceren het beeld in de strategische visie uit 2011 waarin de nadruk ligt op SchouwenDuiveland als vakantie-eiland met een florerende watereconomie. Toerisme moet bijdragen aan de brede welvaart op ons eiland. De editie 2024 van het onderzoek naar de manier waarop inwoners aankijken tegen het toerisme, bevestigt de noodzaak van het tegengaan van overlast. In lijn met de huidige recreatie- en horecastop blijven we nadrukkelijk kiezen voor kwaliteit boven kwantiteit. We werken actief aan een betere spreiding van toerisme over het eiland en over het jaar.

Duurzame ontwikkeling van toerisme draagt bij aan de leefbaarheid van kernen en het behoud van voorzieningen voor onze inwoners. Brede welvaart in vitale lokale democratie In het streven naar brede welvaart leggen we de verbinding tussen de wensen van inwoners en de ontwikkeling van sectoren (toerisme, landbouw en andere bedrijvigheid), maar ook met zorg en welzijn, kunst en cultuur. We blijven investeren in een prettig woonklimaat, een optimaal ondernemersklimaat, betere bereikbaarheid en een sterke, digitale infrastructuur. We zetten onze kwaliteiten, gemeenschapszin en ondernemerschap in voor de realisatie van onze visie. We zoeken nieuwe vormen en manieren om samen te werken met inwoners, ondernemers, andere overheden, kennisinstellingen en (maatschappelijke) organisaties.

10

1.3 Uitgangspunten bij het toekomstbeeld Schouwen-Duiveland in 2040 De visie op Schouwen-Duiveland in 2040 kunnen we alleen waarmaken als we met onze partners en medeoverheden investeren in een stevig fundament. Dat is ook naar voren gekomen in de participatiebijeenkomsten en raadsinformatieavonden. Voor een verantwoorde groei van het aantal inwoners en het behouden van een mooi en krachtig Schouwen-Duiveland in 2040 zijn vier uitgangspunten cruciaal: Een bereikbaar en verbonden eiland Als eiland zijn we afhankelijk van goede verbindingen. Fysieke bereikbaarheid en digitale connectiviteit zijn de levensaders voor onze economie en leefbaarheid. We zorgen in samenwerking met de provincie Zeeland en het Rijk voor verbetering van fysieke verbindingen en bereikbaarheid, met duurzame mobiliteit als uitgangspunt. Ook de digitale verbindingen zijn cruciaal voor onze toekomst. We werken samen met marktpartijen aan een eilanddekkend netwerk met snel internet en goede mobiele dekking. Dit is nodig voor onze ondernemers, thuiswerkers, toerisme en moderne zorg. Een zorgzaam eiland Tegen 2040 bereikt de vergrijzing op ons eiland een piek. Jongeren die wegtrekken om te studeren keren vaak niet terug. Die trend willen we keren met een verantwoorde groei. We ontwikkelen ons tot een aantrekkelijk eiland voor jongeren en jonge gezinnen en tegelijk ook tot een seniorvriendelijke gemeente.

Sterke gemeenschappen en goede regionale zorgvoorzieningen zijn essentieel voor de leefbaarheid op ons eiland. We bouwen aan vitale dorpen en kernen waarin mensen naar elkaar omkijken. Passende zorg en ondersteuning organiseren we samen anders, slimmer en duurzamer – zodat deze bereikbaar en betaalbaar blijven voor toekomstige generaties. Een klimaatbestendig en waterrobuust eiland Als laaggelegen eiland, vooral omringd door zout water, staan we voor grote uitdagingen. Verzilting, langere periodes van droogte en hitte, maar ook wind- en wateroverlast vragen om actie en veerkracht. We maken daarom nu keuzes om ook in de toekomst veilig te kunnen blijven wonen en werken. We dragen bij aan vermindering van de uitstoot van broeikasgassen en maken Schouwen-Duiveland weerbaar tegen klimaatverandering. In het verband van de Zuidwestelijke Delta werken we aan toekomstbestendige Deltawerken. Een samenwerkend eiland Grote opgaven vragen gezamenlijke actie: lokaal, regionaal en nationaal. We kunnen onze ambities alleen waarmaken door intensief samen te werken met inwoners, ondernemers, partners en medeoverheden. Dat vraagt om een gemeente die verbindt, faciliteert en durft los te laten. We geven inwoners en ondernemers meer ruimte om zelf initiatief te nemen en te experimenteren met nieuwe vormen van samenwerking.

11

EEN VERHAAL UIT DE TOEKOMST, EEN DAG OP SCHOUWEN-DUIVELAND IN 2040 Het is een frisse ochtend in 2040. Je stapt je deur uit, ziet de zon opgaan en voelt de zilte wind... In de nieuwe woonwijken tussen Zierikzee en Bruinisse staan woningen zorgvuldig ingepast in het landschap. Natuurlijke materialen uit de streek geven de woningen een warme uitstraling, terwijl de geïntegreerde zonnedakpannen en kleine windturbines nauwelijks opvallen. Zierikzee en Bruinisse zijn in de afgelopen jaren flink gegroeid, maar ook de nieuwbouw in de andere kernen zorgde voor en betaalbare woningen voor starters en ouderen - een resultaat van goede samenwerking tussen gemeente, woningcorporaties en ontwikkelaars. Ons landschap is het landschap nog altijd weids en open, een kwaliteit van ons eiland die we altijd hoog hebben gehouden. Door het succesvolle deelmobiliteitssysteem zijn er veel minder geparkeerde auto’s in het straatbeeld. Op de hoek staat een deelpunt met elektrische fietsen en scooters, terwijl bij het dorpscentrum een hub staat waar de nieuwe generatie vrachtauto’s en landbouwvoertuigen hun schone energie tanken. Al blijft de eigen auto voor veel mensen onmisbaar, de verbeterde OV-verbindingen met Rotterdam, Walcheren en Brabant maken het eiland veel toegankelijker - een investering die samen met provincie en Rijk is waargemaakt.

Het eiland voelt al met al zowel ruimer als beter bereikbaar. Ook ‘s avonds en in het weekend zijn er frequente verbindingen tussen de dorpen en naar de omliggende regio’s. In de plaatselijke winkels en online is een gevarieerd aanbod van lokale producten verkrijgbaar. In de horeca zie je steeds meer innovatieve lokale producten: zilte groenten uit de aquacultuurvelden, verse kruiden uit de vertical farms en aardappelen uit de precisielandbouw die met behulp van drones en robotica worden verbouwd. Wijn van de lokale wijnhoeve. Een mooi resultaat van jarenlange samenwerking en korte ketens tussen boeren, vissers, winkeliers en horeca. Ook op energiegebied zie je deze samenwerking terug: de lokale energiecoöperatie onderhoudt de warmtepompen en beheert de buurtbatterijen waar zonneenergie wordt bewaard voor later gebruik. Via de buurtapp zie je dat je oude buurvrouw hulp nodig heeft. De app geeft direct aan wie er in de buurt beschikbaar is om te helpen, hoe druk het op de weg is en welke maatregelen in het hitteprotocol van kracht zijn. Handige technologie brengt vraag en aanbod bij elkaar, maar de praktijk blijft mensenwerk. Dankzij nauwe samenwerking tussen gemeente, zorgaanbieders en vele vrijwilligers kunnen ouderen zo lang mogelijk zelfstandig blijven wonen, met de juiste zorg binnen handbereik.

Je jonge buren zijn teruggekeerd naar het eiland, aangetrokken door de nieuwe technologiehub bij Zierikzee. Hier werken startups aan klimaatinnovaties en duurzame oplossingen, in nauwe samenwerking met kennisnetwerk en onderzoeksfaciliteiten van regionale universiteiten. De gemeente biedt ondernemers experimenteerruimte om nieuwe ideeën te testen. Hun kinderen fietsen veilig naar school over de fietsroutes, beschut door een netwerk van groen en water dat het eiland beschermt tegen hitte en extreme regenval. 12

Op de Kop van Schouwen en in de Westhoek is hard gewerkt aan natuur en biodiversiteit. De nieuwe dijken zijn verhoogd en multifunctioneel ingericht, met wandelpaden en zilte teeltgebieden. Zorgvuldig natuurbeheer, met inzet van moderne technologie, zorgt voor een betere balans tussen recreatie en natuurbescherming. Het veranderende klimaat blijft een zorg, maar de maatregelen die we hebben genomen helpen om de gevolgen op te vangen. De rust en ruimte die het eiland van oudsher kenmerken zijn bewaard gebleven, terwijl nieuwe sportvoorzieningen en recreatiemogelijkheden het eiland voor alle leeftijden aantrekkelijk houden. Het dorpshuis is een belangrijke ontmoetingsplek geworden, waar inwoners en gemeente samen vormgeven aan de toekomst van hun kern. De jeugd heeft er hun eigen plek gevonden, met een bruisend jongerencentrum en hippe horeca waar ze elkaar spontaan kunnen ontmoeten. De jaarlijkse scholierendebatten en dialoogwandelingen, ooit begonnen in 2024, zijn uitgegroeid tot een vaste traditie waarbij jongeren meedenken over de toekomst van het eiland. Niet alles loopt op rolletjes - activiteiten organiseren blijft mensenwerk - maar de gemeenschapszin is er nog steeds. De nieuwe bewoners van ons eiland, die hier zijn komen wonen en werken, dragen met hun kennis en vakmanschap bij aan een sterke en diverse gemeenschap.

Jong en oud, nieuwkomer en geboren eilander ontmoeten elkaar hier en werken samen aan een mooie en krachtige gemeente. In 2040 is Schouwen-Duiveland een eiland dat zijn unieke karakter heeft behouden en tegelijk mee is gegroeid met de tijd. Het is een gemeenschap waar technologische innovatie en natuurlijke eenvoud elkaar versterken, waar traditie en vernieuwing in harmonie samenkomen, en waar mensen, veerkrachtig en verbonden, elkaar steeds opnieuw weten te vinden.

Stemmen uit de samenleving Landbouw & voedsel | Paula, wijnboerin vertelt: “Eerst verbouwden we hier alleen traditionele gewassen. Maar wij zijn druiven gaan telen en kwaliteitswijnen gaan maken. We combineren dat met verkoop, horeca en een minicamping. Door slim samen te werken met andere ondernemers en de horeca hebben we een gezond bedrijf. Het mooie is: we dragen zo ook bij aan de toeristische uitstraling van Schouwen-Duiveland”. Wonen & cultuur | Lisa van Oost, opbouwwerker en bestuurslid ZierikC vertelt: “Hoewel ik het eiland verliet om te studeren en de grote stad te ontdekken, bleef ik verbonden met Schouwen-Duiveland. De vraag zou niet moeten zijn hoe we jongeren hier houden, maar hoe we ze kunnen laten terugkeren - want dat bevalt mij uitstekend. Ik geniet enorm van de mensen, de kleine festivals en concerten. Dat is hier heel bijzonder.” Innovatie & werk | Een wetenschapper kijkt mee: “Wat hier gebeurt is fascinerend. We zien in de praktijk hoe de landbouwsector zich aanpast aan verzilting. De combinatie van traditionele kennis en innovatie maakt Schouwen-Duiveland letterlijk tot een Living lab voor kustgebieden wereldwijd. Onze studenten komen hier graag voor onderzoek.” Onderwijs | Robyn vertelt: “Onze leerlingen van het Pieter Zeeman Lyceum werken aan echte vraagstukken van het eiland.

Ze gaan in gesprek met ondernemers, boeren en kunstenaars tijdens dialoogwandelingen. Die uitwisseling werkt twee kanten op: de jongeren leren het eiland beter kennen en de initiatiefnemers krijgen verse ideeën.”

13

2 SCHOUWEN-DUIVELAND: OMRINGD DOOR WATER EN NATUUR 2.1 Schouwen-Duiveland gevormd en verbonden door het water Het eiland Schouwen-Duiveland heeft altijd aantrekkingskracht gehad. Koopvaardij, visserij, zout en de lakenindustrie maakten Zierikzee in de veertiende eeuw tot een van de belangrijkste steden van Nederland. Het leven op Schouwen-Duiveland wordt al eeuwenlang bepaald door het water en de strijd ermee. In de loop van de achttiende eeuw transformeerde Schouwen-Duiveland van een open, (inter) nationaal georiënteerde gemeenschap tot een agrarisch eiland dat met de rug naar de dijken leefde. Pas tijdens de aanleg van de Deltawerken, na de ramp van 1953, en de bouw van de Zeelandbrug, richtten de inwoners hun blik weer over de dijk. De nieuwe, vaste oeververbindingen zorgden voor economische impulsen en invloeden. Voor geen enkel Zeeuws eiland waren de landschappelijke gevolgen van de herverkaveling na de watersnoodramp zo ingrijpend als voor Schouwen-Duiveland. De herverkaveling en schaalvergroting resulteerden in een nieuw landschap waarin nog maar weinig verwijst naar de situatie van voor 1953. Niettemin is het grootste deel van het eiland landelijk van aard, met een prominente rol voor de agrarische sector. Land en zee, zout en zoet water, zand en klei. Voor Schouwen-Duiveland blijft het water ook in de 21ste eeuw de vormende en bindende factor.

Watersport vormt een belangrijk onderdeel van de sector toerisme en recreatie. Het deltagebied is een essentiële schakel in de internationale keten van natte natuurgebieden; de Oosterschelde heeft de status van Nationaal Park. En Zierikzee, gelegen aan de Midden-Zeeland route, is een belangrijk vestigingsplaats voor (inter)nationaal opererende bedrijven. Schouwen-Duiveland is een oase van rust tussen de stedelijke netwerken rond Rotterdam, Breda, Antwerpen en Gent. Met een uurtje rijden liggen deze dynamische omgevingen binnen bereik. Maar op Schouwen-Duiveland zelf geldt het ritme van de seizoenen. Deze verschillende omgevingen hebben hun eigen aantrekkingskracht en versterken elkaar.

15

Schouwen-Duiveland is in oppervlakte de grootste gemeente van Zeeland. Van het totale grondgebied van 48.894 hectare ligt meer dan de helft, namelijk 25.791 hectare (52,7%), in het water. De gemeente bestaat uit de historische stadjes Zierikzee en Brouwershaven en vijftien dorpen. Sinds 2011 is Schouwen-Duiveland licht gegroeid naar 34.631 inwoners in 2024, verspreid over 15.750 huishoudens. De inwoneraantallen per kern variëren sterk: Serooskerke is met 210 inwoners het kleinste dorp, Zierikzee is met 12.035 inwoners de grootste kern. In het landgebruik is het aandeel landbouw (59%) iets hoger dan het Nederlandse gemiddelde (55%) en bestaat hoofdzakelijk uit akkerbouw. Het aandeel bebouwd gebied (12%) is lager dan het landelijk gemiddelde (17%). Het aandeel bos en natuur is vergelijkbaar met het Nederlandse gemiddelde landgebruik (17% van het oppervlak), hoewel het aandeel bos (2,6%) aanzienlijk lager is dan landelijk (8,3%). Op economisch vlak kent Schouwen-Duiveland een diverse structuur, met circa 15.500 banen verdeeld over meer dan 4.900 bedrijven. Het aandeel van kleine ondernemingen en zelfstandigen is aanzienlijk. Het aantal zelfstandigen is hoog, met 16,4% van de werkende bevolking. Zierikzee fungeert als economisch centrum, verantwoordelijk voor ongeveer 45% van de gemeentelijke economische productie, met een focus op industrie, groothandel en detailhandel.

Schouwen-Duiveland wekt momenteel de helft van zijn energieverbruik duurzaam en lokaal op. Ten opzichte van 2017 is de CO2-uitstoot met 23% gedaald. Het grootste deel van niet (lokaal) opgewekte energie is aardgas (40%). De gebouwde omgeving vormt de grootste energiegebruiker, direct gevolgd door verkeer en vervoer. Drie windparken - Krammer, Roggenplaat en Zierikzee - zijn samen verantwoordelijk voor 80% van de duurzame energieproductie op het eiland. Op de kop van Schouwen, vooral in toeristische trekpleisters zoals Renesse en Burgh-Haamstede, genereren de horeca en verblijfsrecreatie samen twee derde van de totale omzet in deze sectoren. Het toerisme blijft een cruciale pijler van de lokale economie, met jaarlijks bijna 6 miljoen overnachtingen van zowel binnenlandse als buitenlandse toeristen, aangevuld met 4 miljoen dagtoeristen. Schouwen-Duiveland telde in 2020 in totaal 244 agrarische bedrijven met een totaal grondgebruik van 13.519 ha. Ruim 60% van deze bedrijven zijn akkerbouwbedrijven. Sinds 2010 is de schaalvergroting verder toegenomen. De landbouwsector is economisch gezien een relatief grote sector.

16

Op Schouwen-Duiveland is 8% van de beroepsbevolking in deze sector werkzaam. Het aandeel bedrijven met een verbredingstak ligt met 54% ruim boven het landelijk gemiddelde (42%), waarbij ook het aandeel inkomen uit verbredingsactiviteiten per bedrijf hoger is. Het sociaal domein van Schouwen-Duiveland kenmerkt zich door sterke gemeenschapszin en betrokkenheid. Inwoners staan voor elkaar klaar en er is een actief verenigingsleven.

2.2 Huidige situatie Mensen en samenleving Onze gemeente telt 34.631 inwoners in 2024. Voor veruit de meeste mensen is het goed leven op Schouwen-Duiveland. De gemeente kenmerkt zich door een hechte gemeenschap waar inwoners zich sterk betrokken voelen bij elkaar en bij het eiland. De sociale structuur is stevig geworteld in het verenigingsleven en vrijwilligerswerk. De meeste kernen hebben een actieve stads- of dorpsraad die de gemeenschapszin versterkt. Fysieke leefomgeving Schouwen-Duiveland kenmerkt zich door een veelzijdig landschap van brede stranden, duinen en open polders, afgewisseld met karakteristieke historische stadjes. Deze unieke mix van natuurschoon en bebouwing vertaalt zich in diverse woonmilieus die hoog worden gewaardeerd: bijna 90% van de inwoners is tevreden met zowel hun woning als de leefomgeving. Het eiland telt 16.912 woningen, verspreid over moderne wijken, historische kernen en dorpen. Het woningbestand onderscheidt zich door een rijk aanbod aan vooroorlogse panden en monumenten. De natuurlijke omgeving en milieukwaliteit zijn uitstekend, maar de bereikbaarheid vormt een uitdaging. Het zelfstandig bereiken van voorzieningen ligt onder het Zeeuws gemiddelde en woon-werkafstanden zijn bovengemiddeld lang. Wel waarderen inwoners het lokale voorzieningenniveau met een 7, waarbij Zierikzee en Nieuwerkerk zelfs boven het Zeeuws gemiddelde scoren.

Economie en werk De economische basis van Schouwen-Duiveland rust op drie pijlers: het midden- en kleinbedrijf, enkele beeldbepalende grote bedrijven, en de sectoren toerisme en landbouw. Met 5.465 bedrijfsvestigingen kent de gemeente een diverse economische structuur, verdeeld over handel en horeca (1.190), zakelijke dienstverlening (1.130), nijverheid/energie (870), overheid/onderwijs/zorg (710) en cultuur/recreatie (530). De unieke ligging versterkt de aantrekkingskracht als vakantie-eiland. Er zijn veel mogelijkheden tot verblijven en genieten, en de jachthavens en mogelijkheden voor (onder)watersport maken ons eiland 34.631 16.912 inwoners woningen toeristisch aantrekkelijk. Er is een sterke samenwerkingscultuur met veel lokaal gewortelde bedrijven. De arbeidsmarkt is iets gunstiger dan het Zeeuws gemiddelde maar iets lager dan het landelijk gemiddelde met een arbeidsparticipatie van 68%, en 30% theoretisch opgeleide werknemers, met een zeer lage werkloosheid (1% WW-uitkeringen).

5.465 bedrijfsvestigingen

90%

17

3 OMGEVINGSANALYSE 3.1 Inleiding Vanuit de identiteit en beschrijving van ons eiland analyseren we de belangrijkste trends en ontwikkelingen, en vertalen deze naar de strategische opgaven voor de komende jaren. Bij deze omgevingsanalyse is de inbreng vanuit de lokale klankbordgroep en van de afvaardiging vanuit de stads-, dorps- en wijkraden verwerkt.

3.2 Trends en ontwikkelingen Mens en samenleving Het CBS voorspelt voor 2035 een gemiddelde jaarlijkse krimp van 68 inwoners (-2,6 per 1.000). Daarbij zet de vergrijzing door: 28,6% is nu 65 jaar of ouder. Deze groep gaat de komende jaren verdubbelen, waardoor ook de beroepsbevolking krimpt. Aanzienlijke aantallen jongeren trekken weg voor studie of werk, en vanuit die groep keren weinig terug naar ons eiland. Deze ontwikkelingen zorgen voor: • Toenemende zorgvraag bij krimpend zorgpersoneel • Groeiend aantal alleenstaande ouderen en toenemende eenzaamheid • Druk op mantelzorg en vrijwilligerswerk • Uitdagingen voor voorzieningenniveau. Fysieke leefomgeving In de fysieke leefomgeving komen veel van de grote en ook landelijke vraagstukken bij elkaar in een complexe puzzel . Vergrijzing, woningtekort en klimaatverandering vragen om oplossingen die effectief zijn maar ook voldoende steun krijgen. We zoeken naar een balans tussen behoud van natuur en erfgoed enerzijds, en het versterken van bereikbaarheid en voorzieningen anderzijds. Dit complexe samenspel van vraagstukken uit zich in de volgende situatie: • Het wordt vaker heter en droger en we krijgen vaker te maken met wind- en wateroverlast.

Om extremer weer en klimaatverandering tegen te gaan heeft Nederland zich gecommitteerd aan vermindering van broeikasgasemissies met ten minste 55% tegen 2030 ten opzichte van 1990, en het bereiken van klimaatneutraliteit in 2050. Het Planbureau voor de leefomgeving berekende in 2024 dat we achterlopen op schema lopen om die doelen tijdig te halen. • Een groot deel van onze lokale woningvoorraad is verouderd en niet duurzaam; capaciteit stroomnet en verspreide ligging bemoeilijkt de energietransitie • De beschikbaarheid van drinkwater en water voor landbouw, natuur en brandbestrijding staat onder druk • De biodiversiteit staat onder druk ook op ons eiland. Om dit tegen te gaan vergt de transitie naar ander bodemgebruik en circulair grondstoffengebruik - ook lokaal extra inspanningen.

18

Economie en werk De economie van Schouwen-Duiveland staat voor grote transitieopgaven rond circulariteit, klimaat en verduurzaming. De verdergaande digitalisering, robotisering en kunstmatige intelligentie vragen om aanpassing van bedrijven en werknemers, terwijl de arbeidsmarkt mede door de vergrijzing steeds krapper wordt. Tegelijkertijd zoeken traditionele sectoren als landbouw en toerisme naar een nieuwe balans tussen economische levensvatbaarheid en maatschappelijk draagvlak. Dit complexe samenspel van ontwikkelingen uit zich in de volgende situatie: • Het personeelstekort raakt alle sectoren en wordt versterkt door vergrijzing • Ons eiland is een populaire en duurzame vakantiebestemming. Uit het onderzoek in 2024 hoe inwoners toerisme ervaren blijft daar brede steun voor, maar ervaart een deel van de inwoners ook overlast van toerisme en maakt zich zorgen over de impact van de drukte • De landbouwsector staat voor ingrijpende verduurzamingsopgaven • De digitale revolutie vraagt om nieuwe vaardigheden en bedrijfsmodellen • De bereikbaarheid komt onder druk door de beperkte levensduur van de Zeelandbrug.

3.3 Strategische opgaven In onze visie op brede welvaart staat de kwaliteit van leven voor iedereen op ons eiland centraal. Dit vraagt om een zorgvuldige balans tussen wat ons eiland ‘mooi’ maakt - onze natuur, landschappen en dorpen - en wat ons ‘krachtig’ maakt - onze gemeenschappen, bedrijven en voorzieningen. De analyse laat zien dat verschillende uitdagingen elkaar versterken. De tijd dringt echter - wat we hebben opgebouwd staat onder druk. Om de balans tussen leven, wonen en werken op ons eiland te behouden, moeten we nu handelen. Hoe langer we wachten, hoe moeilijker en kostbaarder de nodige aanpassingen worden. Dit vraagt om daadkracht, aanpassingsvermogen en de bereidheid om waar nodig tijdig bij te sturen. Dit vraagt een samenhangende aanpak die we vertalen in drie thema’s: Leven Samen genieten en zorgen Onze gemeenschapszin is sterk en dat biedt houvast bij het opvangen van vergrijzing en behoud van voorzieningen. Dit vraagt om keuzes die zorgen dat voorzieningen en onderlinge betrokkenheid duurzaam in balans zijn. Door te investeren in de kwaliteit van leven bouwen we aan sterke lokale zorg, hechte gemeenschappen en een bloeiend cultureel leven. Wonen Doorbraken met behoud eigenheid Onze woon- en leefomgeving wordt hoog gewaardeerd en dat biedt een stevig fundament voor verduurzaming en vernieuwing.

Dit vraagt om keuzes die zorgen dat groei en eigenheid duurzaam in balans zijn. Door te investeren in meer en passende woningen en bereikbare voorzieningen versterken we onze aantrekkingskracht. Werken Veerkrachtig, duurzaam en verbonden Onze economie staat er goed voor en dat biedt kansen voor vernieuwing en aanpassing aan klimaatverandering, digitalisering en personeelstekorten. Dit vraagt om zorgvuldige keuzes die zorgen dat economie en welzijn duurzaam in balans zijn. Door te kiezen voor duurzame innovatie versterken we de brede welvaart.

19

Deze opgaven worden in hoofdstuk 4 uitgewerkt in strategische doelen die onze visie vertalen naar concrete ambities. Daarmee actualiseren we de strategische visie ‘Tij van de toekomst’ en geven we, met inbreng en inzichten uit de samenleving, richting aan ontwikkelingen die meerdere raadsperiodes overstijgen.

Waar ZEE en LAND elkaar ontmoeten Waar onbekenden elkaar nog groeten Waar zand schuurt langs je gezicht Waar donkere klei onze polders nog dicht Waar de wind je nog kan bevangen Waar je nog echt naar de herfst kan verlangen Waar dijken en duinen je veilig omarmen Waar de gastvrijheid je doet verwarmen Waar je kan beleven de ruimte en de rust Waar je kan genieten van een concert aan de kust Geboren, getogen, of bij toeval beland, Je voelt je thuis op Schouwen-Duiveland. Jacqueline van Burg

20

4 VAN VISIE NAAR STRATEGIE 4.1 Inleiding Een visie wordt concreet in een strategie met beleidsdoelen, gebaseerd op het toekomstbeeld voor 2040. Wij willen de brede welvaart in Schouwen-Duiveland versterken en een mooi en krachtig wooneiland zijn. We zetten in op groei van het aantal inwoners om het draagvlak voor voorzieningen te vergroten en de basis voor een duurzame economie te versterken. Tegelijkertijd willen we de kwaliteiten van ons eiland behouden. Gelet op de ontwikkelingen en transitieopgaven waar we voor staan, is dat een uitdaging. Deze opgaven en bijbehorende belangen komen samen op de meest waardevolle plekken van ons eiland, waar meerdere functies om voorrang strijden. Onze strategie is erop gericht om te anticiperen op de veranderingen die op ons afkomen en om de kansen te benutten die deze met zich meebrengen. Dit betekent dat we ons voorbereiden op demografische veranderingen en de groeiende behoefte aan zorg en welzijn. Dat we oplossingen zoeken voor de opgaven rond woningbouw, bedrijvigheid en klimaatverandering, rekening houdend met de draagkracht van bodem, de waterveiligheid, de beschikbaarheid van zoet water en de biodiversiteit. Door flexibel, dynamisch en creatief in te spelen op veranderingen, investeren we in een economisch en ecologisch gezond, sociaal veerkrachtig Schouwen-Duiveland.

We werken de strategische doelen uit voor de thema’s: leven, wonen en werken. De doelen hangen allemaal samen en vragen om afwegingen, keuzes en de juiste balans. Zo vraagt de ambitie om te groeien naar 40.000+ gemeente om goede afstemming op de veranderende woonvraag en de toenemende zorgbehoefte van inwoners, maar ook om een zorgvuldige inbedding in het landschap. Ook moeten de belangen van de toeristische en recreatieve sector in evenwicht zijn met de belangen van inwoners en hun kwaliteit van leven. Het doel is dat inwoners en bezoekers samen kunnen blijven genieten van al het goede dat Schouwen-Duiveland te bieden heeft. Hierna beschrijven we per thema de strategische doelen die we nastreven met het bijbehorende handelingsperspectief.

21

22

4.2 Leven: samen genieten en zorgen Doel We willen een toekomst waarin iedereen op Schouwen-Duiveland kan genieten van natuur, kunst en cultuur. We willen bestaanszekerheid en een sterke sociale basis voor iedereen. We willen blijvende nabijheid van zorg en ondersteuning en veiligheid.

Hoe dit doel te bereiken 4.2.1 Volop genieten van natuur, kunst en cultuur Schouwen-Duiveland heeft natuur, recreatie, kunst, cultuur en sport hoog in het vaandel staan. Inwoners en bezoekers hebben alle mogelijkheden om daarvan te genieten. Ons eiland staat bekend om z’n uitgestrekte stranden, duinen, water, platteland en unieke flora en fauna. Om daarvan te kunnen blijven genieten, moeten we de kwetsbare natuur beschermen en ontzien door elders nieuwe mogelijkheden te ontwikkelen. Onze strategie is erop gericht om de druk op de natuur in ruimte en tijd te spreiden, maar zodanig dat er kwaliteit wordt toegevoegd en er geen nieuwe overlast ontstaat. Inzetten op duurzame vervoersopties draagt daaraan bij. We streven naar een gevarieerd aanbod van kunst, cultuur en sport voor alle inwoners. We maken bewuste keuzes binnen de beschikbare middelen en mogelijkheden. Bereikbaarheid en parkeervoorzieningen moeten goed inpasbaar zijn. Laagdrempelige toegang moet mogelijk zijn. Om de kwaliteit van de recreatieve voorzieningen op peil te houden, moet structureel onderhoud gegarandeerd zijn. 4.2.2 Bestaanszekerheid voor alle inwoners We streven ernaar dat elke inwoner op ons eiland in 2040 bestaanszekerheid heeft: mee kunnen doen in de samenleving, woonruimte, toegang tot onderwijs en voldoende inkomen.

Door in te zetten op ondersteuning en begeleiding worden armoede en problematische schulden voorkomen of verminderd. Dit gebeurt in samenwerking met partners, ondernemers en maatschappelijke initiatieven op het eiland. Nieuwkomers krijgen een gastvrije ontvangst en worden ondersteund bij hun integratie in onze samenleving. Indien nodig organiseren we (tijdelijk) onderdak. 4.2.3 Sterke sociale basis in alle kernen Sterke gemeenschappen zijn de ruggengraat van ons eiland. Daarom ondersteunen en stimuleren wij initiatieven van buurt- en vrijwilligerswerknetwerken. We bevorderen een omgeving waar buren voor elkaar klaarstaan. We stimuleren in een hoge kwaliteit van onderwijs en kinderopvang. Opvoeders krijgen ondersteuning bij opvoedingsvraagstukken, zodat elke jongere de kans krijgt om zich te ontwikkelen in een ondersteunende en veilige omgeving. We stimuleren inwoners om meer te bewegen en gezondere keuzes te maken, zodat ze langer vitaal blijven en langer thuis kunnen blijven wonen. Door mogelijkheden voor ontmoeting te creëren, bestrijden we eenzaamheid en stress. Vrijwilligers en mantelzorgers krijgen steun vanuit ondersteunende netwerken en gemeenschappen. Voor de versterking van de sociale basis zijn we afhankelijk van de bereidheid van inwoners, verenigingen en vrijwilligersorganisaties om zich hiervoor in te zetten. Samenwerking is hierbij de sleutel tot succes.

23

4.2.4 Zorg en ondersteuning dichtbij en vraaggericht Kwetsbare inwoners krijgen passende zorg. We werken nauw samen met de woningbouwcorporatie en zorginstellingen. Voor inwoners die voor overlast zorgen, hebben we korte lijnen met de politie. Door de vergrijzing, de stijgende levensverwachting en de toenemende behoefte aan zorg staat de betaalbaarheid van de zorg onder druk. We werken samen met inwoners aan oplossingen voor passende zorg. We wegen af of en zo ja wanneer aanvullende ondersteuning vanuit de gemeente nodig is. We sturen op vermindering van uitgaven voor specialistische zorg, om te kunnen investeren op zorg en ondersteuning dichtbij. We vangen zorg- en ondersteuningsvragen zoveel mogelijk op in de omgeving (school, thuis, buurt) en de daar aanwezige voorzieningen. Zo zorgen we er samen voor dat (de meest) kwetsbare inwoners passende zorg krijgen. Om dit te realiseren moeten we handelen binnen de wettelijke kaders en beschikbare budgetten. Randvoorwaarden zijn de goede kwaliteit van zorg(aanbieders) en voldoende zorgpersoneel. De groei van het aantal inwoners biedt het perspectief van groei van de beroepsbevolking. 4.2.5 Een veilig eiland om te leven en te verblijven Schouwen-Duiveland is een veilige plek om te leven. Overheden, veiligheidspartners, ondernemers en inwoners voelen zich daar gezamenlijk verantwoordelijk voor.

We stimuleren ieders betrokkenheid en zijn goed voorbereid op complexe veiligheidsvraagstukken, waaronder ondermijning, cybercrime en polarisatie. We dragen actief bij aan de crisisorganisatie van de veiligheidsregio. We passen ons aan het veranderende klimaat aan, zijn weerbaar tegen wateroverlast en hittestress. We investeren in zoetwaterbeschikbaarheid, waterveiligheid weerbaarheid tegen natuurbranden. In nieuwe plannen integreren we de maatregelen die hiervoor nodig zijn. Ook werken we samen met het Rijk aan behoud van de basiskustlijn.

24

25

4.3 Wonen: duurzame groei en behoud van eigenheid Doel In 2040 zijn er voldoende passende, betaalbare woningen om de groei van het aantal inwoners mogelijk te maken en om alle doelgroepen te huisvesten. De woonomgeving blijft aantrekkelijk. Woningen zijn duurzaam, energieneutraal en goed bereikbaar.

Hoe dit doel te bereiken 4.3.1 Iedereen woont naar wens en behoefte Schouwen-Duiveland is in 2040 een aantrekkelijke plek om te wonen en te verblijven. We hebben de ambitie om in plaats van anticiperen op krimp te groeien naar een 40.000+ gemeente, met bijbehorende aantal nieuwe woningen. Vanuit de vierjaarlijkse kwalitatieve woningmarktonderzoeken en demografische ontwikkeling onderbouwen we de benodigde uitbreiding van de plancapaciteit. De woningvoorraad is daarbij afgestemd op de wensen van huidige en toekomstige inwoners, verduurzaamd en in goede staat. Ouderen kunnen langer zelfstandig blijven wonen, dankzij woningen die geschikt zijn voor alle leeftijdsfasen. Ook voor jongeren, jonge gezinnen die terugkeren en (tijdelijke) medewerkers worden passende woningen gerealiseerd. De kernen zijn aantrekkelijk doordat woningen goed worden ingepast in de omgeving en permanent worden bewoond. Ook zijn er passende voorzieningen aanwezig. Uitgangspunt voor nieuwbouw is dat woningen energieneutraal en circulair worden gebouwd. In nieuwbouwprojecten worden direct klimaatadaptieve maatregelen geïntegreerd. Nieuwe locaties voor woningbouw worden zorgvuldig gekozen. Bereikbaarheid via de Midden-Zeeland route speelt daarbij een belangrijke rol.

Ook binnenstedelijke herstructurering, inbreiding en ‘straatje erbij’ blijven belangrijk, zolang deze bijdragen aan de woonkwaliteit in de bestaande kernen. Daarbij beschermen we natuur en landschap en versterken we de kwaliteit van de leefomgeving. 4.3.2 Een aantrekkelijke, gezonde woonomgeving In 2040 heeft Schouwen-Duiveland een unieke mix van kwaliteiten: een robuust ecosysteem, een herkenbare landschappelijke identiteit, een netwerk van groenstructuren, meer biodiversiteit, verbeterde milieukwaliteit, historisch erfgoed en een rijk aanbod van kunst-, cultuur- en sportactiviteiten. Dit alles maakt Schouwen-Duiveland tot een geliefde woonplek voor diverse doelgroepen. We blijven de biodiversiteit versterken door de ecologische hoofdstructuur te verbeteren. We bewaken de kwaliteit van het landschap bij de ontwikkeling van (bouw)activiteiten. Activiteiten worden uitsluitend ingepast wanneer de landschappelijke kwaliteit niet wordt aangetast of juist versterkt wordt. Duidelijke kaders geven initiatiefnemers zekerheid over de voorwaarden waaronder initiatieven worden gehonoreerd. Tegelijk wordt van initiatiefnemers gevraagd om bij te dragen bij aan de instandhouding en verbetering van de omgevingskwaliteit.

26

4.3.3 Een duurzaam, energieneutraal, divers woningaanbod Schouwen-Duiveland kent een grote verduurzamingsopgave, met relatief veel vooroorlogse woningen en monumenten. Die moeten in 2040 zijn geïsoleerd en aardgasvrij zijn. De energie en warmte moeten zoveel mogelijk duurzaam worden opgewerkt. Dit doen we in samenwerking met huiseigenaren, woningbouwcorporaties, dorps- en wijkraden en netbeheerders. Ook zetten we stimulerende maatregelen in. Om de cultuurhistorische waarde van monumentale panden en beschermde dorps- en stadsgezichten te behouden, is maatwerk nodig. We maken per stad, dorp en wijk inzichtelijk welk alternatief voor aardgas de beste optie is. Dit kunnen individuele dan wel collectieve oplossingen zijn, zoals een warmtenet. Bij nieuwbouw en bij de verduurzaming van woningen houden we rekening met beschermde soorten. We koppelen de inrichting van tuinen en buitenruimten aan klimaatadaptatie en biodiversiteit. 4.3.4 Goede bereikbaarheid op en rond het eiland Goed leven, wonen en werken op Schouwen-Duiveland vereist goede en veilige verbindingen, zowel op het eiland zelf als met de regio’s om ons heen, voor inwoners en bezoekers. De groei-ambitie verhoogt de noodzaak daarvan. De verbinding van Schouwen-Duiveland met de Zeeuwse en ZuidHollandse Delta en de Randstad wordt verbeterd, onder meer door de verbetering van de Midden Zeeland Route.

De kernen worden goed ontsloten in relatie tot de groeiopgave. De infrastructuur, inclusief wandel- en fietspaden, is op orde gebracht, zodat mensen zich naar wens kunnen verplaatsen: per (elektrische) fiets, (deel)auto, openbaar vervoer en/of doelgroepenvervoer (regiotaxi). We investeren in de digitale bereikbaarheid met de aanleg van een netwerk van snel internet zowel thuis als mobiel. We realiseren de optimale bereikbaarheid in samenwerking met ander gemeenten in Zeeland, de provincie en het Rijk. De regionale mobiliteitsstrategie geeft daar uitwerking aan.

27

28

4.4 Werken in 2040: veerkrachtig, duurzaam en verbonden Doel Schouwen-Duiveland beschikt in 2040 over een gezonde economie door florerende en vernieuwende bedrijvigheid. Het eiland kent een sterke positie als hoogwaardige vakantiebestemming. De landbouw is weerbaar en toekomstbestendig. De arbeidsmarkt is mede dankzij de inwonersgroei in balans gebracht. Duurzaamheid is een leidend motief in de ontwikkeling van de economie.

Hoe dit doel te bereiken 4.4.1 Onze bedrijvigheid floreert en vernieuwt We streven naar een robuuste duurzame economie in 2040, waarbij werken, leven en wonen met elkaar in balans zijn. Ondernemers profiteren van de kwaliteiten die Schouwen-Duiveland heeft, maar dragen ook weer bij aan het behoud en verbetering van de leefomgeving. We verbeteren de bereikbaarheid zodat bedrijven ook via de Midden-Zeeland route (MZR) bereikbaar zijn voor werknemers van elders. We spannen ons in voor snelle internetverbindingen zodat werknemers ook vanuit huis kunnen werken. De grotere kernen hebben een aantrekkelijk winkelgebied dat ook in de toekomst behouden blijft, mede door de groei van het aantal inwoners van onze gemeente. We concentreren bedrijven op bedrijventerreinen bij Zierikzee en enkele kleinschalige terreinen nabij kernen. Deze concentratie biedt tevens mogelijkheden voor herbestemming van vrijkomende locaties naar woonfuncties. We zoeken naar mogelijkheden om bedrijventerreinen te herstructureren en te verdichten, en daarmee ruimte te creëren voor meer bedrijven of woningen. Voor het aantrekken van nieuwe bedrijven richten we ons op bedrijven die passen bij de kwaliteiten van ons eiland en een aanvulling vormen op wat er al is. We faciliteren ondernemerschap door duurzaamheid en innovatie te stimuleren, onder meer via subsidies.

4.4.2 Krachtige positionering als duurzame vakantiebestemming Schouwen-Duiveland heeft een prachtige leefomgeving en is een geliefde en duurzame vakantiebestemming. Dat blijkt ook uit onze erkenning door de keurmerken Green Destinations en de Blauwe Vlag. Toerisme en recreatie beslaan 20% van onze lokale economie. Wij werken samen met ondernemers om ervoor te zorgen dat de toeristische sector zich blijft ontwikkelen, zij het passend bij de schaal en kernwaarden van ons eiland. Bescherming van de natuur, een gezond milieu en duurzaamheid staan hoog in ons vaandel. We zorgen voor een goede balans: een gemeente waar het goed leven, wonen en ondernemen is en waar we gastvrij zijn voor onze bezoekers. Daar richten we ook onze eilandmarketing op.

29

4.4.3 Multifunctionele landbouw Schouwen-Duiveland kent in 2040 een brede diversiteit aan veerkrachtige agrarische bedrijven: • gespecialiseerde bedrijven die met precisielandbouw en schaalvergroting een hoge voedselproductie leveren • regeneratieve bedrijven die voedselproductie combineren met (agrarisch) natuurbeheer en versterking van de biodiversiteit • multifunctionele bedrijven die landbouw combineren met toerisme, educatie en landschap. Om zoetwaterschaarste tegen te gaan, is innovatie nodig. We willen dat ons eiland op termijn zelfvoorzienend wordt in de beschikbaarheid van voldoende zoet water. We vergroten de weerbaarheid van de agrarische sector, zodat zij is opgewassen tegen uitdagingen als weersextremen: droogte, hitte en aanhoudende neerslag. We optimaliseren het oppervlaktewatersysteem om bij extreme buien wateroverlast te voorkomen. Landbouwgronden krijgen een beter watervasthoudend vermogen. We richten ons op een gezonde voedselproductie en een gezonde leefstijl. We werken samen met ondernemers, andere overheden en experts aan de instandhouding van de voedselproductie. We zetten daarbij in op herstel van biodiversiteit en het sluiten van kringlopen door middel van innovatie en subsidieprogramma’s. Daarnaast zien we kansen voor agrariërs om producten te telen die bijdragen aan biobased bouwen.

We onderzoeken hoe agrariërs compensatie kunnen krijgen voor hun maatschappelijke diensten ten bate van natuur, landschap, waterkwaliteit en robuuste ecologische verbindingszones. Nieuwe vestiging van intensieve veehouderij past niet meer op ons eiland en sluiten we uit. 4.4.4 Arbeidsmarkt beter in balans De lokale arbeidsmarkt is mede door de groei van de beroepsbevolking beter in balans. De steeds veranderende arbeidsmarkt vraagt van werknemers om zich te blijven ontwikkelen, zodat ze duurzaam inzetbaar en fit blijven. Voor nieuwe banen zijn nieuwe arbeidskrachten nodig en bestaande werkgelegenheid verandert onder meer door digitalisering. Om dit te bereiken, werken we nauw samen met werkgevers en onderwijsinstellingen. Samen pakken we knelpunten op de regionale arbeidsmarkt aan. Met een sterke sociale infrastructuur bevorderen we arbeidsparticipatie of maatschappelijke participatie, zodat iedereen naar vermogen mee kan doen. We ondersteunen en stimuleren werkgevers om hieraan bij te dragen door het duurzaam in dienst nemen van inwoners met een arbeidsbeperking. We nemen actief deel in regionale samenwerkingsverbanden, waarbij gemeenten, onderwijs en werkgevers- en werknemersorganisaties publiek-private dienstverlening ontwikkelen voor de arbeidsmarktregio Zeeland.

4.4.5 Energieneutraal en klimaatbestendig We streven ernaar dat Schouwen-Duiveland al in 2040 energieneutraal is. Alle energie die we dan verbruiken, ook voor mobiliteit, wordt duurzaam opgewekt. Dit realiseren we door aan de ene kant energie te besparen en aan de andere kant te investeren in duurzame energieopwekking. We stimuleren (grootschalige) energieprojecten waar direct omwonenden in kunnen participeren. We werken aan de duurzaamheidsopgave door nauw samen te werken met de provincie, andere gemeenten, ondernemers, organisaties, inwoners en experts.

30

We zetten grote stappen om in 2050 klimaatbestendig en water-robuust te zijn en om wateroverlast, droogte en hittestress te voorkomen. De kwaliteiten van het landschap worden versterkt, mede door deze te koppelen aan andere projecten en door bijdragen van de agrarische sector. Bedrijven worden schoner en leveren daarmee een bijdrage aan de milieukwaliteit. Bij de aanleg van nieuwe bedrijventerreinen en de aanpak van bestaande bedrijventerreinen is duurzaamheid het uitgangspunt en houden we rekening met water en bodem. Nieuwe initiatieven worden duurzaam, biodivers en goed landschappelijk ingepast. We zijn hard bezig om kringlopen te sluiten en zijn goed op weg om in 2050 volledig klimaatneutraal te zijn.

Leven Samen genieten en zorgen • • • • •

Volop genieten van natuur, kunst en cultuur Bestaanszekerheid voor alle inwoners Sterke sociale basis in alle kernen Goede zorg dichtbij Een veilig eiland

Wonen Doorbraken met behoud eigenheid • • • •

Iedereen woont naar wens en behoefte Een aantrekkelijke, gezonde woonomgeving Een duurzaam, energieneutraal, divers woningaanbod Goed bereikbaarheid op en rond het eiland

Werken Veerkrachtig, duurzaam en verbonden • • • • •

Onze bedrijvigheid floreert en vernieuwt Krachtige positionering als duurzame vakantiebestemming Multifunctionele landbouw Arbeidsmarkt beter in balans Energieneutraal en klimaatbestendig

31

5 VAN VISIE NAAR REALISATIE 5.1 Verbonden en opgavegericht De grote maatschappelijke opgaven waar Schouwen-Duiveland voor staat vragen om een nieuwe manier van werken. Als gemeente kiezen we voor een verbonden en opgavegerichte aanpak waarin we over traditionele grenzen heen samenwerken. We starten vanuit de opgave - niet vanuit bestaande structuren of procedures - en brengen verschillende expertises en perspectieven samen. Wendbaar werken en organiseren We werken met een hybride organisatievorm waarin twee werkwijzen elkaar aanvullen. De basis ligt in onze vaste teams die zorgen voor continuïteit en kwaliteit in het primaire proces. Voor opgaven die vragen om intensieve samenwerking met partners en inwoners, werken we met flexibele opgaveteams. We maken ruimte voor experimenten en innovatieve oplossingen. Door klein te beginnen en succesvol gebleken aanpakken op te schalen, werken we stapsgewijs aan grote veranderingen. Deze werkwijze vraagt om: • Een transparante planning en verdeling van het werk • Focus op concrete maatschappelijke opbrengst • Continu leren en bijstellen • Monitoren van effectiviteit en impact.

5.2 Strategische agenda De strategische visie willen we vertalen naar een strategische agenda. Deze agenda heeft als doel een concrete uitwerking van de strategische visie op de middellange termijn (4-6 jaar). Waar de visie richting geeft, biedt de agenda inzicht in weg naar realisatie die: • Prioriteiten verscherpt: De agenda vertaalt de visie in een beperkt aantal speerpunten die aansluiten bij actuele maatschappelijke opgaven. • Opgaven formuleert: Het benoemt complexe vraagstukken, zoals woningbouw of energietransitie, die beleids- en organisatorische samenwerking vereisen. • Programma’s en projecten structureert: Elke prioriteit vraagt uitwerking in programma’s (overkoepelend) en projecten (afgebakend, uitvoerend).

32

De strategische agenda kan zo dienen als brug tussen ambitie en uitvoering, afgestemd op coalitieakkoorden, participatie-uitkomsten en regionale samenwerking. Per opgave willen we inzichtelijk maken: • Welke maatschappelijke effecten we willen bereiken • Welke partners en middelen nodig zijn • Hoe we resultaten meten en bijsturen • Op welke wijze college en raad worden betrokken

5.3 Strategische onderzoeksvragen (concept) Om onze ambitie van een mooi en krachtig Schouwen-Duiveland in 2040 waar te maken, moeten we nu de juiste keuzes maken. Een mooi en krachtig eiland vraagt om een gezonde balans: groei die past bij het eilandkarakter, een sterke gemeenschap in alle kernen, een innovatieve en duurzame economie, een toekomstbestendige landbouwsector en een klimaatrobuust watersysteem. Daarom starten we met vijf strategische onderzoeksvragen: 1. Duurzame groei Hoe realiseren we de groeiambitie naar 40.000+ inwoners met behoud van ruimtelijke kwaliteit, waarbij we vooral aantrekkelijk worden voor jonge professionals en gezinnen? 2. Toekomstbestendige sociale infrastructuur Hoe ontwikkelen we een sociale infrastructuur die aansluit bij verschillende doelgroepen, gedragen wordt door inwoners en werkgevers, en bijdraagt aan een sterke sociale basis in alle kernen? 3. Innovatieve landbouw Hoe ontwikkelen we een weerbaar en divers landbouwsysteem dat klimaatbestendig is en waarin verschillende landbouwvormen elkaar versterken? We onderzoeken hoe agrariërs compensatie kunnen krijgen voor hun maatschappelijke diensten ten bate van natuur, landschap, waterkwaliteit en robuuste ecologische verbindingszones. 4.

Duurzame economie Hoe creëren we een toekomstbestendige balans in de economische structuur, met nieuwe verdienmodellen voor toerisme en landbouw en kansen voor innovatie en circulariteit? 5. Klimaatadaptatie Hoe maken we het eiland klimaatbestendig en zelfvoorzienend in zoetwater, met innovatieve oplossingen voor wateropslag en -hergebruik? Deze onderzoeksvragen pakken we op samen met onze partners en inwoners, passend bij een vitale lokale democratie. Door regelmatig te evalueren en bij te stellen, en door inwoners actief te betrekken bij keuzes die hun leefomgeving raken, zorgen we dat we op koers blijven richting een mooi en krachtig Schouwen-Duiveland in 2040.

33

hier is het land van de zee en de zee van het land de einder oneindig verweven verwant de ijle gezichten het zilte getij de dijken de vesting en daarbinnen wij Joost Pieters

34

BIJLAGE

35

BIJLAGE 1 SAMENHANGENDE VISIEDOCUMENTEN EN PROGRAMMA’S Deze visie staat niet op zichzelf, maar is de kapstok voor onderliggende visies waarin de doelen concreet zijn gemaakt in beleid en uitvoeringsprogramma’s (zie tabel X). Op deze manier borgen wij de integraliteit en consistentie in beleid. Tabel Overzicht visiedocumenten (overkoepelend en per thema) Overkoepelende visiestukken Omgevingsvisie Spoorboekje Duurzaamheid en milieu Scenariostudie Midden-Zeeland Route Woonzorgvisie Thema Leven Visie op het Sociaal Domein en inclusieagenda Cultuurvisie Kustvisie Toerisme Flexvervoer Thema Wonen Woondeal Zeeland (vastgesteld in 2023) Warmtetransitie Schouwen-Duiveland Integrale laadvisie Schouwen-Duiveland - Elektrisch Groenbeleidsplan Werken Economische visie (vastgesteld in 2023) Regionale Energie Strategie Zeeland Agenda Toerisme Lokale Klimaatadaptatie Strategie Klimaatadaptatiestrategie Zeeland