19 - BZK - Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 & Actualisatie Startanalyse
Tekst van het document
Zij kunnen pas een investeringsbesluit nemen als zij meer zekerheid hebben over warmtebronnen, deelname van partners, financiering en draagvlak bij bewoners. Ook hangt het besluit vaak samen met de oprichting van of deelname aan een warmtebedrijf. Pagina 39Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 2. Aquathermie, restwarmte en ondiepe geothermie zijn populairste warmtebronnen De meeste gemeenten die verwachten dat ze binnen nu en vijf jaar een investeringsbesluit nemen over de aanleg of uitbreiding van een warmtenet, kiezen als warmtebron voor aquathermie, restwarmte en ondiepe geothermie. De gemeenten geven aan dat de keuze voor een warmtebron sterk afhankelijk is van de lokale situatie, de beschikbare infrastructuur en de schaal van het warmtenet. De gemeenten die ‘anders’ hebben aangegeven, maken gebruik van gas (als tijdelijke ‘inloopoplossing’), rioolwaterzuivering, thermische panelen met warmteopslag en warmte -koudeopslag als warmtebron. Pagina 40Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 3. Ruim de helft van gemeenten onderzoekt de oprichting van of deelneming aan een warmtebedrijf 0% 10% 20% 30% 40% 50% Ruim de helft van de gemeenten is bezig met een warmtebedrijf. De manier waarop loopt uiteen. • Verschillende gemeenten geven aan dat zij zich nog in een verkennende of voorbereidende fase bevinden.
• Gemeenten die niet bezig zijn met een warmtebedrijf, geven aan dat dit (nog) niet aan de orde is. Bijvoorbeeld omdat zij geen (grootschalige) warmtenetten voorzien, de schaal te klein is of de focus ligt op andere warmteoplossingen. • Voor het eigenaarschap kijken gemeenten naar twee opties: deelnemen in een warmtebedrijf met een minderheidsbelang of samenwerken met een landelijk, provinciaal of regionaal publiek warmtebedrijf. Zij zien daarin verschillende voordelen. Zo kan het warmtenet op grotere schaal worden ontwikkeld, kunnen de financiële risico’s beter worden verdeeld en is er meer kennis en expertise beschikbaar. Gemeenten noemden diver - se initiatieven, zoals het Gelders Warmte Bedrijf, Regionaal Warm- tebedrijf Brabant, Warmtebedrijf Drenthe Overijssel en/of regionale samenwerkingen met EBN, Firan of netbeheerders. Pagina 41Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 4. Meeste gemeenten zijn nog niet bezig met het vaststellen van warmtekavels en warmtetransitiegebieden Tweederde van de gemeenten is nog niet bezig met het verkennen of afbakenen van warmtekavels en warmtetransitiegebieden. Gemeenten geven aan dat er nog te veel onzeker is en dat zij eerst andere stappen moeten zetten. Denk aan onderzoek naar warmtebronnen, de gevolgen van netcongestie en bovengemeentelijke afstemming.
Enkele gemeenten geven aan dat zij één of meerdere warmtekavels in concept hebben gedefinieerd, maar dat die nog niet zijn vastgesteld. Het gaat hier vaak om bestaande warmtenetten of om warmtenetten in kansrijke gebieden. Sterk verstedelijkte gemeenten zijn relatief vaker bezig met het verkennen of afbakenen van warmtekavels en warmte- transitiegebieden. De gemeenten die ‘anders’ aangaven, hebben al een warmtenet of werken eerst aan een businesscase voor een proeftuin aardgasvrije wijken uit. Pagina 42Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 Lessen uit de proeftuinen Warmtenetten • De impact van nieuwe wet- en regelgeving over het publieke meerderheidsbelang is groot en heeft in sommige gevallen geleid tot het afhaken van private partijen. • Het rondkrijgen van een businesscase voor een warmtenet blijft een grote uitdaging. ‘Ondanks subsidies is er nog een gat in de businesscase van ongeveer € 18.000 per woning.’ • De markt tijdig betrekken bij de kostenberekening van innovatieve oplossingen voorkomt verrassingen. • Het vastleggen van financiële risico’s in een samenwerkings- overeenkomst draagt bij aan vertrouwen. ‘Discussies over hoe partijen tegenvallende kosten konden dragen, konden op basis van deze overeenkomst eenvoudiger worden beslecht.’ • Corporatiebezit kan een aanjager zijn voor warmtenetten.
‘Een kantelpunt was de betrokkenheid van een woning- corporatie, die het warmtenet zag als voorkeursoplossing voor haar verduurzamingsopgave. Dit leidde tot hernieuwd bestuurlijk draagvlak en aanpassing van de scope van ongeveer 400 woningen naar 1.500 woningen.’ • Warmtenetten kunnen de impact op het elektriciteitsnet verzachten ‘Laat het verschil in impact op de elektriciteitsvraag doorrekenen en gebruik de uitkomsten als onderbouwing bij de aanvraag van een grootverbruikersaansluiting.’ • Het combineren van de realisatie van een warmtenet met andere ruimtelijke opgaven vraagt om gemeentelijke regie. • De inpassing van benodigde infrastructuur voor de warmte- oplossing vraagt tijdig aandacht. • Een inpandige aansluiting op het warmtenet vraagt om maat- werk en is vaak duurder dan voorzien. • Anticipeer op latere aansluitingen en uitbreidingen. • Lease- en leenconstructies voor hybride warmtepompen kunnen een tussenoplossing zijn op weg naar een definitieve aardgasvrije oplossing. • Check bij de vergunningverlening voor innovatieve oplossingen in de ondergrond de constructie en het materiaalgebruik goed. Pagina 43Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 Isoleren en besparen 1.
Groot deel gemeenten maakt gebruik van regelingen van het Nationaal Isolatieprogramma (NIP) Om voortgang te boeken met de isolatieaanpak, maakt ongeveer driekwart van de gemeenten gebruik van de regelingen uit het Nationaal Isolatieprogramma (NIP). Bijna de helft van de gemeenten ondersteunt mensen in energiearmoede. En ongeveer een derde van de gemeen- ten probeert voortgang te boeken via beweging vanuit eigenaren zelf. Verschillende gemeenten geven aan trots te zijn op hun isolatieaanpak. Ze hebben positieve ervaringen met de inzet van doe-het- zelfregelingen, energiecoaches, energieloketten, energiefixers en warmtescans, net als met gerichte informatiecampagnes en informatiemarkten. 2. Vertraging in isolatieaanpak heeft diverse oorzaken Ruim een kwart van de gemeenten geeft aan dat de voortgang van de isolatieaanpak nog achterblijft. Dat heeft een aantal oorzaken: • Externe tegenvallers, zoals het faillissement van een ‘ontzorgingspartner’. • Beperkte capaciteit en expertise binnen de gemeentelijke organisatie. Specifieke ecologische expertise is bijvoorbeeld schaars. • Knelpunten rond ecologische regelgeving. Het opstellen van een soor- tenmanagementplan kost veel tijd en geld. • Ontbrekend inzicht in de isolatiestatus van woningen en gebouwen. • Beperkte datauitwisseling maakt een gerichte isolatieaanpak met ruimte voor maatwerk en bijsturing lastig.
Pagina 44Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 3. Verschillende kansen voor versnellen isolatieaanpak Het verhogen van het subsidiebedrag, oplossingen voor knelpunten rond ecologische regelgeving en data-uitwisseling zijn de belangrijk- ste kansen om de isolatieaanpak te versnellen. Het verhogen van het subsidiebedrag is vooral kansrijk bij huishoudens met een laag inkomen, oudere bewoners en woningen die moeilijker te verduurzamen zijn. Overigens is er geld beschikbaar voor onder andere extra ondersteuning van huishoudens met een laag inkomen. Ook regie en samenwerking op regionaal en landelijk niveau bieden kansen. Zo hoeft niet iedere gemeente opnieuw het wiel uit te vinden. Pagina 45Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 4. Mensen in energiearmoede, VvE’s en particuliere huurders zijn lastiger te bereiken Een aantal doelgroepen is voor gemeenten lastig te bereiken: • Mensen in energiearmoede. Hoewel geld voor extra ondersteuning helpt, zijn ook ontzorging, persoonlijke begeleiding en samenwerking met maatschappelijke organisaties essentieel om deze doelgroep te betrekken. • Verenigingen van Eigenaars (VvE’s). Ook het bereiken van VvE’s en particuliere verhuurders blijft vaak achter. VvE’s hebben organisatiekracht, maar de besluitvorming is vaak complex. • Particuliere huurwoningen.
Gemeenten hebben daarnaast vaak maar beperkt inzicht in particuliere huurwoningen, maar hebben wel zorgen over het achterblijven van verduurzaming en de positie van huurders. Lessen uit de proeftuinen Isolatieaanpak • Isolatie is vaak een eerste stap in de warmtetransitie en helpt bewoners om ervaring op te doen met verduurzaming. ‘Een belangrijke les is dat je de transitie naar aardgasvrij stapsgewijs moet benaderen. In de praktijk maken bewoners vaak eerst keuzes voor isolatie, koken op inductie of een hybride warmtepomp, op een moment dat past bij hun situatie. De stap naar aardgasvrij volgt hier niet altijd op. Onze subsidieregeling faciliteert daarom ook tussenstappen: aardgasvrij is geen noodzakelijke voorwaarde voor subsidie.’ • Bewoners hebben behoefte aan ondersteuning bij concrete keuzes. • Een divers team van energiefixers helpt bij het bereiken van diverse doelgroepen. • Ook gangbare isolatiemaatregelen vragen om een zorgvuldige afweging. Pagina 46Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 7. Ondersteuningsbehoefte Gemeenten zien NPLW als kennispartner en verbinder. Ze waarderen | Periode 2026-2027 vooral het makkelijke contact met de accounthouders. Ook vinden zij het waardevol om kennis en ervaringen met andere gemeenten | Gemeenten hebben in de periode 2026-2027 met name behoefte aan: te delen. De website en de handreikingen helpen hen bij hun werk.
Praktische hulpmiddelen Uniforme formats, handreikingen en standaardteksten. ‘Het contact is laagdrempelig en constructief, vooral om te sparren over inhoudelijke en procesmatige vraagstukken.’ | Ondersteuning van bestuurders en raadsleden Denk aan het overbrengen van een gevoel van urgentie, het verhogen ‘NPLW zorgt voor korte lijnen met andere gemeenten. Het is goed | van het kennisniveau en het bieden van handelingsperspectieven. dat er bijeenkomsten worden georganiseerd’, ‘Het is waardevol om | Voorbeelden uit de praktijk ervaringen uit te wisselen met andere projecten en te horen waar | Denk aan voorbeelden van gebiedsgerichte uitvoeringsplannen, zij tegenaan lopen. Dit helpt om eigen keuzes te spiegelen en te | all-electric aanpakken, warmtenetten (ook kleinschalige) en participa- relativeren’ en ‘Informatie- en netwerkbijeenkomsten leveren veel | tieprocessen. Proeftuingemeenten kunnen hiervoor een goede bron zijn. op, vooral wanneer ze thematisch zijn ingericht.’ Ondersteuning bij integrale energieafweging ‘De informatie op de website en de handreikingen zijn helder, | Ondersteuning die niet alleen vanuit de lokale warmtetransitie rede- praktisch en eenvoudig te gebruiken, zowel voor mijn eigen werk | neert, maar ook vanuit het energiesysteem van de toekomst.
Daarin als voor het uitleggen van complexe materie aan anderen.’ | spelen integrale afwegingen een rol, onder andere tussen elektriciteit en warmte en tussen productie en gebruik. Ondersteuning bij uitvoeringsplannen Denk aan welke stappen je wanneer zet, hoe je een buurt of wijk ingaat en hoe je alles juridisch en procedureel borgt onder de Omgevingswet. Ondersteuning bij de milieueffectrapportage Denk aan hulp bij het opstellen van een m.e.r.-beoordeling. Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 | Pagina 47 Ondersteuning bij bestuurlijk-juridisch ingewikkelde onderwerpen Ondersteuning bij bestuurlijk- juridische onderwerpen. Denk aan de implementatie van de Wcw, de governance van warmtebedrijven, de afbakening van warmtekavels, de inzet van de aanwijsbevoegdheid en de werking van het prioriteringskader van de ACM. Verbinding met landelijke en regionale partijen Meer verbinding met landelijke en regionale partijen, zoals RES-organisaties, provincies en de Rijksoverheid. Het gezamenlijk optrekken, het delen van kennis en het agenderen van knelpunten rondom financiering, netcongestie of de haalbaarheid van warmtenetten zien gemeenten als essentieel om de lokale warmtetransitie verder te brengen. Ondersteuning bij overtuigende businesscases Met name proeftuingemeenten geven aan hulp nodig te hebben bij het maken van businesscases.
Denk aan (reken)hulp om inzichtelijk te maken van welke subsidies zij gebruik kunnen maken en wat dit betekent voor verschillende doelgroepen. En aan expertise om busines- scases te beoordelen en mee te denken over hoe zij een businesscase kunnen versterken. Hulp bij overheveling van PAW-gelden naar samenwerkingspartners Diverse proeftuingemeenten hebben behoefte aan hulp bij de over- heveling van P AW-gelden naar samenwerkingspartners, zoals woningcorporaties en energiecoöperaties. Bij die overheveling lopen ze tegen problemen aan vanwege staatssteunregels en naheffingen van de Belastingdienst. Gemeenten adviseren het Rijk om hier bij toekomstige financiering vooraf beter rekening mee te houden. Acties NPLW De afgelopen jaren heeft NPLW haar dienstverlening ontwikkeld met en voor gemeenten die aan de slag zijn gegaan met de lokale warmtetransitie. De lessen uit proeftuinen en koplopergemeenten en de samenwerking met partnerorganisaties, vormden de basis voor de huidige ondersteuning die we bieden. Met kennisbijeenkomsten, ondersteuning bij warmteprogramma’s, webinars en handreikingen kunnen gemeenten terecht met vrijwel alle vraagstukken. Dit heeft bijgedragen aan meer kennis en capaciteit bij gemeenten, die op dit moment werken aan het warmteprogramma waarin zij vastleggen wat ze de komende 10 jaar gaan doen.
De opgave is om vanaf 2027 de uitvoering van het warmteprogramma ter hand te nemen. Dat betekent voor NPLW een nieuwe fase, gericht op actieve ondersteuning bij de uitvoering van de warmtetransitie, met haar plek in het energiesysteem van de toekomst. Deze monitor laat ontwikkelingen zien die relevant zijn voor de inzet van NPLW in de komende periode, waaronder: All-electric In veel gebieden is all-electric de belangrijkste warmtestrategie. De monitor laat zien dat gemeenten daarbij tegen problemen aanlopen, zoals netcongestie. Tegelijk pakken gemeenten all-electric nog niet op grote schaal collectief op. Hier ligt voor NPLW een duidelijke opdracht: samen met partners deze aanpak ondersteunen. Zo werken we aan bouwblokken voor een collectieve aanpak in all-electric- wijken en ontwikkelen we meer informatie en handelingsperspectief voor netbe- wuste werkwijzen in deze wijken. Pagina 48Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 Warmtenetten De realisatie van warmtenetten vraagt de komende jaren extra aandacht. De combinatie van nieuwe wetgeving, een uitdagende busi- nesscase en een imagoprobleem maakt specifieke ondersteuning voor gemeenten nodig. NPLW is daarom bezig met ondersteuning op boven- lokale warmtenetten, de implementatie van de Wcw, het overgangsrecht en ondersteuning bij de kavelsystematiek.
Zo willen we projecten die kansrijk zijn voor realisatie op korte termijn verder helpen. Isolatie De meeste gemeenten hebben een isolatieaanpak ingericht, maar het succes wisselt. Op basis van lessen en voorbeelden wordt steeds duide- lijker wat werkt. Als onderdeel van het Nationaal Isolatieoffensief gaat NPLW hierop inspelen met het ondersteuningsteam isolatie. Zo helpen we gemeenten die moeilijker op gang komen direct op weg. Data NPLW zet in op meer data die gemeenten helpen bij het maken van de juiste plannen en bij de uitvoering, onder meer via het Dataportaal Warmte en de energiebeelden. Daarnaast werken we aan het gebruik en de verwerking van data binnen de kaders van de A VG, om ook hier knelpunten op te lossen. Pagina 49Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 8. Verantwoording De Monitor lokale warmtetransitie 2026 is gebaseerd op een vragenlijst | Sommige vragen hebben niet alle gemeenten volgens de instructies die is uitgezet bij gemeenten en op gesprekken met proeftuingemeenten | ingevuld, bijvoorbeeld bij een maximaal aantal antwoorden. Bij deze aardgasvrije wijken: | vragen hebben we alleen de gemeenten meegenomen die de vraag correct hebben ingevuld. Zo blijven de antwoorden goed vergelijkbaar Vragenlijst | en ontstaat een helderder beeld van de wensen van gemeenten.
Bij Voor de monitoring van de lokale warmtetransitie heeft het NPLW een | vragen waarbij veel antwoorden onder ‘Anders’ vallen, hebben we deze vragenlijst ontwikkeld. Deze vragenlijst is in de periode van februari | waar mogelijk ingedeeld in bestaande of nieuwe antwoordcategorieën. t/m maart 2026 uitgezet onder een representatieve selectie van gemeenten: | Gesprekken met proeftuingemeenten aardgasvrije wijken • Random selectie van een derde van de gemeenten. In de alfabetische | TwynstraGudde heeft ook gesproken met de projectleiders van een lijst van gemeenten is om de drie gemeenten een gemeente geselecteerd. | selectie van proeftuingemeenten. Deze selectie is in afstemming Daarbij is gekozen voor gemeenten die niet in 2024 of 2025 zijn | met NPLW gemaakt op basis van het principe van information-oriented geselecteerd. | selection. Dat betekent dat we een evenwichtige selectie van proeftuinen • Handmatige toevoeging van de G4-gemeenten. | hebben gemaakt door te kijken naar verschil in technieken, fase waarin • Handmatige toevoeging van enkele zeer kleine gemeenten met | de proeftuin zich bevindt etc. In totaal is met 33 van de 66 proeftuin- minder dan 20.000 of kleine gemeenten met minder dan 50.000 | gemeenten gesproken. Van elk gesprek is een verslag gemaakt dat ter bewoners, zodat ook zij voldoende terugkomen in de selectie.
| verificatie aan de projectleider is voorgelegd. In totaal zijn 108 van de 342 gemeenten bevraagd, ongeveer een derde | Een conceptversie van de Monitor lokale warmtetransitie 2026 van alle gemeenten. Zij vulden de vragenlijst in. De contactpersoon van | is achtereenvolgens besproken met de begeleidingsgroep van het NPLW besprak de antwoorden vervolgens met iedere gemeente en vulde | NPLW, het managementteam van het NPLW en het Interbestuurlijk deze waar nodig aan. | Managementteam NPLW. De Monitor lokale warmtetransitie 2026 is in het Opdrachtgevend Beraad NPLW vastgesteld. De ingevulde vragenlijsten zijn door TwynstraGudde geanalyseerd. De uitkomsten zijn getoetst bij de contactpersonen van NPLW. | Op basis van deze analyse, gesprekken en afstemming heeft Een vergelijking met 2024 en 2025 is niet bij alle resultaten mogelijk, | TwynstraGudde een uitgebreide onderzoeksrapportage opgeleverd omdat de vragen grotendeels anders zijn en er nieuwe vraagstukken | die de basis heeft gevormd voor dit op hoofdpunten toegespitste spelen, zoals netcongestie. Waar dat relevant is, is op basis van gegevens | montoringsdocument. van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) onderscheid gemaakt naar de stedelijkheid van gemeenten. Daarom zijn antwoorden soms uitgesplitst in alle gemeenten en gemeenten in de categorieën (zeer) sterk stedelijk.
Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 | Pagina 50 Colofon Monitor Lokale Warmtetransitie 2026 is een uitgave van Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie, in samenwerking met TwynstraGudde. Postbus 93218 2509 AE Den Haag www.nplw.nl Datum Oktober 2026