B&W 05-02 - Bijl.1 - Notitie aanvullende inventarisatie kerkhof

Gemeente Schiermonnikoog

NOTITIE AANVULLING INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF Bureau Funeraire Adviezen Amsterdam, juli 2025

Opdrachtgever: Gemeente Schiermonnikoog Postbus 20 9166 ZP SCHIERMONNIKOOG

Contactpersoon: dhr. G. Buining Uitvoering Bureau Funeraire Adviezen Jisperveldstraat 73 1024 AC Amsterdam

Telefoon:

06-10816145

e-mail: website:

info@funerair.nl www.funerair.nl

Tekst en fotografie: Redactie:

Leon Bok, Bureau Funeraire Adviezen Bureau Funeralia

Foto voorzijde: Overzicht noordzijde van het kerkhof, juni 2025

Amsterdam, juli 2025

Rapport nr. 2025-143

© Bureau Funeraire Adviezen. Alle rechten voorbehouden. Conform de algemene voorwaarden, artikel 5, mag het opgeleverde product door de opdrachtgever aangewend worden voor presentatie en publicatie, binnen de strekking van de opdracht. Indien foto’s en teksten door opdrachtgever worden aangewend voor andere publicaties of andere doeleinden, dan dient Bureau Funeraire Adviezen hiervoor uitdrukkelijk toestemming te geven. Aan gebruik, anders dan voor de doelstelling van de opdracht, kan Bureau Funeraire Adviezen kosten verbinden. Ondanks alle zorg die aan de samenstelling van dit rapport is besteed, kan Bureau Funeraire Adviezen niet aansprakelijk worden gesteld voor enige schade die ontstaat of ontstaan is, doordat Bureau Funeraire Adviezen bij de uitvoering van de overeenkomst is uitgegaan van door de opdrachtgever verstrekte onjuiste en/of onvolledige gegevens.

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

2 van 11

INHOUD INHOUD .......................................................................................................................................... 3 1 INLEIDING ................................................................................................................................ 4 1.1 Aanpak ........................................................................................................................................ 4 2 TE HANTEREN CRITERIA ............................................................................................................ 5 2.1 Waardering van de criteria......................................................................................................... 7 3 UITWERKING ........................................................................................................................... 8 3.1 Groslijst....................................................................................................................................... 8 4 VOOR TE DRAGEN GRAFMONUMENTEN 2025 ......................................................................... 10 5 GERAADPLEEGDE BRONNEN en LITERATUUR .......................................................................... 11

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

3 van 11

1 INLEIDING De gemeente Schiermonnikoog heeft in 2007 in haar beheersverordening voor de gemeentelijke begraafplaats op het eiland een artikel opgenomen om te komen tot een lijst van te behouden graven die van historische betekenis zijn of een opvallende kwaliteit hebben. Naar aanleiding van dit artikel is destijds een Commissie Funerair Erfgoed in het leven geroepen die als opdracht had om: - Criteria te ontwikkelen waaraan de graven / grafmonumenten dienen te voldoen om in aanmerking te komen voor plaatsing op de lijst; - Graven en grafmonumenten voor te dragen die een plaats zouden moeten krijgen op de lijst; - Een beleidskader op te stellen voor de instandhouding en eventuele restauratie van de grafmonumenten op de lijst. In april 2008 heeft de genoemde commissie een lijst voorgedragen met daarbij een rapport waarin de totstandkoming is verklaard. Het rapport bevatte ook de punten voor het beleidskader omtrent de instandhouding. In de jaren nadien is gevolg gegeven aan de instandhouding en verfijning van het beleid, met name ook bij het uitgeven van nieuwe graven. Het genoemde artikel in de beheersverordening, in 2020 aangepast, geeft in artikel 21, lid 2 ook aan dat alvorens tot ruiming wordt overgegaan onderzocht wordt of er graven zijn die aanmerking komen om op de lijst te worden bijgeschreven.

Inmiddels zijn er 17 grafmonumenten waarvan de rechthebbenden afstand hebben gedaan of die om andere redenen vervallen zijn. Om te kijken of deze grafmonumenten in aanmerking komen om toegevoegd te worden aan de lijst, heeft de gemeente Bureau Funeraire Adviezen gevraagd dit te toetsen. Dat geschied op basis van de inventarisatie en vastgelegde criteria uit 2008. Hieronder wordt kort de aanpak geschetst en in hoofdstuk 2 zijn de criteria nog eens weergegevens. In hoofdstuk 3 is de uitwerking weergegeven en in hoofdstuk 4 worden de voor te dragen grafmonumenten weergegeven.

1.1 Aanpak Hoewel de inventarisatiemethodiek en de criteria anno 2025 nogal aangepast zijn, is toch teruggegrepen op de in 2008 vastgestelde criteria en werkwijze. Dit is gedaan om zoveel mogelijk aan te sluiten op de destijds gekozen werkwijze. Destijds had de historische vereniging ’t Heer en Feer al een forse lijst samengesteld die vervolgens aangevuld is door Bureau Funeraire Adviezen. De grens voor de te selecteren grafmonumenten lag op dat moment op 1977, wat wil zeggen dat de grafmonumenten minsten 30 jaar oud moesten zijn. Ook nu is daarvoor weer gekozen maar ligt de grens op 1995. In juni 2025 is na enige voorbereiding een bezoek gebracht aan het kerkhof en zijn de 17 grafmonumenten, verdeeld over 24 graven opgezocht en gefotografeerd. Nadien is van de begraven personen gekeken wat eventueel hun rol of beroep was, dan wel of ze betrokken waren bij een bepaalde gebeurtenis. Vervolgens zijn alle grafmonumenten beoordeeld op de wijze zoals dat ook in 2007/2008 is gedaan. De uitwerking is hieronder te lezen.

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

4 van 11

2 TE HANTEREN CRITERIA In 2007 was een van de opdrachten van de commissie om criteria te ontwikkelen waaraan graven c.q. grafmonumenten zouden moeten voldoen om in aanmerking te komen voor plaatsing op de lijst zoals bedoeld in artikel 20 van de toenmalige verordening. De verordening is nadien aangepast, maar de strekking is hetzelfde gebleven. Voor het samenstellen van de criteria werd gebruik gemaakt van het boekje Begraafplaatsen als cultuurbezit, dat in 2003 is uitgegeven door onder meer de Landelijke Organisatie van Begraafplaatsen (LOB) en de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg (nu Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed). De huidige verordening onderscheidt in artikel 21 feitelijk twee belangrijke onderdelen: graven waar een belangrijk persoon is begraven en grafmonumenten die een opvallende kwaliteit hebben. Voor de eerste gelden feitelijk alleen genealogische overwegingen. Op basis van de persoonsgegevens en de betekenis van die persoon bij leven, wordt een overweging gemaakt. Alle andere criteria hebben betrekking op de grafmonumenten. In sommige gevallen, vallen deze samen.

De criteria in het kort: ➢ genealogische betekenis van de begravene ➢ ouderdom grafmonument ➢ materiaalgebruik en hantering ➢ vormgeving van het monument ➢ bijzondere symboliek ➢ passend in karakter ➢ technische staat ➢ kan aan de hand van het grafmonument een verhaal over Schiermonnikoog verteld worden? De criteria worden hieronder nader verklaard en uitgewerkt. • Genealogische betekenis van de begravene Om op grond van dit criterium op de lijst te kunnen worden geplaatst dienen de volgende richtlijnen: - overledene moet minimaal dertig jaar geleden overleden zijn (voor 1995), of; - de overledene moet publicaties van enig belang op zijn naam hebben of er is over hem/haar gepubliceerd, of; - het moet gaan om een overledene die bij leven openbare functies bekleedde die van betekenis was voor de gemeenschap. Maatgevend is bijvoorbeeld duur van de functie, vernoeming van de persoon in straatnaam of naam van openbaar gebouw, of; - persoon moet over een zekere lokale status beschikken, bijvoorbeeld door het uitgeoefende beroep of de bekendheid die de persoon bij leven genoot en die nu nog als zodanig wordt herinnerd. De criteria sluiten aan op de termijnen die ook in de verordening genoemd worden. Verder dient de termijn om een besluit louter op emotionele gronden uit te sluiten.

Alleen het feit dat iemand een lintje heeft ontvangen is dus geen reden om de persoon op de lijst te plaatsen. Voor het maken van keuzes op basis van de bovengenoemde criteria heeft ’t Heer en Feer destijds de volgens haar belangrijke personen in categorieën geplaatst. Die categorie is, indien van toepassing, ook opgenomen in de lijst. De zeven categorieën: - v1 bijzondere gevallen - v2 slachtoffers Tweede Wereldoorlog - v3 weduwen van elders overledenen

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

5 van 11

- v4 schrijvers, dichters, lokale figuren - v5 notabelen - v6 zeilvaart - v7 stoomvaart Bij de categorieën v2 en v3 is meer gelet op de verhalende omstandigheden, terwijl bij de andere categorieën echt gekeken is naar het belang van de overledene zelf. Anno 2025 kan wel geconstateerd worden dat deze categorieën niet meer goed functioneren en bij een volgende inventarisatie beter aangepast kunnen worden. • Ouderdom grafmonument Niet alle grafmonumenten komen zondermeer in aanmerking. Er wordt ook een ouderdomsgrens aangehouden. Dit om enige afstand te creëren tussen hedendaagse grafcultuur en datgene wat waarde heeft. Criteria die elders worden aangehouden variëren van geen tot 50 jaar. Op Schiermonnikoog is gekozen voor dertig jaar. Dit sluit aan bij de termijnen die in de verordening worden genoemd. Aangaande grafmonumenten of personen waarvan al direct bij plaatsing duidelijk is dat zij ooit zo’n status krijgen kan in de administratie een aantekening gemaakt worden. Aan een dergelijke aantekening kunnen verder geen rechten op verplichtingen toegekend worden. • Materiaalgebruik en hantering Bijzondere materialen zijn met name materialen die niet vaak worden gebruikt voor grafmonumenten, zoals zandsteen, marmer of metaal (hekwerken). De hantering gaat over de wijze waarop bijvoorbeeld het grafmonument technisch bewerkt is.

Dus het gebruik van een bijzonder materiaal met een slechte afwerking zal minder snel in aanmerking komen dan een goed verwerkt materiaal. In dit geval geldt dat extra gelet moet worden op afwijkende materialen met de vraag of ze daadwerkelijk bijzonder genoeg zijn. • Vormgeving van het monument De vormgeving van een individueel grafmonument kan van doorslaggevende betekenis zijn, bijvoorbeeld vanwege het feit dat het typologisch zeldzaam is. Voor dit criterium dient aansluiting gevonden te worden bij hetgeen in paragraaf 1.2 van het rapport uit 2008 is beschreven over het karakter van de begraafplaats. Dat karakter is nauwelijks veranderd, met een enkele kanttekening ten aanzien van jongere grafmonumenten. • Bijzondere symboliek Symbolen op grafmonumenten zijn er in veel variaties. Persoonlijke symboliek of een samenvoeging van verschillende betekenissen kan een dusdanig symbool opleveren dat er sprake is van een bijzonder symbool. Sommige symbolen hebben een zwaar beladen betekenis. Door deze juist te behouden kan het symbool in de juiste context worden geplaatst. Voor dit criterium wordt gekeken naar de algemene deler, maar ook naar de uitzonderlijke symbolen. • Passend in karakter Hier wordt feitelijk niet gekeken naar de intrinsieke waarde van het grafmonument, maar naar de collectieve waarde, in aansluiting op paragraaf 1.2 uit het eerste rapport.

• Technische staat Niet van doorslaggevend betekenis maar wel belangrijk is de staat van het grafmonument. Wanneer bijvoorbeeld het monument onherstelbaar kapot is, houd dat een andere waardering in dan wanneer het monument gaaf is. Dit criterium speelt pas een rol wanneer de technische staat goed is. Dat houdt in dat te slechte grafmonumenten niet opgenomen worden. Verder vereist dit punt een nadere uitwerking voor het toekomstig beleid.

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

6 van 11

• Kan aan de hand van het grafmonument een verhaal over Schiermonnikoog verteld worden? Dit punt speelt een rol waar aan de hand van het grafmonument bijvoorbeeld een verhaal verteld kan worden over het eiland en zijn geschiedenis. Dat kan zijn vanwege de aanhang van Krishnamurti en de Theosofische Vereniging die zich op het eiland manifesteerde, maar zeker ook de verwijzingen naar de scheepvaart, het reddingswezen en de visserij of de eigendomsverhoudingen op het eiland.

2.1 Waardering van de criteria Niet elk criterium legt evenveel gewicht in de schaal. Genealogie en monumentale waarde vormen feitelijk de twee hoofdcategorieën voor beoordeling. In deze paragraaf wordt ingegaan op de waardering van de criteria en hun gewicht in de afweging. In eerste instantie wordt achter de geselecteerde grafmonumenten bij elk van de items een kruisje gezet. Hoe meer kruisjes een grafmonument scoort des te groter de kans dat deze opgenomen wordt op de lijst. Aan genealogie en monumentale waarden (materiaalgebruik en hantering en vormgeving) wordt een hogere waardering gegeven dan de andere criteria, terwijl bijvoorbeeld een criterium als ouderdom een hard gegeven is. In de criteria scoren personen wel of ze scoren niet. Voor een vervolg is beter aan te sluiten op de criteria die Bureau Funeraire Adviezen vandaag de dag hanteert. Een voorbeeld daarvan is bijgevoegd.

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

7 van 11

3 UITWERKING De 17 grafmonumenten op 24 graven, zijn in juni 2025 bekeken en de gegevens zijn nadien uitgewerkt. Dat heeft geleid tot een groslijst die hieronder behandeld wordt

3.1 Groslijst De groslijst is samengesteld op basis van aangedragen gegevens van de gemeente. De namen zijn op de grafmonumenten gecontroleerd en aangevuld, indien nodig. De conditie van de grafmonumenten is goed, met een grafmonument dat van de sokkel gevallen is, maar gemakkelijk teruggeplaatst kan worden. Graf Overledenen 1 09.15 Smink, Jan 09.16 Smink-Kip, Anna 2 10.07 Pleiter, Gesina Gerharda 10.08 Kolstein, Pieter 3 15.11 Visser, Lollina 4 17.13 Teenstra, Pieter Edsge 5 17.19 Staal, Hendrika 6 25.22 Dijk, Teade van 7 26.29 Dijk, Cornelis van 26.30 Holwerda, Aaltje 8 27.23 Dijk, Johanna Maria Peijlenburg-Rustige, Elisabeth Johanna

Grafbedekking Stèle, rand * Stèle, dekplaat * Stèle, rand Stèle Stèle, laag Stèle Stèle, dekplaat * Stèle, dekplaat

Conditie Goed * Goed * Goed Omgevallen Goed Goed Goed * Goed

9 28.24 Smit-Tilstra, Jeltje 10 28.25 Smit, Rijnder 11 29.18 Draaijer, Geert Bunt, Aaltje 12 34.19 Wieringa, Elizabeth 34.20 Dijk, Rinze van 13 40.13 Alta-Faber, Helena 14 41.13 Faber, Nicolaas 15 45.05 Kuipers, Siebe 45.06 Meulen, Geeske van der 16 50.05 Toxopeus, Sofie Louize 50.06 Vervelde, Leendert 17 52.14 Dijkhuizen, Bernardus Henderikus 52.15 geen

Stèle, dekplaat Stèle, dekplaat Stèle, rand met tegels

Goed Goed Goed

Stèle, laag

Goed * Goed Goed Goed * Goed * Goed *

Stèle, rand met tegels Dekplaat Stèle, dekplaat * Stèle, laag * Stèle, laag *

De blauw gemarkeerde graven horen in de meeste gevallen bij elkaar, herkenbaar aan de opvolgende grafnummers. In de meeste gevallen is sprake van een stèle, vaak een laag exemplaar en in veel gevallen met een dekplaat op het graf. Dat is niet het type grafmonument dat over het algemeen bijdraagt aan het karakter van het kerkhof. Dergelijke type grafmonumenten worden vandaag de dag niet meer toegestaan. Uit de groslijst komt verder naar voren dat vier personen genealogisch interessant zijn, maar waarvan één jonger is dan 1995. In totaal voldoen 9 grafmonumenten aan het criterium dat ze ouder moeten zijn dan 30 jaar. In sommige gevallen is sprake van een latere bijzetting in het graf. Bij de selectie is hier AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

8 van 11

rekening mee gehouden. Van twee grafmonumenten kon van de aldaar begraven personen vastgesteld worden dat hun rol of beroep verhalend is voor de geschiedenis van Schiermonnikoog.

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

9 van 11

4 VOOR TE DRAGEN GRAFMONUMENTEN 2025 Net als bij de eerste inventarisatie is het advies alleen grafmonumenten met 3 of meer punten op te nemen. Veel grafmonumenten vielen al af vanwege het leeftijdscriterium of scoorden in het geheel niet op de criteria. Vier grafmonumenten scoorden wel en worden hieronder kort behandeld. 1 punt

10.07 en 10.08

2 punten

41.13

4 punten

17.13

4 punten

25.22

Bakker Kolstein scoort op zijn rol als ondernemer in het dorp, maar verder scoort het monument geen punten Nicolaas Faber scoort met name op persoon, maar overleed in 1999. Mogelijk kan Faber geplaatst worden als voorlopig te beschermen. Het grafmonument zal echter geen punten scoren. Winkelier Pieter Edsge Teenstra was winkelier in het dorp, maar met name het grafmonument scoort door het materiaalgebruik, vormgeving en vanwege het passen binnen de karakteristiek. Teade van Dijk, een van de reddingroeiers en daarmee interessant, ook verhalend ten aanzien van de geschiedenis van Schiermonnikoog. Het grafmonument vertegenwoordigd een overgangsstijl die mogelijk bij de eerste inventarisatie niet in aanmerking kwam, maar inmiddels is het advies deze wel te behouden.

De laatste twee scoren voldoende om opgenomen te worden op de lijst: Graf

Overledenen

Rol/beroep/gebeurtenis

4 17.13 Teenstra, Pieter Edsge Winkelier 6 25.22 Dijk, Teade van Oud-roeier van de reddingboot

GrafConditie Aantekening bedekking Stèle Omgevallen Terugplaatsen Stèle Goed

Hiermee adviseert Bureau Funeraire Adviezen om 2 grafmonument toe te voegen aan de eerder vastgestelde lijst. De lijst, met aan te wijzen monumenten en afvallers, is los bijgevoegd. Een van de grafmonumenten die geselecteerd is, dient wel op korte termijn hersteld te worden. De stèle is van het basement gevallen en dient teruggeplaatst te worden. Liefst gedookt zodat het niet nog eens kan omvallen.

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

10 van 11

5 GERAADPLEEGDE BRONNEN en LITERATUUR Literatuur: - Rapportage Adviescommissie Funerair Erfgoed Schiermonnikoog; april 2008 Bronnen: - Gemeentelijke begraafplaats Schiermonnikoog: https://www.begraafplaatsschiermonnikoog.nl/ - Beheersverordening gemeentelijke begraafplaats Schiermonnikoog 2020: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR633648 Genealogische sites: - Alle Friezen: https://allefriezen.nl/ - WieWasWie: https://www.wiewaswie.nl/

AANVULLEND ADVIES INVENTARISATIE GEMEENTELIJK KERKHOF SCHIERMONNIKOOG

11 van 11