04 Minimaregelingen in de 18 Friese gemeenten

Het is interessant om nader te onderzoeken waardoor het gemeentelijke minimabeleid bepaald wordt, welke verschillen er wat dit betreft tussen de gemeenten zijn, en of de uitvoering van het beleid overeenkomt met het door de gemeente gestelde doel. Er vanuit gaande dat de gevonden verschillen tussen het minimabeleid van gemeenten de uitkomst is van doelgericht handelen, rijst vervolgens de vraag of deze lokale verschillen wenselijk zijn. De wetgever heeft gemeenten lokale autonomie gegeven vanuit het idee dat gemeenten dichter bij de inwoners staan. Gevolgen van deze autonomie zijn dus inherent aan de wetgeving. De vraag is of deze gevolgen ook moreel zijn te verantwoorden. Bekeken vanuit het morele oogpunt van rechtvaardigheid kan gesteld worden dat gelijke gevallen gelijk behandeld moeten worden. Het onderzoek heeft aan de hand van de vijf voorbeeldhuishoudens laten zien dat gelijke gevallen in verschillende gemeenten ongelijk behandeld worden. Deze ongelijke behandeling heeft een belangrijk effect op de vergoedingen die inwoners in verschillende gemeenten ontvangen en daarmee op hun mogelijkheden. Vanuit de focusgroepen kwam ook naar voren dat deze ongelijkheid als onwenselijk wordt gezien.

Dit laat buiten beschouwing dat verschillen in minimaregelingen ook verdedigd kunnen worden, indien het gaat om een ongelijke behandeling van ongelijke gevallen op beargumenteerde gronden. Zo is ongelijkheid in inkomen een rechtvaardig criterium voor een ongelijke toekenning van minima vergoedingen. Verder creëert een ongelijke behandeling van ongelijke gevallen ook ruimte voor maatwerk.

// 24

Het is interessant om in dit kader te kijken naar aanbevelingen gedaan door de Commissie Sociaal Minimum (Commissie Sociaal Minimum, 2023). Zij geeft aan dat ervoor gezorgd moet worden dat de landelijke regelingen toereikend zijn voor het merendeel van de mensen met een inkomen op het sociaal minimum. Waar mogelijk, zouden lokale regelingen gecentraliseerd moeten worden (bijvoorbeeld een aanvullende zorgverzekering). Verder pleit ze voor een harmonisatie van de voorwaarden voor lokale regelingen, zodat gelijke gevallen gelijk behandeld worden. Tegelijkertijd ziet de Commissie het als wenselijk dat gemeenten aanvullende inkomensondersteuning geven in het geval van individueel maatwerk en bij uitgaven waarvan de hoogte per regio verschilt. Dit laatste is het geval bij bijvoorbeeld woonlasten, vervoerskosten en energiekosten. Deze kosten wijken in Fryslân vaak af van het landelijk gemiddelde: woonlasten zijn bijvoorbeeld lager en vervoerskosten hoger. Dit roept op tot een herbezinning op de huidige verdeling tussen de landelijke en lokale regelingen wat betreft minima ondersteuning. Armoede heeft grote impact op het leven van mensen. Minimaregelingen zijn in het leven geroepen om burgers met een laag inkomen te ondersteunen en daarmee de negatieve effecten van dit lage inkomen te verkleinen.

Verder onderzoek kan uitwijzen of dit daadwerkelijk het geval is, bijvoorbeeld doordat men minder moeite heeft om rond te komen of een hogere kwaliteit van leven ervaart. Als het effect van de regelingen groot is, is het van belang dat deze regelingen en eventuele verschillen hierin tussen gemeenten goed verdedigbaar en rechtvaardig zijn. Bij een dergelijke effectmeting moet ook aandacht zijn voor de mate waarin minimaregelingen benut worden door de doelgroep. De inwonersonderzoeken hebben namelijk laten zien dat er nog het nodige te winnen valt qua bekendheid en gebruikmaking van de regelingen. Meer uniformiteit in regelingen zou hier mogelijk bij kunnen helpen. Verder werd de bejegening door de gemeenten als belangrijk aandachtspunt door de leden van de focusgroep benoemd. Ter suggestie sluit deze rapportage af met een aantal mogelijke handelingsperspectieven: //

Maak een publiekelijk toegankelijk overzicht van de verschillende minimaregelingen in de achttien Friese gemeenten, om duidelijkheid en transparantie te bevorderen.

//

Bevorder kennisdeling over minimaregelingen tussen de gemeenten om van elkaar te kunnen leren.

//

Bevorder kennisdeling met ervaringsdeskundigen om goed zicht te krijgen op hoe de minimaregelingen daadwerkelijk uitpakken.

//

Onderzoek op welke gronden de verschillende minimaregelingen in de gemeenten tot stand zijn gekomen en evalueer dit, ook in relatie tot regelingen bij andere gemeenten.

//

Heroverweeg de huidige verdeling tussen landelijke en lokale regelingen wat betreft minima ondersteuning, waarbij een rechtvaardige verdeling tussen alle inwoners van Nederland als uitgangspunt dient.

//

Verbeter de toegankelijkheid van de regelingen, door te zorgen voor meer bekendheid, duidelijkheid en gebruiksvriendelijkheid.

// 25

// VERANTWOORDING Voor achtergrondinformatie over minimaregelingen is een literatuurstudie uitgevoerd. Voor de inventarisatie van de verschillende minimaregelingen van de Friese gemeenten is gebruik gemaakt van de websites van de achttien Friese gemeenten. Er is voor gekozen om via de websites van de gemeenten de minimaregelingen te inventariseren om tegelijkertijd te onderzoeken hoe het voor de inwoners van de betreffende gemeenten is om de regelingen te vinden waar zij recht op hebben.

Ter controle is het overzicht met minimaregelingen voorgelegd aan een

medewerker van de VoorzieningenWijzer. De VoorzieningenWijzer (De Voorzieningenwijzer, z.d.) is een organisatie die alle gemeentelijke regelingen, zorgverzekeringen, energieleveranciers en toeslagen in kaart heeft gebracht. De peildatum van dit onderzoek is februari 2024. Vanwege de complexiteit van de minimaregelingen is ervoor gekozen om de voornaamste gemeentelijke minimaregelingen in kaart te brengen en zijn de benamingen voor aanvullende regelingen die de gemeenten zelf gebruiken grotendeels overgenomen. Maatwerkbudgetten zijn niet meegenomen vanwege de grote variatie die deze kennen. Ook zijn minimaregelingen aangeboden door niet-gemeentelijke organen niet meegenomen, zoals Stichting Leergeld en de Voedselbank. Fondsen waar de gemeenten inspraak hebben wat betreft de voorwaarden en vergoedingen, zoals het Volwassenen- en Jeugdfonds Sport en Cultuur zijn wel meegenomen. Voor een diepgaandere beschouwing van de overeenkomsten en verschillen tussen de minimaregelingen van gemeenten is ervoor gekozen om een selectie te maken van vier gemeenten, op grond van de uitvoerbaarheid van deze beschouwing. De vier gemeenten zijn geselecteerd op basis van geografische spreiding, variatie in bevolkingsgrootte en variatie aan aanvullende regelingen. Er zijn twee gemeenten gekozen met veel en weinig uitsplitsingen in aanvullende regelingen.

Daarnaast zijn twee gemeenten geselecteerd, omdat zij opvallen door hun variatie in het aanbod van het type minimaregeling. Er is gekeken naar verschillen in aanbod, voorwaarden en vergoedingen. Daarna is er gekeken naar de financiële impact die de verschillen hebben. Er is voor gekozen om deze impact aan de hand van voorbeeldhuishoudens toe te lichten, omdat door het gebruik van concrete casussen ingeschat kan worden wat het maximale verschil in financiële impact per jaar is. Voor de berekeningen is alleen gebruik gemaakt van die regelingen waar een duidelijk bedrag aan toegekend kon worden.

Inwonersperspectief Om het inwonersperspectief op minimaregelingen in kaart te brengen, is gebruik gemaakt van Panel Fryslân en focusgroepen. Panel Fryslân bestaat uit een representatieve mix van inwoners van heel Fryslân van 18 jaar en ouder, met verschillende inkomens- en opleidingsniveaus. Deze groep deelt (anoniem) haar ervaringen en geeft meningen over wat er speelt in Fryslân. Door panelonderzoeken kan Planbureau Fryslân trends en ontwikkelingen in Fryslân in kaart brengen, analyseren en duiden. Daarmee krijgen beleidsmakers, politici, overheden, media en belangstellenden goede en betrouwbare informatie over hedendaagse, sociale en maatschappelijke onderwerpen. Voor meer informatie, zie www.planbureaufryslan.nl/panelfryslan. In de uitvraag van Panel Fryslân van april 2024 zijn aan het panel een aantal vragen over minimaregelingen gesteld. Deze vragen geven een eerste inzicht in de bekendheid en ervaringen van inwoners van Fryslân met minimabeleid. Van de 8000 panelleden hebben 3733 de vragenlijst ingevuld.

// 26

De focusgroepen zijn gehouden met inwoners afkomstig uit verschillende Friese gemeenten (Waadhoeke, Heerenveen, Leeuwarden, Tytsjerksteradiel, Achtkarspelen, Ooststellingwerk, Smallingerland en De Fryske Marren), die vanuit eigen ervaring konden vertellen over het gebruik van minimaregelingen. De twee focusgroepen bestonden elk uit vijf deelnemers. De deelnemers zijn geworven via het netwerk van FFF en konden zichzelf aanmelden voor de focusgroep. Er stond geen vergoeding tegenover de deelname. De focusgroepen zijn gehouden op 16 en 18 april 2024 in het kantoor van Planbureau Fryslân. De deelnemers hebben voorafgaand aan de focusgroep een toestemmingsverklaring getekend. Vervolgens is van beide focusgroepen een verslag gemaakt. Dit verslag is gestuurd naar de deelnemers aan de focusgroepen. De deelnemers kregen de mogelijkheid om het verslag na te gaan op feitelijke onjuistheden. Daarna zijn de verslagen geanonimiseerd en geanalyseerd.

// 27

// LITERATUUR Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). (2023a, 18 december). Regionale kerncijfers Nederland. Geraadpleegd op 4 april 2024, van https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/70072ned/table?searchKeywords=regionale%20inkomensstatistiek Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). (2023b, 8 november). Laag en langdurig laag inkomen; huishoudenskenmerken, regio (indeling 2023). Geraadpleegd op 4 oktober 2024, van https://www.cbs.nl/nlnl/cijfers/detail/85678NED#shortTableDescription Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). (z.d.). Inwoners per gemeente. Geraadpleegd op 4 april 2024, van https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboard-bevolking/regionaal/inwoners Centraal Bureau voor de Statistiek, Nibud & Sociaal en Cultureel Planbureau (2023). Op weg naar een nieuwe armoedegrens. Geraadpleegd op 6 april 2024, van https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2023/06/30/op-wegnaar-een-nieuwe-armoedegrens Centraal Planbureau (CPB) en Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). (juni, 2020). Kansrijk armoedebeleid. Geraadpleegd op 9 februari 2024 van https://repository.scp.nl/bitstream/handle/publications/279/CPB-SCPKansrijk-armoedebeleid.pdf?sequence=2&isAllowed=y Centrum voor Lokaal Bestuur. (2023). Grote verschillen in minimaregelingen tussen gemeenten niet uitlegbaar en al helemaal niet verdedigbaar.

Geraadpleegd op 22 februari 2024, van https://www.lokaalbestuur.nl/uploads/202307/Onderzoek%20-%20Verschillen%20tussen%20minimaregelingen.pdf Commissie sociaal minimum. (2023). Een zeker bestaan: naar een toekomstbestendig stelsel van het sociaal minimum, rapport 2. Geraadpleegd op 21 februari 2024, van https://open.overheid.nl/documenten/a434ffdd-2aca-4a04-846e127f3b62d525/file De

VoorzieningenWijzer.

(z.d.).

Hoe

werkt

het?

Geraadpleegd

op

15

april

2024,

van

https://www.devoorzieningenwijzer.nl/hoe-werkthet#:~:text=Met%20De%20VoorzieningenWijzer%20heeft%20u,voor%20onder%20meer%20financi%C3%ABle%2 0verantwoording Divosa.

(2023,

7

november).

Energietoeslag.

Geraadpleegd

op

14

maart

2024,

van

https://www.divosa.nl/publicaties/vraag-en-antwoord-energietoeslag Federatie Nederlandse Vakbeweging (FNV). (2024, 22 april). Te veel verschillen in gemeentelijke beleid. Geraadpleegd op

10

juni

2024,

van

https://www.fnv.nl/nieuwsbericht/regio/zuid-oost/2024/04/te-veel-verschillen-in-

gemeentelijk-armoedebeleid Friese

Preventie

Aanpak.

(z.d.).

Fries

Financieel

Fundament.

Geraadpleegd

op

10

juni

2024,

van

https://www.friesepreventieaanpak.nl/over-de-friese-preventieaanpak/onze-coalities/fries-financieel-fundament/

// 28

GezondIn (2024), Kleine gemeenten kampen met uitdagingen bij aanpak financiële problemen en gezondheidsrisico’s: opbrengsten van enquête onder P10- en K80- gemeenten. Geraadpleegd op 17 juli 2024, van https://www.gezondin.nu/wp-content/uploads/2024/06/Resultaten-enquete-financiele-zekerheid.pdf Hoff, S. en B. van Hulst (2019). Wat is armoede?. In: Armoede in kaart: 2019. Geraadpleegd op 21 februari 2024 via http://digitaal.scp.nl/armoedeinkaart2019/wat-is-armoede/ Nederlands Jeugdinstituut (NJi). (2020, december). Opgroeien en opvoeden in armoede. Geraadpleegd op 12 februari 2024, van https://www.nji.nl/system/files/2021-04/Opgroeien-en-opvoeden-in-armoede.pdf Overheid.nl. (2023). Beleidskader sociaal domein Achtkarspelen en Tytsjersteradiel 2019 – 2022. Geraadpleegd op 17 maart

2024,

van

https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR698754/1#bijlage_1%20&%20https://www.achtkarspelen.nl/regelingen -en-toeslagen Nibud.

(z.d.).

Gemeentelijke

regelingen.

Geraadpleegd

op

22

februari

2024,

van

maart

2024,

van

https://www.nibud.nl/onderwerpen/inkomensondersteuning/gemeentelijke-regelingen/ Participatiewet.

(2024,

1

januari).

Geraadpleegd

op

14

https://wetten.overheid.nl/BWBR0015703/2024-01-01#Hoofdstuk4_Paragraaf4.1_Artikel35 Planbureau Fryslân. (2023). De samenstelling en verdeling van inkomens in Fryslân. Geraadpleegd op 10 juli 2024 van https://www.planbureaufryslan.nl/monitoren/inkomen Rijksoverheid. (z.d.). Decentralisatie van overheidstaken naar gemeenten. Geraadpleegd op 9 februari 2024, van https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/gemeenten/decentralisatie-van-overheidstaken-naar-gemeenten Sociaal Planbureau Groningen. (z.d.). Verschillen in inkomensondersteuning tussen en binnen gemeenten. Geraadpleegd

op

3

april

2024,

van

https://sociaalplanbureaugroningen.nl/armoede/verschillen-in-

inkomensondersteuning-tussen-en-binnen-gemeenten/ Sociaal en Cultureel Planbureau. (2017). Regionale verschillen in het sociaal domein: voorzieningengebruik nader verklaard. Geraadpleegd op 14 maart 2024, https://www.scp.nl/publicaties/publicaties/2017/12/04/regionaleverschillen-in-het-sociaal-domein-voorzieningengebruik-nader-verklaard Sociaal-Economische Raad (SER). (2017, maart). Opgroeien zonder armoede. Geraadpleegd op 12 februari 2024, van https://alliantiekinderarmoede.nl/media/uploads/nl/publications/opgroeien_zonder_armoede.pdf Stavenuiter, M., van der Hoff, M., Out, M., & Britt, A. (2022). Armoedebeleid en schuldhulpverlening in de BUCHgemeenten.

Geraadpleegd

op

22

februari

2024,

van

https://www.verwey-jonker.nl/wp-

content/uploads/2022/06/320440_Armoedebeleid-schuldhulpverlening-in-de-BUCH-gemeenten.pdf Stimulansz.

(z.d.).

Minimaregelingen.

Geraadpleegd

op

22

februari

2024,

van

https://www.stimulansz.nl/minimaregelingen/

// 29

// BIJLAGE 1: BEREKENING TEGEMOETKOMING VOORBEELDHUISHOUDENS Voorbeeldhuishouden Gemeente

Minimaregelingen

Tegemoetkoming per persoon en per jaar

Leeuwarden

Individuele inkomenstoeslag

Bijzondere bijstand

Alleenstaande: € 488 Alleenstaande ouder: € 627 Samenwonenden: € 697 x

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen

x

Collectieve zorgverzekering

€ 287 (afgerond)

Energietoeslag

€ 800

Individuele studietoeslag

€ 352,80

Extra geld bij parttime werk en uitkering

25% inkomsten parttime werk

Participatiepremie

€ 250

Subsidie witgoed

€ 730

Kopjesregeling

x

Menstruatieproducten

x

Jeugdfonds Sport en Cultuur

€ 600

1

2

3

4

5

€3.294

€1.087

€1.817

€3.3041

€0

// 30

Voorbeeldhuishouden Gemeente

Minimaregelingen

Tegemoetkoming per persoon en per jaar

Weststellingwerf

Individuele inkomenstoeslag Bijzondere bijstand

Alleenstaande: €400 Alleenstaande ouder/samenwonenden: €450 x

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen

x

Collectieve zorgverzekering

€ 225

Energietoeslag

€ 1.300

Individuele studietoeslag

€ 352,80

Participatiepremie

x

Menstruatieproducten

x

Volwassenenfonds Sport en Cultuur

€ 300

1

2

3

4

5

€2.275

€ 1.825

€ 1.825

€ 2.3502

€ 4503

1

2

3

4

5

€ 2.803

€ 1.909

€ 1.909

€ 3.3004

€0

Voorbeeldhuishouden Gemeente

Minimaregelingen

Tegemoetkoming per persoon en per jaar

Achtkarspelen

Individuele inkomenstoeslag

€ 294

Bijzondere bijstand

x

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen

x

Collectieve zorgverzekering

€ 309

Energietoeslag

€ 1.300

Individuele studietoeslag

€ 352,80

Menstruatieproducten

x

Compensatie eigen risico

€ 200

Vergoeding kosten kinderopvang

x

Energiecoach en energiebesparende maatregelen Volwassenenfonds Sport en Cultuur

x

Jeugdfonds Sport en Cultuur

€ 600

€ 300

// 31

Voorbeeldhuishouden Gemeente

Minimaregelingen

Tegemoetkoming per persoon en per jaar

De Fryske Marren

Individuele inkomenstoeslag

Alleenstaande (ouder): € 488*

Bijzondere bijstand

x

Kwijtschelding gemeentelijke belastingen

x

Collectieve zorgverzekering

€ 412

Energietoeslag

€ 800

Individuele studietoeslag

€ 352,80

Menstruatieproducten

x

Meedoen Pas

x

Meedoen Pas schoolgaande kinderen

x

Tegemoetkoming kosten kinderopvang

x

Witgoedregeling

€ 750

Minimaregeling volwassenen óf Volwassenenfonds Sport en Cultuur Jeugdfonds Sport en Cultuur

300 (uitgaande van de maximale vergoeding en dus het Volwassenenfonds) € 600

*

Berekend

via

40%

woonsituatie

1

2

3

4

5

€ 3.350

€ 2.750

€ 2.262

€ 4.1745

€ 1.5746

passende

bijstandsnorm

via

https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/publicaties/2023/12/14/uitkeringsbedragen-per-1-januari2024/Uitkeringsbedragen+januari+2024.pdf x: vergoeding in natura of te grote variatie in mogelijke bedragen, kon daarom niet meegenomen worden in de berekening 1

2 x €287 + €800 + €730 + 2 x €600 = €3.304

2

2 x €225 + €1.300 + 2 x €300 = €2.350

3

2 x €225 = €450

4

€1.300 + €200 + 2 x €300 + 2 x €600 = €3.300

5

2 x €412 + €800 + €750 + 2 x €300 + 2 x €600 = €4.174

6

2 x €412 + €750 = €1.574

// 32

COLOFON ‘Minimaregelingen in de achttien Friese gemeenten’ is een uitgave van Planbureau Fryslân.

Auteurs Saskia Hoogstra Mirre van der Meer Mandy Bosma Met medewerking van Fries Financieel Fundament Bart-Jan Heine, NHL Stenden Tonny Huisink Jolijn Hutjes Sanne Wierdsma Planbureau Fryslân Doelestraat 8a 8911 DX Leeuwarden (058) 234 85 00 info@planbureaufryslan.nl www.planbureaufryslan.nl

Eindredactie Stephanie Brands

Planbureau Fryslân wordt gesubsidieerd door de provincie Fryslân.

© Planbureau Fryslân, 2024. Verveelvoudigen is toegestaan, mits Planbureau Fryslân als bron wordt vermeld.

// 33