Evaluatie WaddenWonen juni 2025

Evaluatie van het Project WaddenWonen. Eind 2019 ging het project Waddenwonen van start met een bijeenkomst in de Tox bar op Schiermonnikoog. De initiatiefnemers hadden jongeren die werken op het eiland uitgenodigd om net hen te spreken over de mogelijkheid om coöperatief te werken aan hun huisvestingsprobleem. Achterliggende gedachte was dat jonge werknemers die een toekomst zien op het eiland vaak weer verkassen omdat er geen uitzicht is op permanente en betaalbare huisvesting. Ook werd als groot voordeel gezien dat huisvesting zo beschikbaar blijft voor mensen die wonen en werken op het eiland. De voorwaarden om ervoor te zorgen dat het eiland een aantrekkelijke plek blijft voor een nieuwe generatie. Over dit initiatief werd gecommuniceerd met de gemeente Schiermonnikoog en met vergelijkbare en al gerealiseerde initiatieven elders. Langs deze weg kregen we begeleiding van Rob Visser die nauw betrokken was, en nog steeds is, bij de organisatie Cooplink en Platform 31. Waddenwonen is in 2020 geselecteerd als een van de 14 pilots binnen het landelijke Actieprogramma Wooncoöperaties.

Dit programma heeft op nationale schaal bijgedragen aan het in kaart brengen van een aantal belemmeringen en de ontwikkeling van hulpmiddelen, waaronder een standaardmodel voor financiering2, een taxatierichtlijn voor grond- en vastgoeduitgifte, en een landelijk fonds dat de financiering van collectief vastgoed moet vergemakkelijken. Begin 2020 werd een startsubsidie aangevraagd bij het Mienskipsfûns (IMF) van de provincie Friesland en ons plan gepresenteerd voor de IMF-commissie in Harlingen. De positieve uitkomst leverde een startsubsidie op die het mogelijk maakte om de mogelijkheden op Schiermonnikoog in kaart te brengen. Er werd opdracht gegeven aan het bureau De Regie uit Amstelveen. Zij deden onderzoek onder potentiële deelnemers en hadden uitvoerig contact met bestuur en ambtenaren van de gemeente Schiermonnikoog en brachten onder meer samen de gemeente in kaart welke locaties in aanmerking zouden kunnen komen voor een coöperatief bouwproject. In het voorjaar van 2021 werd de rapportage van De Regie opgeleverd onder titel:” Inventarisatie aard en omvang van de vraag naar betaalbare woonruimte onder (jonge) werknemers en ondernemers die op structurele basis op Schiermonnikoog (willen) wonen en werken”. Deze werd door ons gepresenteerd aan het college en de gemeenteraad van Schiermonnikoog.

Op lokaal niveau is door Waddenwonen een inventarisatie uitgevoerd onder geïnteresseerde eilanders. Hieruit kwam naar voren dat er sprake was van een diverse groep mensen met uiteenlopende woonwensen, variërend van reguliere woningbouw tot meer innovatieve en natuurinclusieve woonvormen, zoals tiny houses. Voorafgaand en aansluitend aan dit onderzoek was er regelmatig overleg met alle betrokkenen, met de initiatiefgroep, de potentiële deelnemers, Rob Visser, ambtenaren en bestuurders van de gemeente. Alles gericht op mogelijke locaties, organisatie, statuten en alle formele zaken die op ons pad kwamen. Na afloop van de IMF-subsidie eind 2021 kregen we de mogelijkheid om het project WaddenWonen onder te brengen bij het provinciaal project DOM, de dorps ontwikkelings

maatschappij of -methode. Hierin worden lokale initiatieven opgepakt en uitgewerkt in de driehoek initiatiefnemers, gemeente en een onafhankelijk verbinder. Provincie Fryslân honoreerde de gemeentelijk aanvraag. Dat betekende begeleiding, een verbinder, en financiering vanuit de provincie en de gemeente. Er werd een gezamenlijke DOM-werkgroep samengesteld bestaande uit enkele initiatiefnemers, de verbinder en ambtelijke inzet van de gemeente. De gemeente kwam tot ontdekking dat het huisvesting en ruimtelijk beleid van de gemeente niet toegesneden was op de kenmerken van coöperatief bouwen. Onbekendheid en een zekere koudwatervrees speelde mogelijk ook een rol. Meermalen riep de gemeenteraad het college op om serieus werk te maken van deze oplossingsrichting van het huisvestingsprobleem. In de periode 2022 tot nu toe heeft de gemeente serieus werk gemaakt van het volledig herzien van het plaatselijk huisvestingsbeleid alles daarover is te vinden in de woonvisie die in het voorjaar van 2024 door de raad werd vastgesteld. Daarnaast is samen met de provincie gekeken onder welke voorwaarden wonen buiten de bestaande bebouwde kom mogelijk zou zijn. Daarbij werd helder dat dit een langdurig en zorgvuldig proces vereist, met aandacht voor compensatie van ecologische waarden en prioritering van inbreidingslocaties.

Een aantal mogelijke locaties voor een coöperatief bouwproject kwamen in de afgelopen jaren voorbij zoals kavels op Oost, een terrein ten noorden van Oost en als laatste de inbreidingslocatie de vrijkomende Boelensschool. De afgelopen jaren is tevens intensief gesproken over een rechtvaardige manier van toewijzing en beheer. Inmiddels zijn coöperatieve woonvormen in de huisvestingsverordening gelijkgesteld aan particuliere verhuur, waarbij coöptatie mogelijk blijft onder voorwaarde van een huisvestingsvergunning. In de gemeentelijke Woonvisie zijn paragrafen opgenomen waarin samenwerking met wooncoöperaties en ruimte voor experimentele woonvormen expliciet benoemd worden. Hiermee liggen beleids- en juridische kaders gereed om in concrete gevallen coöperatieve ontwikkeling te ondersteunen en, indien passend, voorrang te geven. Eind 2024 ging de DOM-werkgroep in goed overleg met de gemeente aan de slag om te verkennen welke mogelijkheden het bestaande pand Boelensschool of deze locatie kon bieden. Ondertussen slonk echter de initiatiefgroep van geïnteresseerden en sinds dit voorjaar zijn er geen mensen meer die in het verband van de DOM, de kar mede willen trekken. Mensen verhuisden naar de wal of kregen een woonplek langs reguliere weg, WoonFriesland bouwde 16 woningen van de 70 die tot 2030 gerealiseerd zouden moeten worden.

De lange tijd die verstreek tussen de start van WaddenWonen en het moment waarop de gemeente een concrete locatie aanbood, droeg ook bij aan het afhaken van potentiële geïnteresseerden. Uit de evaluatie eind juni j.l. komt naar voren dat het, mede om dit te ondervangen, wenselijk is dat een eventuele vervolgfase niet opnieuw uitsluitend via indirecte inventarisatie door initiatiefnemers verloopt. In plaats daarvan lijkt het beter om een duidelijke, openbare uitvraag vanuit de gemeente te organiseren waarin helder wordt aangegeven welke locaties,

voorwaarden en procedures geboden kunnen worden. Dit kan bijdragen aan hernieuwde belangstelling en een gelijk speelveld voor alle woningzoekenden. Het landelijk expertteam Wonen van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland heeft aangeboden de gemeente hierbij te ondersteunen, onder meer bij het opzetten van een transparante en rechtszekere procedure voor uitgifte en selectie. Tot slot Helaas is het dus bij gebrek aan initiatiefnemers niet gelukt om een begin te maken met uitvoering van de doelstelling van WaddenWonen en is in een gezamenlijk overleg met de gemeente (ambtelijk en wethouder J. Hagen) dan ook besloten om te stoppen met het DOMproject WaddenWonen. Het bleek in het eindgesprek met de gemeente dat er nog steeds een positieve houding is over de mogelijkheden van coöperatieve volkshuisvesting. De ervaringen van de afgelopen jaren kunnen hopelijk nog goed van pas komen. Het volkshuisvestelijk beleid van de gemeente Schiermonnikoog biedt nu ook die mogelijkheid. De DOM-werkgroep verwacht dat de gemeente doorgaat met het ontwikkelen van locatie Boelensschool als coöperatief woonproject. Wij zijn er nl. van overtuigd dat, hoewel het momenteel aan trekkers ontbreekt, er wel degelijk interesse is voor dit plan.

Beschikbare documentatie 1. Actieprogramma Wooncoöperaties 2020–2023 https://kennisvanstadenregio.nl/verdieping/wooncooperatie-1/hernieuwdactieprogramma-wooncooperatie-2020-2021 2. Standaardmodel financiering wooncoöperaties https://finance-ideas.nl/standaardmodel-financiering-wooncooperaties/ 3. Taxatierichtlijn wooncoöperaties https://www.platform31.nl/artikelen/taxatierichtlijn-wooncooperaties/ 4. Publicatie landelijk fonds collectief vastgoed https://zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2025-3515.html#extrainformatie 5. Rijksdienst voor Ondernemend Nederland – Expertteam Wonen (Handreiking Collectief Bouwen & Wonen volgt, zie ook beantwoording motie Bontenbal c.s. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/12/19/kamerbrief-overreactie-en-motie-uitspraak-didam-arrest)