3. Landschapsbiografisch essay Schierm..pdf

En voor die onderlinge samenwerking is vertrouwen nodig. Vanuit gedeelde urgentie en vertrouwen in elkaar zou een collectieve missie voor het Park kunnen ontstaan. Welke gedeelde problemen lost het Park op? Welke gedeelde mogelijkheden biedt het Park? In de 20ste eeuw is dit gesprek nooit gevoerd, omdat het Park uit de koker van het sectorale natuurbeleid kwam. In de 21ste eeuw is zo’n gesprek echter cruciaal, omdat de wederzijdse afhankelijkheden steeds groter zijn geworden, en steeds groter zullen worden. Vanuit een gemeenschappelijk idee kan ook gewerkt worden aan de verhouding tussen belangen. Belangen, zo was ons uitgangspunt, wortelen in waarden die het landschap vormgeven. Die waarden zitten zo diep dat ze in zekere zin tijdloos zijn. We zagen hoe het landschap veranderde, zonder dat de onderliggende waarden eigenlijk veranderden. Met andere woorden: nieuwe landschapsvormen kunnen samengaan met het behoud van de waarde en zingeving die mensen eraan hechten. Dit inzicht biedt ook een perspectief op de ontlading van het eerste en tweede spanningsveld. Landschapsbiografisch inzicht leert dat landschap voortdurend verandert: er is geen decennium dat statisch is, waarin niets aan het landschap gebeurt. Landschap is nooit af, mensen scheppen land altijd maar door. Behoud kan daarom samengaan met verandering.

Sterker: we moeten soms veranderen om de waarde die we aan iets hechten te kunnen behouden. Het zijn deze conclusies die kunnen helpen bij het voorstelbaar maken van een Nationaal Park Nieuwe Stijl. Het zijn vier hele complexe woorden. Een meeuw zal ze nooit gebruiken, en de mens zal er meer dan eens zijn wenkbrauw over ophalen. Maar dat is nu eenmaal niet anders. Onze 21ste eeuw is zo complex geworden, dat we abstracties nodig hebben om elkaar te vinden. Het Nationaal park Nieuwe Stijl kan zo’n abstractie vormen, mits het concreet gemaakt wordt op, maar vooral met Schiermonnikoog. Het ligt niet in de vorm van een essay besloten om met adviezen te eindigen. Toch ligt er een aanbeveling besloten in deze laatste zin: Het Nationaal park Nieuwe Stijl kan zo’n abstractie vormen, mits het concreet gemaakt wordt op, maar vooral met Schiermonnikoog.

46

Verantwoording We keken door een fysisch-geografische, historisch-ecologische en een sociaaleconomische bril naar het eiland. Bovendien was er aandacht voor het politieke aspect in de omgang met het landschap van Schiermonnikoog. Binnen het eerste en tweede thema werd gebruik gemaakt van een geomorfoloschie en bodemkundige analyse van het eiland, waarbij gebruikt werd gemaakt van bestaande geomorfologische, bodemkundige en paleogeografische data. Om de historische biotoop van het eiland door de eeuwen heen te kunnen schetsen, werd gebruik gemaakt van literatuuronderzoek, analyse van vegetatiekundige gegevens en waterstaatskundige gegevens en analyse van historisch kaartmateriaal. Daarnaast werd het digitaal ontsloten archief van de Nederlandse kranten doorgespit. Het derde thema en de sociaal economische en maatschappelijke onderzoeksmethoden bestond grotendeels uit een kwantitatieve reconstructie van de bevolking op Schiermonnikoog, met aandacht voor de leeftijdsopbouw. Waar mogelijk werd inzicht geboden worden in de structuur van de economie, gemeten naar aantallen bedrijven en/of beroepsbevolking. In het vierde thema, de politieke geschiedenis ten aanzien van het landschap, reconstrueerden we hoe het naoorlogse landschap eerst door Domeinen en vanaf 1989 door Natuurmonumenten werd beheerd en ingericht.

We keken naar de instrumenten waarmee het beheer en de inrichting hun beslag kregen. Bovendien letten we op de verhouding en spanning tussen de relatief nieuwe en formele instituties en de oudere, informele instituties. Het begrip instituties is breed opgevat, het gaat niet alleen om formele organisaties, maar ook om ideeën en omgangsvormen. Gesprekken Harry Alers, (werkgroep Fair Trade, 15 oktober 2021) Erik Gerbrands (wethouder gemeente Schiermonnikoog, 15 oktober 2021) Christy Hagen (beleidsambtenaar gemeente Schiermonnikoog, 15 oktober 2021) Janneke van der Velde (werkgroep Fair Trade, 14 oktober 2021) Jaap Schadenberg (directeur basisschool Yn de Mande, 14 oktober 2021) Nynke Broekstra (Schiermonnikoger Ondernemers Verbond, 14 oktober 2021) Frits Roelsma (Historische Vereniging ‘t Heer en Feer, 15 oktober 2021) Martin Hagen (Vereniging Boerenbelang Schiermonnikoog, 14 oktober 2021) Jan Willem Zwart (Natuurmonumenten, 21 oktober 2021) Jan Pieter Dijkstra (Natuur en Vogelwacht; 15 oktober 2021) Lijst van gebruikte bronnen De veerboot "Brakzand" is onderweg van of naar Schiermonnikoog, Tresoar, fotonummer AE26, Van Leer’s fotodrukindustrie BV. Delpher, via www.delpher.nl Dirk van der Meulen, “Minder gans, meer grutto,” Leeuwarder Courant, 17 mei 2022, geraadpleegd via NexisUni. Ed van Tellingen, “Nationale parken tussen wal en schip,” Leeuwarder Courant, 9 juli 2016.

ETIF, DETI, ETIG, Statistisch zakboekje des Noorden des Lands (Bolsward: Osinga B.V, 1976). Economisch Technologisch Instituut voor Friesland, Een beknopt sociaal-economisch overzicht van Friesland. 1215, 313. Tresoar, Leeuwarden. Economisch Technologisch Instituut voor Friesland, Een onderzoek naar de betekenis van het vreemdelingenverkeer op Schiermonnikoog, in verband met de aanleg van een militair oefenterrein. 12-15, 301. Tresoar, Leeuwarden. “Fietsroutes,” VVV Schiermonnikoog, laatst geraadpleegd https://www.vvvschiermonnikoog.nl/zien-en-doen/fietsen/fietsroutes.

op

3

juni

2022,

47

“Het mooiste Nationaal Park van Nederland,” Nationaal Park Schiermonnikoog, geraadpleegd via https://www.np-schiermonnikoog.nl/. Het weggeslagen badhotel op Schiermonnikoog ca. 1925, Tresoar, fotonummer 19149, Familie- en bedrijfsarchief Hepkema. HisGIS, Fryske Akademy, 1832. Historie,“It Aude Kolonyhûs,” laatst geraadpleegd op 6 juni, 2022, https://itaudekolonyhus.nl/. “Historie,” Hotel van der Werff, laatst geraadpleegd op 3 juni 2022, https://hotelvanderwerff.nl/. Irene van der Linde, “We willen hand in hand met de natuurboeren”, Groene Amsterdammer, 13 oktober 2021 via https://www.groene.nl/artikel/we-willen-hand-in-hand-met-de-natuur-boeren. Kaart van de Waddenzee rondom Schiermonnikoog met de vaarweg van Zoutkamp langs dit eiland naar de Noordzee, 1600-1650, Groninger Archieven, identificatienummer NL-GnGRA_817_1071. “Kaart van Schiermonnikoog in de atlas van Eekhoff,” Tresoar, 1854. Kaartje van Schiermonnikoog en de zeegaten tussen het eiland, de Friese kust en Ameland, met de ondiepten daarop aangegeven, Tresoar, kaartnummer 000758, familiearchief Van Beijma thoe Kingma. Koos Dijksterhuis, “Verkiezing nekslag voor natuur,” Trouw, 22 maart 2016. Luchtfoto 2018, Provincie Fryslân. “Mag mijn auto mee naar Schiermonnikoog?” Fijn op vakantie, laatst geraadpleegd op 3 juni 2022, https://www.fijnopvakantie.nl/blog/mag-mijn-auto-mee-naar-schiermonnikoog. N.

Sterk, “Schiermonnikoog wordt eerste Nationaal Park nieuwe stijl,” Reformatisch Dagblad, 3 maart 1989, via geradpleegd https://www.digibron.nl/viewer/collectie/Digibron/id/tag:RD.nl,19890303:newsml_292a6431c6fc7c6228a374 6548efc54f. Nationaal Archief, toegangsnummer 2.11.50, Inventaris van het archief van Staatsbosbeheer 1899-1950, inventarisnummer 297, stukken betreffende het op verzoek van de minister van Waterstaat uitbrengen van een rapport over de vraag of en zo ja, welk belang het Staatsbosbedrijf kan hebben bij de aankoop van het eiland Schiermonnikoog, 1921-1923. Provinciale Planologische Dienst Friesland, Een streekplan voor de Waddeneilanden, augustus 1949. 12-03, 156. Tresoar, Leeuwarden. Redactie, "Nationaal Park Schiermonnikoog weer dichterbij," Leeuwarder Courant, 27 mei 1983, geraadpleegd via delpher.nl. Redactie, “Den Haag vreest onrust onder boeren over parkplannen,” Leeuwarder Courant, 7 februari 1975, geraadpleegd via delpher.nl. Redactie, “Lid Waddenadviesraad: bij presentatie plan Nationaal Park Schier zijn blunders begaan,” Leeuwarder Courant, 17 november 1982, geraadpleegd via delpher.nl. Redactie, “Regeling aanwijzing nationale parken,” Staatscourant, 15 augustus 2007. Redactie, “Schiermonnikoog en Friesland ‘nationaal park’,” Leeuwarder Courant, 26 mei 1981, geraadpleegd via delpher.nl. 48

Redactie, “Toch autoverbod op Schiermonnikoog,” Leidsch Dagblad, 24 januari 1981, geraadpleegd via https://leiden.courant.nu/issue/LD/1981-01-24/edition/0/page/1. Redactie, “Twintig natuurgebieden worden ‘nationaal park’: Dit zijn ze,” Trouw, 7 februari 1975, geraadpleegd via delpher.nl. Redactie, “Uitgangspunt Commissie Kleisterlee: Nationaal Park mag sociaal-economische situatie niet schaden,” Leeuwarder Courant, 7 januari 1983, geraadpleegd via delpher.nl. Redactie, “Uitspraak Hoge Raad ‘een ramp voor eiland’. Verbod op autorijden voor Schiermonnikoog onwettig,” Trouw, 30 december 1980, geraadpleegd via leiden.courant.nu. “Schiermonnikoog autovrij,” Boot Schiermonnikoog, laats geraadpleegd op https://www.bootschiermonnikoog.nl/boot-schiermonnikoog/schiermonnikoog-autovrij/.

3

juni

2022,

Schiermonnikoog met het geulensysteem van Friesche Gat en Scholbalg. Anoniem en ongedateerd, omstreeks 1700. Collectie Fries Museum, PTA588-001. Schiermonnikoog: In het bad, Groninger Archieven, identificatienummer NL-GnGRA_1986_8374. Schiermonnikoog: Landing, Groninger Archieven, identificatienummer NL-GnGRA_1986_8171, Fa. R. Zeilinga. “Schiermonnikoog trekt nieuw soort toerist,” RTV Noord, 12 augustus 2020, geraadpleegd via https://www.rtvnoord.nl/nieuws/731418/schiermonnikoog-trekt-nieuw-soort-toerist. Statistische Zakboeken des Noorden des Land, 1960-1971. Economisch Technologisch Instituut voor Friesland. Werkgelegenheid in Friesland 1960-1971. Leeuwarden: 1984. Statistische Zakboeken des Noorden des Land, 1978-1983. Economisch Technologisch Instituut voor Friesland. Werkgelegenheid in Friesland 1978-1983. Leeuwarden: 1984. “Strand Schiermonnikoog,” Mooi Friesland, laatst geraadpleegd op 3 juni 2022, https://mooifriesland.nl/strandschiermonnikoog/. “Toegankelijkheid Natuurgebied,” Nationaal Park Schiermonnikoog, laatst geraadpleegd op 3 juni 2022, https://www.np-schiermonnikoog.nl/doen/voor-de-jeugd.htm. “Toerisme,” VVV Schiermonnikoog, laatst geraadpleegd https://www.vvvschiermonnikoog.nl/schiermonnikoog/toerisme.

op

6

juni

2022,

“Top tien van gemeenten met toeristische vestigingen,” CBS, laatst gewijzigd op 7 maart, 2022, https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2014/10/waddeneilanden-meest-toeristische-gemeenten. Tresoar, toegangsnummer 12-01, Provinciale en Gedeputeerde Staten van Friesland 1919-1961, inventarisnummer 1508, Stukken betreffende de eigendomsovergang, de regeling van de status, de beheers- of gebiedsindeling en de Commissie van Beheer van Schiermonnikoog, 1936-1967. Tresoar, toegangsnummer 54-01 Staatsbosbeheer Friesland, inventarisnummer 202 Beheers- en Inrichtingsplan Nationaal Park in oprichting Schiermonnikoog, 1986. “Uitkijkpunt De Driesprong, Nationaal Park Veluwezoom,” Natuurmonumenten, geraadpleegd via https://www.natuurmonumenten.nl/natuurgebieden/nationaal-park-veluwezoom/tips/uitkijkpunt-dedriesprong-nationaal-park-veluwezoom. Walvisvaarder "Willem Barendsz" voor het vertrek, Jac de Nijs, Nationaal Archief, bestanddeelnummer 9042315, fotocollectie Anefo. 49

Wagenborg passagiersdiensten. Vervoerplan 2018. Wagenborg passagiersdiensten BV: 2017. Wagenborg passagiersdiensten. Vervoerplan 2022. Wagenborg passagiersdiensten BV: 2021. W.E.H. Lecky, “Schiermonnikoog,” Algemeen Handelsblad, 8 augustus 1894, geraadpleegd via delpher.nl. “Winnaars mooiste natuurgebied van Nederland,” IVN Natuureducatie, 1 november 2016. Woningen aan de Paaslandweg te Schiermonnikoog, Tresoar, fotonummer 24722, Weenink en Snel ‘s Gravenhage. Lijst van gebruikte literatuur Bank, Jan en Bosscher, Doeko. Omringd door water: De geschiedenis van de 25 Nederlandse eilanden. Amsterdam: Promotheus, 2021. Beek, Marlies ter. Overkonters, seumerfeugels en fraimd schyt: De historische ontwikkeling van het toerisme op de Nederlandse Waddeneilanden in relatie tot de identiteit van het gebied, 1850 – 1990. Masterscriptie. Rijksuniversiteit Groningen: Groningen, 2012. Bleuten, W. Een geomorfologische studie van het eiland Schiermonnikoog. Doctoraal scriptie Rijksuniversiteit, Utrecht, 1971. Dienst Landelijk Gebied en Staatsbosbeheer (in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken). Natura 2000- beheerplan Schiermonnikoog. Friesland: 2016. Dissel, A.M.C. van en Oosterling J.E., “Aan boord van de ‘Willem Barentsz’: Enkele sociale aspecten van de Nederlandse walvisvaart 1946-1964.” Tijdschrift voor zeegeschiedenis 5, nr. 2 (1986): 146-160. Faber, Chiel.

Vanaf Schiermonnikoog naar de Antarctische Oceaan: Een sociaaleconomische analyse van de betrokkenheid van Schiermonnikoog bij de Nederlandse walvisvaart in de periode 1946-1964. Masterscriptie. Rijksuniversiteit Groningen: Groningen 2013. Feenstra, Hidde en Schroor, Meindert. “Schiermonnikoog historisch op de kaart gezet.” Caert-thresoor: Tijdschrift voor de historisch kartografie in Nederland 39, nr. 4, 2020. Gemeente Schiermonnikoog. Rapportage: Schiermonnikoog: 15 december 2020.

Ruimtelijk

vraagstuk

verkeerssituatie

dorp.

Gemeente

Gissibl, Bernhard, Höhler, Sabine en Kupper, Patrick. Civilizing nature: National parks in global historical perspective. New York: Berghahn Books, 2012. Holwerda, Jan, Maris, Arend J. en Ruddijs, Frans. Boeren op Schiermonnikoog door de eeuwen heen. Schiermonnikoog: Cultuurhistorische vereniging ‘t Heer en Feer, 2005. Jansen, S. R. J., van Hooff, W. C. M., & Smeets, P. J. A. M. Processen en structuren in het agrarische landschap van Terschelling en Schiermonnikoog (No. 405). Rijksinstituut voor onderzoek in de Bos-en Landschapsbouw" De Dorschkamp", 1985. Jansma, Harmen en Kooi, Dick. Film de Walvisvaart 1957-1958. Cultuurhistorische vereniging ‘t Heer en Feer, https://theerenfeer.nl/film-de-walvisvaart-1957-1958. Lévi-Strauss, Claude. Het trieste der tropen. Atlas: Amsterdam/Antwerpen, 2004. Luhmann, Niklas. Soziale Systeme: Grundriß einer algemeinen Theorie. Frankfurt: Suhrkamp, 1984.

50

Maris, Arend J. “Opkomst en groei noordzeebad Schiermonnikoog voor 1945.” In Een eeuw toerisme: Van badgast tot recreant. Cultuurhistorische vereniging ‘t Heer en Feer: Schiermonnikoog, 1999. Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Nationale Parken in Nederland. Den Haag: IFZ Bedrijfsuitgeverij, 2005. Reitsma, Durk Th. 100 jaar VVV Schiermonnikoog 1899-1999: Van bedstede tot appartement. VVV Schiermonnikoog: Schiermonnikoog, 1999. Rietman, Lisanne. Schiermonnikoog: Onzichtbaar verleden. Een interdisciplinair onderzoek naar het historisch grondgebruik en landschapsbeheer in Nationaal Park Schiermonnikoog. Masterscriptie. Groningen: Rijksuniversiteit Groningen, 2020. Samenwerkingsverband Nationale Parken. Ontstaansgeschiedenis, feiten en ontwikkelingen Nederlandse Nationale Parken 1975-2006. Den Haag: IFZ Bedrijfsuitgeverij, 2007. Schurink, H.F. Landbouw op de Waddeneilanden: Verschillen en de invloed van het isolement. Dissertatie. Wageningen: Landbouwhogeschool, 1976. Schwartz, S.H. “Are there universal asects in the content and structure of values?” Journal of Social Issues 50 (1994): 19-45. Schuyt, C.J.M. en Taverne, Ed. 1950. Welvaart in zwart-wit. Den Haag: Sdu uitgevers, 2000. Sijtsma, Frans en Werner, Gelijn. Recreatie en toerisme in het Waddengebied: toekomstige ontwikkelingsmogelijkheden en hun effecten op economie, duurzaamheid en identiteit.

Analyserapport. Raad voor de Wadden. 17 december 2008. Sheail, John. Nature’s spectacle: The world’s first national parks and protected areas. Londen: Earthscan, 2010. Stichting Quadrant Schiermonnikoog (SQS). Verborgen schatten van Schiermonnikoog. Stichting Quadrant Schiermonnikoog: Schiermonnikoog, 2010. University of Groningen, Center for ecological and evolutionary studies. Salt marshes Schiermonnikoog: Field guide. Groningen: 19xx. Olwig, Kenneth. Nature’s ideological landscape. Londen: George Allen & Unwin, 1984. Olwig, Kenneth. “This is not a landscape: circulating reference and land shaping.” In European rural landscapes: persistence and change in a globalising environment, onder redactie van H. Palang et al. Dordrecht: Kluwer, 2004. Overlegorgaan Nationaal Park Schiermonnikoog. Beheer- en Inrichtingsplan ‘plus’ Nationaal Park Schiermonnikoog 2011-2022. Pleijte, Marcel en During, Roel. “Nationale parken in transitie: Governance-implicaties van een veranderend beleidskader.” WOt-paper 47, december 2016. Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2015; Amendement; Amendement van de leden Jacobi en Van Veldhoven ter vervanging van nr. 56 dat beoogt middelen vrij te maken voor het opzetten en implementeren van een nieuwe standaard voor nationale parken. 26 november 2014.

51

Vereeniging tot behoud van natuurmonumenten in Nederland (Amsterdam: Vereeniging tot behoud van natuurmonumenten in Nederland, 1914. Vries, Wilma de, Vries, Inge de en Wiegersma, Sanne. Het geluid van jongvolwassenen van de Friese waddeneilanden. Een onderzoek naar sterktes, zwaktes, kansen en bedreigingen van het wonen op de Friese Waddeneilanden. Leeuwarden: Partoer, 2014. Waddenacademie. Waddenbalans 2019. Waddenacademie: 2020. Westerhuis, Gerard. Hoe weidevogels zich staande houden in de Greidhoeke (of niet) Een analyse van de landschapsveranderingen vanuit weidevogelperspectief (1950-2021)). Masterscriptie Rijksuniversiteit Groningen, 2022. Windt, Henny van der. En dan: wat is natuur nog in dit land? Natuurbescherming in Nederland 1880-1990. Amsterdam: Boom, 1995. Windt, Henny van der. “Parks without wilderness, wilderness without parks? Assigning national park status to Dutch manmade landscapes and colonial game reserves.” In Civilizing nature: National parks in global historical perspective. New York: Berghahn Books, 2012. Ziel, Tjirk van der, Buunk, Willem en Weide, Marloes van der. Van geborgenheid tot ongetemdheid. De moraal van het streekverhaal en de waarden achter opvattingen over natuur. Zwolle: Windesheimreeks Kennis en Onderzoek, 2017.

52