PAWOZ - Eemshaven Publiekssamenvatting Ontwerpprogramma - 28 februari 2025

Ontwerp

Programma Aansluiting Wind op Zee (PAWOZ) – Eemshaven Publiekssamenvatting

We gaan in Nederland steeds minder fossiele brandstoffen zoals aardgas en olie gebruiken. We stappen over naar duurzame energiebronnen, bijvoorbeeld wind en zon. Daarmee worden we voor onze energie minder afhankelijk van andere landen. En zorgen we dat er genoeg elektriciteit en warmte is voor iedereen. Duurzame energie is bovendien beter voor het klimaat. Het grootste deel van de windenergie die we in ons land nodig hebben, gaan we opwekken op zee. We brengen de opgewekte energie via kabels en leidingen naar het vasteland, onder andere naar de Eemshaven in Groningen. Het Programma Aansluiting Wind op Zee-Eemshaven (PAWOZEemshaven) onderzoekt via welke routes dat het best kan. U kunt daar een reactie op geven. In deze flyer leest u er meer over.

bedrijven. We hebben ook afgesproken dat we dat op een duurzame manier doen, die het klimaat niet aantast. Onze doelstelling is dat we in Nederland in 2030 al veel minder fossiele energie gebruiken en in 2050 alleen nog maar duurzame energie. Daarvoor gaan we steeds meer energie opwekken met schone bronnen, bijvoorbeeld wind. Dat doen we via windmolens op land, maar vooral ook op zee. Want windmolens vragen ruimte. En in ons dichtbevolkte land hebben we niet zoveel ruimte. Daarom zoeken we ook ruimte op zee. Bovendien waait het op zee vaker en harder dan op land. Een groot deel van de energie die we op de korte én de lange termijn nodig hebben, zal dan ook van wind op zee komen.

De energie komt als elektriciteit en ­waterstof aan land De energie die we op zee opwekken, gaan we op land gebruiken. We moeten die energie dus daarheen brengen. Dat gebeurt deels in de vorm van elektriciteit, die we via kabels vervoeren. Maar in de toekomst gaan we ook waterstof gebruiken. Bijvoorbeeld als schone grondstof voor de industrie. Of als reserve, voor als het niet waait. Waterstof kun je produceren met elektriciteit. Voor een deel gaan we dat op zee doen. De waterstof wordt dan via leidingen naar het vasteland gebracht.

Wat is een programma? In een programma laat de overheid zien hoe zij bepaalde doelen wil bereiken in de leefomgeving. Een programma kan bijvoorbeeld de ruimte vastleggen waarin een nieuwe activiteit is gepland. In dit geval is de ruimte een deel van de Noordzee, de Waddenzee en het vasteland in Noord-Nederland. De activiteit is de aanleg van kabels en leidingen.

De elektriciteitskabels en waterstofleidingen zullen vanuit de windparken op zee op verschillende plekken aan land komen. Daar sluiten ze dan aan op het landelijke elek­ trici­teitsnet en het toekomstige waterstofnetwerk. Uit onderzoek zijn verschillende aanlandingsplekken naar voren gekomen als geschikte locaties. De Eemshaven in de provincie Groningen is er daar één van. PAWOZ-Eemshaven onderzoekt de mogelijkheden voor de aanlanding van:

Wind op zee is nodig voor energie nu én in de toekomst

de Waddenzee en over het vasteland. Dat moet op een weloverwogen manier gebeuren. Om ook in de toekomst over voldoende en schone energie te beschikken, hebben we haast met de energietransitie. Maar die snelheid mag niet ten koste gaan van maximale zorgvuldigheid om de meest optimale oplossing te vinden. Het gebied dat doorkruist moet worden, is immers uniek. Tussen de wind­­ energiegebieden op de Noordzee en de Eemshaven ligt de Waddenzee. Dat is een Natura 2000-gebied en UNESCO Werelderfgoed, dat beschermd moet worden. Ook komen we door landbouwgrond en door het Eems-Dollard Verdrags­ gebied, waarover afstemming met Duitsland nodig is.

Wie voert PAWOZ uit? Het ministerie van Klimaat en Groene Groei voert PAWOZ uit, in samenwerking met een program­mateam. Dat team bestaat uit afgevaar­digden van de provincie Groningen, Gasunie en TenneT. De onderzoeksbureaus Witteveen+Bos en Royal Haskoning­ DHV nemen ook deel aan het programmateam.

De Eemshaven is een geschikte aanlandingslocatie Waarom nu de Eemshaven? Daar zijn verschillende redenen voor, zoals:

PAWOZ-Eemshaven onderzoekt de meest geschikte routes

„ In de Eemshaven is veel industrie die graag duurzamer wil worden. Een deel van de schone, op zee opgewekte windenergie kan daar dus goed gebruikt worden en hoeft dan niet verder te worden getransporteerd. De regio speelt daarop in met plannen om de Eemshaven uit te breiden met een bedrijventerrein in de Oostpolder.

Met PAWOZ-Eemshaven zorgen we voor een zorgvuldige aanpak. In 2021 zijn we, samen met de regio, gestart met het onderzoeken van vier routes over de Noordzee en elf routes door de Waddenzee met bijbehorende routes over land. We keken daarbij, afhankelijk van de route, naar de mogelijkheden voor kabels en voor leidingen. We hebben dat, via een uitgebreid participatieproces, gedaan in samenwerking met betrokkenen zoals omwonenden, agrariërs en grondeigenaren, medeoverheden en netbeheerders.

„ Groningen wil graag een belangrijke rol spelen in de energietransitie, zoals we de overgang van fossiele naar duurzame energie noemen. Daar hebben de Rijksoverheid en de regio in Nij Begun afspraken over gemaakt. Nij Begun is de reactie van het kabinet op de uitkomsten van de parlementaire enquête aardgaswinning Groningen. Het programma bevat vijftig maatregelen om de negatieve gevolgen van de gaswinning te compenseren. Eén van de afspraken is dat ongeveer een derde van de toekomstige aanlandingen van wind op zee in Noord-Nederland zal plaatsvinden. Dat brengt werk en bedrijvigheid met zich mee. Daar kan de regio economisch van profiteren.

Vergunningen en technische haalbaarheid Eerst hebben we gekeken of we voor de routes vergun­ ningen zouden kunnen krijgen op basis van de wetgeving voor bescherming van de natuur. Voor sommige routes bleek dat de effecten op de natuur te groot zouden zijn en dat een vergunning niet mogelijk was. Die routes vielen af. Dat gold ook voor routes die technisch niet uitvoerbaar waren.

Plan-m.e.r. en integrale effectenanalyse „ 4 gigawatt (GW) elektriciteit uit het windenergiegebied Doordewind;

Sinds de jaren 60 van de vorige eeuw maakten we in Nederland gebruik van aardgas uit Groningen. Ook haalden we gas uit Rusland. Met dat aardgas verwarmen we onze huizen en we koken ermee. We wekken er elektriciteit mee op, en de industrie maakt er gebruik van. Intussen is het gasveld in Groningen gesloten, vanwege de gevolgen van de aardbevingen. En door de oorlog in Oekraïne is de invoer van gas uit Rusland gestopt.

„ 500 megawatt (MW) elektriciteit waar op zee waterstof van wordt gemaakt, uit het windenergiegebied Ten Noorden van de Waddeneilanden. Doel is om deze elektriciteit en waterstof rond 2031 aan te sluiten in de Eemshaven. Daarnaast kijkt PAWOZEemshaven welke aanlandingen ná 2031 in de Eemshaven mogelijk zijn.

We moeten nu dus op andere manieren zorgen dat we genoeg energie hebben voor onze huishoudens en 2

„ Bovendien is in de regio Eemshaven al energie-infrastructuur aanwezig, waardoor vanuit systeemperspectief Eemshaven een goede keuze is voor de aanlanding van windenergie. Dit blijkt onder andere uit eerdere studies en het Programma Energie Hoofdstructuur (PEH).

De overgebleven routes zijn vervolgens verder onderzocht in een milieueffectrapportage (plan-m.e.r.) en een integrale effectenanalyse (IEA). In de plan-m.e.r. is gekeken naar de milieueffecten van de kabels en leidingen. De integrale effectenanalyse onderzoekt de technische uitdagingen en kansen en risico’s voor de hele omgeving. De plan-m.e.r. en de integrale effectenanalyse laten samen zien wat de effecten van de aanlandingen zijn en wat de omgeving van de alternatieven vindt. Daarbij is gekeken naar de thema’s milieu, omgeving, landbouw, techniek, kosten, planning en toekomstvastheid.

We moeten de aanlandingsroutes zorgvuldig kiezen Om in de Eemshaven aan te komen, moeten de kabels en leidingen van de windenergiegebieden door de Noordzee, 3

rden nden

Windpark Ten noorden van de Waddeneilanden

C

D

Gemini

D

C

A

A C

DB

A

B

Windpark Doordewind

Borkum

Borkum

I

I

A

B

II

Gemini Windpark Ten noorden van de Waddeneilanden

C

D

meland

Schiermonnikoog A B

Borkum IX

IV UNESCO Werelderfgoed: Schiermonnikoog de Waddenzee V

VIII

Ameland

X

Schiermonnikoog

III

V

IX

Friesland

IV

V

IV

IIIIII

X

X

Landbouwgrond Eemshaven Eemshaven

Noordzee

A, B, C en D

C en D

Waddenzee + Land

II VII X

VIII - Ameland Wantij IX - Zoutkamperlaag X - Tunnel

Eemshaven

- Oude Westereems - Schiermonnikoog Wantij - Tunnel

XI

Voor sommige routes bleek dat de kabels en leidingen sterk negatieve gevolgen hadden, bijvoorbeeld voor de natuur, het milieu, de kosten of de technische uitvoerbaarheid. Bij andere routes waren die effecten minder sterk.

Landbouwgrond

Landbouwgrond

.

Vanuit Ten noorden van de Waddeneilanden 0,7GW,

Groningen

Groningen

Groningen

Routes in de Waddenzee

A: Parallel aan Gemini kabels

Routes op land

II: De oude Westereemsroute Parallel verlaten telecomkabel Landroutes voor zowel waterstof als stroom RoutesB:in de aan Noordzee Routes in de Waddenzee Routes in de Waddenzee Routes op land III: Horsborngat route

C: Direct naar TNW

A: Parallel aan Gemini kabels I: Meeuwenstaart route D: Parallel aan bestaande gasleiding

Landroutes alleen voor waterstof

XI: Dijkvariant B route I: Meeuwenstaart route

VIII: Ameland Wantijroute C: Direct naar TNW III: Horsborngat route

Kwetsbaar natuurgebied

Overig

XI: Dijkvariant B route Eems-Dollardverdragsgebied

III: Horsborngat route Landroutes alleen voor waterstof

Keuze voor leidingen vanuit windenergie­­ gebied Ten Noorden van de Waddeneilanden

Overig

Keuze kabels vanuit windenergieMogelijk waterstofnetwerk na 2031voor Mogelijk waterstofnetwerk na 2031

Vanuit windenergiegebied Ten Noorden van de Waddeneilanden zal de opgewekte windenergie in de vorm van waterstof naar het vasteland worden getransporteerd. Dat gebeurt via leidingen. Twee nieuw aan te leggen routes zijn daarvoor, op basis van de uitkomsten van de plan-m.e.r. en de integrale effectenanalyse, het meest geschikt. Dat zijn de Ameland Wantijroute (VIII) en de Zoutkamperlaagroute (IX). Deze routes kunnen worden uitgevoerd binnen de doelen voor wind op zee en de energietransitie.

Koppeling Waddenzee en Noordzeeroutes

Doordewind zal elektriciteit naar Kwetsbaar natuurgebiedVanuit windenergiegebied Kwetsbaar natuurgebied Landroutes alleen voor waterstof

Stroomkabels

IX: Zoutkamperlaag

het vasteland worden gebracht. Dat gebeurt via kabel­ver­ Eems-Dollardverdragsgebied Eems-Dollardverdragsgebied

V: Boschgat route

bindingen. Daarvoor zijn meerdere routes mogelijk, maar Referentiegebied Waddengebied Referentiegebied Waddengebied

V: Boschgat route

VII: Schiermonnikoog Wantijroute I: Meeuwenstaart route IX: Zoutkamperlaag XI: Dijkvariant B route

Om de verbinding van het windenergiegebied naar de Waddenzee te maken, kiezen we de Noordzeeroute D. Deze route scoort beter op het thema ‘natuur’ dan de andere routes. Op de andere thema’s zijn de verschillen niet zo groot.

Waddengebied gebied Doordewind II: De oude Westereemsroute Te bouwen windenergiegebied Te bouwen windenergiegebied Landroutes voor zowel waterstof alsReferentiegebied stroom Landroutes voor zowel waterstof als stroom

VII: Schiermonnikoog Wantijroute

Routes in Routes de Waddenzee op land VIII: Ameland Wantijroute

Vervolgens is, op basis van de uitkomsten van de planm.e.r. en de integrale effectenanalyse, gekeken welke van deze routes de meest geschikte zijn voor kabels vanuit windenergiegebied Doordewind en voor leidingen vanuit windenergiegebied Ten Noorden van de Waddenzee. De keuzes die daarbij gemaakt zijn, staan hieronder.

Mogelijk waterstofnetwerk na 2031 Te bouwen windenergiegebied Routes op land

Groningen

Groningen

hebben we samen met agrariërs en land­eigenaren onderzoek gedaan naar het beperken van de risico’s voor de landbouw, zoals versnelling van verzilting. Ook op land zullen waar mogelijk gestuurde boringen worden ingezet om de effecten te minimaliseren.

Overig

XI: Dijkvariant B route

I: Meeuwenstaart route

taande gasleiding D: Parallel aan bestaande gasleiding X: Tunnelroute

tijroute

Windenergiegebied Ten Noorden van de Waddeneilanden (Leidingen)

Landbouwgrond

XI

XI

V: Boschgat route II: De oude Westereemsroute aten telecomkabel B: Parallel aan verlaten telecomkabel

te

Windenergiegebied Doordewind (Kabels)

Eemshaven

XI

II

Eemshaven

VII

Friesland

VIII

Legenda nergiegebieden Legenda Routes in de Noordzee .

W

X

VII

IX

aansluiten met een totaal van

mini kabels

III

II

We 0,7GW, willen 2031 twee windenergiegebieden an de Waddeneilanden Vanuit Teneind noorden van de Waddeneilanden 0,7GW,

n 0,7GW,

I

II

2031 twee windenergiegebieden We willen eind 2031 twee windenergiegebieden Friesland een totaal van aansluiten . met een totaal van . Landbouwgrond

Friesland

IV

I XI

VIII

UNESCO Werelderfgoed: de Waddenzee

X

Borkum

VIII

VII

Na de plan-m.e.r. en de integrale effectenanalyse bleven de volgende routes over, uitgesplitst voor kabels en voor leidingen: II

VII

I

goed: monnikoog

III V

Borkum

VII

IX

Ameland

IV

Schiermonnikoog V

Overgebleven routes

slechts één route door het Waddengebied zorgt ervoor dat Koppeling Waddenzee en Noordzeeroutes Koppeling Waddenzee en Noordzeeroutes

VII: Schiermonnikoog Wantijroute

Routes op VIII:land Ameland Wantijroute Overig

Overig

XI: B route IX:Dijkvariant Zoutkamperlaag Mogelijk waterstofnetwerk na 2031

Stroomkabels

Mogelijk waterstofnetwerk na 2031

II: De oudeLandroutes Westereemsroute voor zowel waterstof als stroom X:voor Tunnelroute X: Tunnelroute Te bouwen windenergiegebied zowel waterstof als stroom Landroutes

Te bouwen windenergiegebied

III: Horsborngat route alleen voor waterstof Landroutes

Kwetsbaar natuurgebied

Landroutes alleen voor waterstof Kwetsbaar natuurgebied

de doelstellingen voor wind op zee op tijd worden gehaald: Stroomkabels de Schiermonnikoog Wantijroute (VII) met bijbehorende landroute. Deze route kan volgens planning op tijd klaar zijn, en sluit aan op de nationale en regionale doelen voor wind op zee en de energietransitie.

Eems-Dollardverdragsgebied

Eems-Dollardverdragsgebied

V: Boschgat route

Referentiegebied Waddengebied

Referentiegebied Waddengebied

VII: Schiermonnikoog Wantijroute

Koppeling Waddenzee en Noordzeeroutes

Koppeling Waddenzee en Noordzeeroutes Samen met de omgeving hebben we gewerkt aan

VIII: Ameland Wantijroute

Stroomkabels

Stroomkabels

IX: Zoutkamperlaag X: Tunnelroute

4

oplossingen om deze route met respect voor de natuur en perspectief voor de landbouw verder te ontwikkelen. Zo vermijden we onder andere de meest waardevolle delen van het Waddengebied, waardoor de gevolgen voor dit gebied zo klein mogelijk zijn. Ook zullen we, via een gestuurde boring, op gepaste afstand onder Schiermonnikoog door gaan. Zo blijft het eiland stabiel en de natuur intact. Bovendien 5

Voorgenomen keuzes Windpark Doordewind Windpark Doordewind

Noordzee Windpark Ten Noorden van de Windpark Waddeneilanden Ten Noorden van de Waddeneilanden

Noordzee C

D

C

D

Borkum Borkum

g nikoo rmon Schie g o niko rmon Schie

Ameland

IX

Ameland

IX

VIII

Moddergat

VIII

Waddenzee

Moddergat

X

Eemshaven

II

VII VII Kloosterburen

Lauwersoog

Uithuizen

Kloosterburen

Delfzijl

Holwert

Winsum

10

10

15

15

Groningen Groningen

20 km 20 km

e tw

e tw

k er

5

fn

to

fn

k er

5

s

0

s

Fryslân Fryslân

to

te r

w a te rs to fne tw e rk wa te rs to fne tw e rk

te r

Zoutkamp

Delfzijl

wa

Winsum

wa

Zoutkamp Dokkum

0

De keuzes in PAWOZ-Eemshaven. De keuzes PAWOZ-Eemshaven. In blauw zijn deinkeuzes voor TNW (waterstof) uitgedrukt, in groen de keuze voor DDW (elektriciteit) en In blauw zijn de keuzes voor TNW (waterstof) uitgedrukt, in groen de keuze voor DDW (elektriciteit) en in paars de mogelijke aanlandroutes voor toekomstige windparken. in paars de mogelijke aanlandroutes voor toekomstige windparken.

Legenda Legenda Routes in de Noordzee Routes in de Noordzee C: Direct naar TNW C: Direct naar TNW D: Parallel aanaan bestaande gasleiding D: Parallel bestaande gasleiding

Routes in de Waddenzee Routes in de Waddenzee II: De oude Westereemsroute II: De oude Westereemsroute VII: Wantijroute VII: Schiermonnikoog Schiermonnikoog Wantijroute*

Overig Overig Mogelijk waterstofnetwerk na 2031 Mogelijk waterstofnetwerk na 2031 bouwen windenergiegebied Te Te bouwen windenergiegebied

VIII: Wantijroute VIII: Ameland Ameland Wantijroute** IX: IX: Zoutkamperlaag Zoutkamperlaag**

Eems-Dollardverdragsgebied Eems-Dollardverdragsgebied Stroomkabels Stroomkabels

X: tunnelroute X: Eemshaven Eemshaven tunnelroute *

In een eerste tranche is er 50 miljoen euro bestemd voor Noord-Nederland. Dit geld is verdeeld over de betrokken provincies en gemeenten. In een tweede tranche komt nog eens 49 miljoen euro beschikbaar voor investeringen in onder andere verduurzaming en oplossingen voor land­ bouw. Daarnaast bestemt het Rijk 18 miljoen euro voor de ecologie van het Waddengebied.

Keuzes voor toekomstige aanlandingen

Uithuizen

Lauwersoog

Dokkum

lijk en in goed overleg met de regio te plannen. Toch beseffen we dat we daarmee niet alle zorgen in de omgeving kunnen wegnemen. Daarom is afgesproken dat de Rijksoverheid 500 miljoen euro beschikbaar stelt voor de aanlandregio’s. Naast Noord-Nederland/Eemshaven zijn dat Moerdijk, Borsele, de Maasvlakte en het Noordzeekanaalgebied. Met dit geld kunnen zij investeren in het versterken van de leef­ baarheid in hun regio.

Eemshaven

Holwert

Waddenzee

II

X

Nu is de opwek van waterstof op zee iets nieuws, wat nog in ontwikkeling is. Bovendien onderzoekt PAWOZ de mogelijkheid van nieuwe routes voor transport van waterstof. Maar er loopt daarnaast ook onderzoek om te kijken of we bestaande gasleidingen op zee kunnen hergebruiken voor de aanlanding van waterstof. Daarom maakt PAWOZ nog geen definitieve keuze voor een waterstofroute. Wanneer er meer duidelijk is, maken we de afweging tussen de Ameland Wantijroute (VIII), de Zoutkamperlaagroute (IX) en eventueel hergebruik van bestaande gasleidingen. Pas dan zullen we ook de keuze maken voor Noordzeeroute C of D en de mogelijke bijbehorende routes op land.

Route VII: Voor de aansluiting van het windgebied Doordewind is 2 maal een 2GW verbinding nodig. Dit zijn in totaal 2 kabelsystemen.

** Route VIII & IX: Naast de twee nieuwbouwroutes voor waterstof wordt ook de optie voor hergebruik van bestaande leidingen onderzocht. De afweging tussen hergebruik en nieuwbouw vindt plaats in een aparte procedure.

De keuzes voor aanlandingen vanuit de windenergie­gebieden Doordewind en Ten Noorden van de Waddenzee dragen bij aan het halen van de doelstellingen voor de energietransitie tot ongeveer 2031. Maar daarna zal nog veel meer duurzame energie nodig zijn om in de toekomst alle huishoudens en bedrijven te kunnen bedienen. Daarom wil de Rijksoverheid ook voor daarna ruimte houden voor verdere aansluiting van wind op zee in de Eemshaven. Daarvoor neemt het ministerie de tunnelroute (route X) en de route door het EemsDollard Verdragsgebied (route) II op als mogelijkheden voor toekomstige verbindingen.

Hoe kunt u reageren? De Rijksoverheid vindt het belangrijk dat u de ruimte krijgt om uw mening te geven over het programma. Daarom ligt het programma van 28 februari tot en met 10 april ter inzage. Gedurende die periode kunt u een zienswijze (for­ mele reactie) indienen. U kunt reageren op het program­ma PAWOZ-Eemshaven en op de bijbehorende onder­zoeken. Het programmateam behandelt en beantwoordt de zienswijzen. Zienswijzen en reacties kunt u geven per post, telefoon of in een gesprek op een inloopbijeenkomst. Het programmateam behandelt reacties en zienswijzen op dezelfde manier.

Om verschillende redenen kunnen deze routes niet al voor 2031 beschikbaar zijn. Zo is de tunnelroute technisch en organisatorisch erg ingewikkeld, waardoor meer tijd nodig is om de route te realiseren. Bij de route door het Eems-Dollard-gebied moeten we rekening houden met de diplomatieke verhoudingen tussen Duitsland en Nederland in het Eems-Dollard Verdrag.

Hoe gaat het verder? De aangepaste versie van PAWOZ-Eemshaven wordt in juni 2025 besproken in het Bestuurlijk Overleg PAWOZ (BOP) en het Bestuurlijk Overleg Waddengebied (BOW). In deze bestuurlijk overleggen spreken de betrokken stake­holders uit de regio ministers met provincie- en gemeentebestuurders uit de regio. In het BOW zijn daar­ naast ook betrokkenen uit de regio ver­­tegen­woordigd, waaronder natuur- en landbouw­orga­nis­aties.

Deze routes blijven wel in beeld voor toekomstige doel­ stellingen. Om te zorgen dat er geen onnodige vertraging ontstaat, zullen we ze direct na PAWOZ-Eemshaven verder uitwerken en opnemen in het Programma Verbindingen Aanlanding Wind op Zee 2040 (VAWOZ).

Na de bestuurlijk overleggen zal de minister van Klimaat en Groene Groei PAWOZ-Eemshaven vaststellen.

Er komt extra geld om de leefbaarheid te versterken In PAWOZ-Eemshaven doen we al het mogelijke om de gekozen routes voor kabels en leidingen zo zorgvuldig moge­

6

Daarna starten de projectprocedures, waarin u ook weer kunt meedenken.

7

PAWOZ-eemshaven@minezk.nl Bureau Energieprojecten 070 379 89 79

8