Bijlage Monitor Inburgering MVS 2023
Tekst van het document
Monitor Inburgering Maassluis - Vlaardingen - Schiedam
Over het jaar 2023
Monitor Inburgering
Inhoud 1 Inleiding ............................................................................................................. 3 1.1 1.2 1.3
Over deze monitor.........................................................................................................3 Onderzoeksverantwoording ..........................................................................................3 Leeswijzer ......................................................................................................................4
2 Context: een nieuw stelsel inburgering ............................................................... 5 2.1 2.2
Nieuwe Wet Inburgering ...............................................................................................5 Naar een nieuw stelsel inburgering...............................................................................5
3 Perspectief van de inburgeraar ........................................................................... 7 3.1 3.2 3.3
Aantal actieve inburgeraars ..........................................................................................7 Tevredenheid met ondersteuning .................................................................................7 Tevredenheid met inburgeringsresultaat......................................................................9
4 Maatschappelijk perspectief............................................................................. 11 4.1 4.2 4.3 4.4
Slagingspercentage..................................................................................................... 11 Taalniveau .................................................................................................................. 12 Uitstroom uit uitkeringen ........................................................................................... 13 Zelfredzaamheid ......................................................................................................... 14
5 Innovatieperspectief ........................................................................................ 16 5.1 5.2
Inburgeraars met dynamisch ontwikkelplan .............................................................. 16 Tevredenheid MVS-netwerkpartners ......................................................................... 17
6 Financieel perspectief....................................................................................... 20 6.1
Totale jaarsom (bijzondere) bijstand ......................................................................... 20
Bijlage 1: Uitkomsten vragenlijst inburgeraars ..................................................... 21 Bijlage 2: Uitkomsten vragenlijst MVS-netwerkpartners ...................................... 27
-2-
Monitor Inburgering
1
Inleiding
1.1 Over deze monitor Het doel van de monitor is om inzicht te geven in de stand van zaken met betrekking tot de inburgeringsdoelen en ambities van de MVS-gemeenten. De monitor dient niet als sturingsinstrument, maar als jaarlijkse informatiebron. Hierbij wordt aandacht geschonken aan het perspectief van de inburgeraar, het maatschappelijke perspectief, het innovatieperspectief en het financiële perspectief. De vorige editie, die in 2024 verscheen, was de tweede meting en ging over het jaar 2022. Deze editie gaat over het jaar 2023. Omdat het ten minste drie jaar duurt om een inburgeringstraject te doorlopen, hebben de meeste gegevens in deze monitor betrekking op inburgeraars die onder de oude Wet inburgering (2013) vallen. Daardoor geeft de huidige editie vooralsnog beperkt inzicht in de resultaten van de nieuwe Wet inburgering (2021). Hierdoor zijn de gegevens in deze editie beperkt vergelijkbaar met vorige edities. Deze beperkingen zullen zich in toekomstige edities van de monitor oplossen, aangezien een steeds groter aantal inburgeraars uitsluitend onder de nieuwe wet zal zijn ingeburgerd. De huidige editie moet echter nog in het licht van deze beperkingen worden bezien.
1.2 Onderzoeksverantwoording Voor het opstellen van deze rapportage is geput uit verschillende bronnen, zoals een vragenlijst onder inburgeraars via Stroomopwaarts, een vragenlijst onder MVSnetwerkpartners en diverse bronnen van binnen en buiten de gemeentelijke organisaties. De informatie uit deze bronnen is door medewerkers van het Kenniscentrum geanalyseerd en van een nadere duiding voorzien. Hieronder worden de bronnen in meer detail toegelicht.
Vragenlijst onder inburgeraars Informatie over de ervaringen van inburgeraars is gebaseerd op een korte, schriftelijke vragenlijst die is verspreid onder hen die zich ongeveer een jaar eerder in Nederland hebben gevestigd. De vragenlijst is groepsgewijs afgenomen bij statushouders en per briefpost bij gezinsmigranten. Statushouders vullen de vragenlijst in tijdens fysieke bijeenkomsten waarvoor zij worden uitgenodigd door de coaches van het Team Inburgering van Stroomopwaarts. Het staat inburgeraars vrij om de vragenlijst wel of niet in te vullen. Door capaciteitsproblemen bij het Team Inburgering is de vragenlijst voor de monitor over 2022 pas in september 2023 onder inburgeraars verspreid. Daardoor -3-
Monitor Inburgering
heeft een groot deel van de resultaten (ook) betrekking op 2023. Met een oog op de ambitie om de monitor over 2024 in het voorjaar van 2025 te publiceren, is ervoor gekozen om inburgeraars niet opnieuw te bevragen. De gerapporteerde informatie over de tevredenheid van inburgeraars is om die reden dezelfde als die in de monitor over 2022.
Vragenlijst onder MVS-netwerkpartners Informatie over de ervaringen van MVS-netwerkpartners is gebaseerd op een vragenlijst die is voorgelegd aan relevante partners in de drie gemeenten. Net als de vragenlijst voor inburgeraars, is de vragenlijst voor MVS-netwerkpartners pas in september 2023 verspreid. Opnieuw met een oog op de ambitie om de monitor over 2024 in het voorjaar van 2025 te publiceren, is ervoor gekozen om de partners niet opnieuw te bevragen. Ook hiervoor geldt om die reden dat de gerapporteerde informatie over 2023 dezelfde is als die in de monitor over 2022.
Overige bronnen Andere informatie in deze monitor, zoals gegevens over het aantal inburgeraars, zijn afkomstig van diverse instanties en organisaties, waaronder de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), Stroomopwaarts en de drie gemeenten. Deze informatie is ten opzichte van de monitor over 2022 geactualiseerd en heeft betrekking op het jaar 2023.
1.3 Leeswijzer In de volgende hoofdstukken worden de vier perspectieven op inburgering afzonderlijk toegelicht. Daarbij schetst hoofdstuk 2 kort de context waarbinnen de monitor tot stand is gekomen. Hoofdstuk 3 gaat nader in op de ervaringen van inburgeraars, hoofdstuk 4 staat stil bij enkele sociale aspecten van inburgering en hoofdstuk 5 bij de ervaringen van MVS-netwerkpartners. Tot slot gaat hoofdstuk 6 in op enkele financiële aspecten van inburgering. Aanvullende onderzoeksgegevens zijn opgenomen in Bijlage 1 en Bijlage 2. De term inburgeraars in dit document omvat twee (doel)groepen, namelijk statushouders en gezinsmigranten. Als er een specifieke groep uitgelicht wordt (bijvoorbeeld in paragraaf 4.3), dan wordt dit in de tekst expliciet aangegeven. Waar mogelijk is in de tekst ook aangegeven welke gegevens betrekking hebben op inburgeraars die inburgeren onder de oude wet en welke op inburgeraars die inburgeren onder de nieuwe wet.
-4-
Monitor Inburgering
2
Context: een nieuw stelsel inburgering
In dit hoofdstuk wordt kort de context geschetst waarin deze monitor tot stand is gekomen. Daarbij wordt de invoering van de nieuwe Wet Inburgering 2021 beschreven en de consequenties die dit heeft voor de wijze waarop inburgering plaatsvindt, gevolgd door de maatregelen die de MVS-gemeenten naar aanleiding hiervan hebben getroffen.
2.1 Nieuwe Wet Inburgering 2021 Sinds 1 januari 2022 is er een nieuwe Wet inburgering 2021 van kracht. Deze kwam voort uit de onvrede over het oude stelsel, waarbij de inburgeraar sinds 2013 zelf verantwoordelijk was voor de organisatie van zijn of haar inburgering. Hierover heerste onvrede vanuit het kabinet en de inburgeraars zelf, omdat dit stelsel niet werkte. Te weinig inburgeraars leerden de taal en/of kregen tijdig (betaald) werk. Ook was er te weinig ruimte voor deelname aan werk of andere opleidingen en was er sprake van een slechte kwaliteit en fraude bij taalaanbieders. Met de nieuwe wet ligt de regie op de uitvoering van inburgeringstaken bij de gemeenten. Het doel van de wet is dat inburgeringsplichtigen zo snel en goed mogelijk de Nederlandse taal leren en zo snel mogelijk in de Nederlandse samenleving participeren, het liefst met betaald werk. De MVS-gemeenten besloten daarbij hun beleidsregie te behouden en de uitvoeringsregie bij Stroomopwaarts neer te leggen. Samen met maatschappelijke partners richtten zij een nieuw stelsel inburgering in.
2.2 Naar een nieuw stelsel inburgering De MVS-gemeenten en Stroomopwaarts bouwen met partners aan een nieuw stelsel inburgering. Vanuit het innovatieperspectief vinden de MVS-gemeenten het belangrijk dat inburgeraars in toenemende mate begeleid worden vanuit een Plan Inburgering en Participatie (PIP). Dit moet leiden tot een succesvolle afronding van het inburgeringsexamen en het voldoen aan de verplichtingen die de wet stelt. In het oude stelsel was de inburgeraar te veel op zichzelf aangewezen. Ook vinden de MVSgemeenten het belangrijk dat samenwerkingspartners tevreden zijn over de onderlinge samenwerking en de werking van het nieuwe stelsel.
Visie van de MVS-gemeenten De doelstelling van de MVS-gemeenten is dat inburgeraars zo snel mogelijk participeren in de maatschappij, bij voorkeur via betaald werk. Hiervoor is intensieve ondersteuning nodig. Inburgeraars die dit kunnen, participeren snel in het arbeidsproces. Inburgeraars die dit niet kunnen, krijgen meer tijd om duurzaam in te burgeren. Snelle arbeidsparticipatie is het doel, maar de menselijke maat moet blijven bestaan. Hiernaast is Stroomopwaarts verantwoordelijk voor het creëren van
-5-
Monitor Inburgering
de randvoorwaarden voor inburgering. Hieronder vallen bijvoorbeeld het aanbieden van inburgeringscursussen en de toeleiding naar (arbeids)participatie. Naast de algemene wettelijke uitgangspunten hebben de MVS-gemeenten een aantal (aanvullende) ambities geformuleerd, waaronder: 1. De inburgeraar staat centraal, de begeleiding is dichtbij en op maat Van belang is dat de inburgeraar tijdens het traject één duidelijk aanspreekpunt heeft, waarmee een vertrouwensband ontstaat. Binnen Stroomopwaarts heeft de casemanager de regie. De casemanager stelt samen met de inburgeraar een PIP op en heeft daarbij aandacht voor alle leefgebieden. Daarbij monitort de casemanager de voortgang gedurende het traject en stuurt bij waar nodig. Een coach van Stroomopwaarts helpt de inburgeraar bij praktische hulpvragen. Deze coach is ervaringsdeskundige, kent de cultuur van de inburgeraar en spreekt dezelfde taal. De casemanager en coach werken als eenheid samen. Zij werken beiden op cultuursensitieve wijze. 2. De basis is op orde Aandacht voor fysieke en mentale gezondheid is van belang voor het bevorderen van (arbeids)participatie. Voor een goed inburgeringstraject is het noodzakelijk dat de basis op orde is. Indien er sprake is van een knelpunt, wordt er gewerkt aan een oplossing. 3.
Er is aandacht voor het groeipad van de inburgeraar De verwachting is dat inburgeraars in de beginfase van hun traject meer begeleiding nodig hebben en nog niet alle verantwoordelijkheden zelfstandig kunnen dragen (denk bijvoorbeeld aan de periode van financiële ontzorging). Naarmate zij verder komen in het traject, neemt de intensiteit van de begeleiding af en nemen de eigen verantwoordelijkheden toe. Iedereen is anders, er is aandacht voor het individuele groeipad van de inburgeraar. 4. Er is sprake van een samenhangend (lokaal) netwerk De inburgeraar heeft een doorlopende lijn in ondersteuning nodig. De (lokale) netwerkpartners zijn onderling verbonden en werken nauw met elkaar samen. Deze samenhang betreft ook de formele en non-formele ondersteuning, waaronder bijvoorbeeld de inzet van vrijwilligers. Stroomopwaarts heeft in elke gemeente een ‘Steunpunt Inburgering’. Het Steunpunt is in eerste instantie een informatie- en adviespunt voor alle inburgeraars, is laagdrempelig en lokaal bekend. Inburgeraars worden direct geholpen, anders vindt er gerichte doorverwijzing plaats. Gesprekken met de casemanager en coach worden vooral op de steunpunten gevoerd. Daarnaast vinden hier netwerkoverleggen plaats en wordt casuïstiek besproken in multidisciplinaire overleggen.
-6-
Monitor Inburgering
3
Perspectief van de inburgeraar
In dit hoofdstuk wordt stilgestaan bij de ervaringen van inburgeraars; om hoeveel inburgeraars het gaat, hoe tevreden die inburgeraars zijn met de ondersteuning die ze tijdens het inburgeringsproces hebben ontvangen en hoe tevreden ze zijn met het (tussentijdse) inburgeringsresultaat. Hierbij gaat het hoofdzakelijk om inburgeraars die onder de nieuwe wet inburgeren.
3.1 Aantal actieve inburgeraars In 2023 waren er in de MVS-gemeenten 599 actieve inburgeraars, waarvan 98 in Maassluis, 272 in Vlaardingen en 229 in Schiedam. In iets meer dan de helft van alle gevallen gaat het om statushouders (54%), in de andere om gezinsmigranten (46%). Tabel 1. Aantal actieve inburgeraars in 2023 Gemeente
Maassluis
Vlaardingen
Schiedam
Totaal
Statushouders
65
136
123
324
Gezinsmigranten
33
136
106
275
Totaal
98
272
229
599
Bron: Stroomopwaarts (SOW)
3.2 Tevredenheid met ondersteuning Ten aanzien van de ondersteuning die inburgeraars tijdens het inburgeringsproces ontvangen, valt op dat veruit de meeste respondenten hier (zeer) tevreden over zijn; gemiddeld geldt dit voor ongeveer twee derde van de ondervraagde inburgeraars in de MVS-gemeenten. De tevredenheid varieert van 61% in Vlaardingen tot 74% in Schiedam. Maassluis bevindt zich met 67% tevredenheid tussen beide gemeenten. Een vijfde deel van de respondenten geeft aan neutraal te zijn over de ondersteuning en gemiddeld 13% is (zeer) ontevreden. In Vlaardingen zijn inburgeraars het vaakst ontevreden over de ondersteuning tijdens het inburgeren, al is het verschil gezien de relatief lage aantallen inburgeraars klein.
-7-
Monitor Inburgering
Figuur 1. Tevredenheid van inburgeraars met de ondersteuning1
MVS-gemeenten totaal 13%
13%
(zeer) tevreden 21%
20%
neutraal
66%
67%
6%
(zeer) ontevreden
18% (zeer) tevreden
20%
neutraal 21% 61%
(zeer) ontevreden
74%
Bij bovenstaand resultaat moet worden opgemerkt dat het gaat om een gemiddelde score; de tevredenheid met ondersteuning door individuele organisaties, zoals Vluchtelingenwerk, Stroomopwaarts, het Steunpunt Inburgering (Stichting Inclusia) en de taalschool (Echt Nederlands) verschilt aanzienlijk. Aangezien het in de meeste gevallen om slechts enkele respondenten gaat, is deze informatie opgenomen in Bijlage 1.
1 De gerapporteerde informatie over de tevredenheid van inburgeraars is hetzelfde als die in de monitor over 2022 en is verzameld in september
2023. Op de ambitie om de monitor over 2024 in het voorjaar van 2025 te publiceren, is ervoor gekozen om de inburgeraars niet opnieuw te bevragen.
-8-
Monitor Inburgering
3.3 Tevredenheid met inburgeringsresultaat Met betrekking tot de tevredenheid met het (tussentijdse) inburgeringsresultaat zijn veruit de meeste respondenten (zeer) tevreden; In Schiedam geldt dit gemiddeld voor 73% van de ondervraagde inburgeraars, in Maassluis voor 72% en in Vlaardingen voor 59%. Een vijfde deel staat neutraal tegenover het resultaat van hun inburgeringsproces. De ontevredenheid over het inburgeringsresultaat varieert van 3% in Maassluis tot 23% in Vlaardingen. Figuur 2. Tevredenheid van inburgeraars met het inburgeringsresultaat2
MVS-gemeenten totaal 3% 15% (zeer) tevreden
25%
neutraal
20%
65% 72%
(zeer) ontevreden
10% 23%
(zeer) tevreden
17% neutraal
18%
59%
(zeer) ontevreden
73%
2 De gerapporteerde informatie over de tevredenheid van inburgeraars is hetzelfde als die in de monitor over 2022 en is verzameld in september
2023. Op de ambitie om de monitor over 2024 in het voorjaar van 2025 te publiceren, is ervoor gekozen om de inburgeraars niet opnieuw te bevragen.
-9-
Monitor Inburgering
Ook in dit geval geldt dat het gaat om een gemiddelde score; de tevredenheid met individuele aspecten van het inburgeringsresultaat verschilt op punten sterk. Omdat het gaat om relatief kleine aantallen inburgeraars, worden ook deze resultaten hier niet afzonderlijk gerapporteerd.
- 10 -
Monitor Inburgering
4
Maatschappelijk perspectief
In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op enkele maatschappelijke aspecten van inburgering, met betrekking tot de groep inburgeraars met een inburgeringstraject onder de oude wetgeving. Daarbij wordt nader ingegaan op het slagingspercentage, het taalniveau van inburgeraars en het aantal statushouders dat na afronding van het inburgeringsproces een uitkering ontvangt. Daarnaast wordt gekeken naar het aantal statushouders dat een opleiding volgt of werk heeft en de zelfredzaamheid van inburgeraars. Omdat het afronden van een inburgeringstraject ten minste drie jaar kost, hebben de cijfers in dit hoofdstuk vrijwel uitsluitend betrekking op inburgeraars die onder de oude wet inburgeren. De cijfers geven om die reden beperkt inzicht in de resultaten van de nieuwe wet.
4.1 Slagingspercentage Van de inburgeraars die in 2020 aan hun inburgeringstraject zijn begonnen, voldeed op 1 januari 2024 ongeveer 52% aan de inburgeringsplicht door te slagen voor het inburgeringsexamen. Van het cohort dat in 2019 begon, was dit op 2 januari 2023 ongeveer 54%. Beide cohorten vallen onder de oude Wet inburgering. Figuur 3. Percentage inburgeraars dat op tijd is geslaagd voor het inburgeringsexamen, per cohort (incl. onzekerheidsmarge)3
54%
Maassluis 25%
52%
Vlaardingen
58%
55%
Schiedam
52%
0%
10%
20%
30%
cohort 2019
40%
50%
60%
70%
cohort 2020
Bron: Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), peildatum 2 januari 2023 (cohort 2019) en 1 januari 2024 (cohort 2020)
3 Uit privacyoverwegingen rapporteert DUO geen waarden meer die kleiner zijn dan 5. Hierdoor kan het exacte aandeel tijdig geslaagde
inburgeraars niet worden berekend. Het gerapporteerde percentage is het gemiddelde van het minimale en maximale aandeel inburgeraars dat op de peildatum geslaagd was voor het inburgeringsexamen. Het streepje aan het einde van iedere staaf geeft aan hoe groot de marge is.
- 11 -
Monitor Inburgering
Het percentage inburgeraars van cohort 2020 dat tijdig aan de inburgeringsplicht heeft voldaan, verschilt enigszins per gemeente; van ongeveer 52% in Schiedam tot 58% in Vlaardingen (minimaal 56%, maximaal 59%). Gezien het relatief kleine aantal inburgeraars kent het aandeel voor Maassluis een grote marge. Gemiddeld slaagde 25% op tijd voor het inburgeringsexamen; minimaal 13%, maximaal 38%. Waarom het aandeel geslaagden in Maassluis lager lijkt dan in Vlaardingen of Schiedam, kan op basis van beschikbare gegevens niet worden vastgesteld.
4.2 Taalniveau Van de inburgeraars die in 2020 aan hun inburgeringstraject zijn begonnen, had op 1 januari 2024 ongeveer 14% (minimaal 7%, maximaal 21%) examen gedaan op taalniveau B1 of hoger. Van het cohort dat in 2019 startte, gold dit op 2 januari 2023 voor ongeveer 15%. Sinds de invoering van de nieuwe Wet Inburgering is de ambitie dat zoveel mogelijk inburgeraars na het behalen van hun inburgeringsexamen Nederlands spreken, liefst op taalniveau B1. Hoewel deze monitor geen gegevens bevat over het aantal inburgeraars onder de nieuwe Wet, zijn er wel gegevens bekend over het aantal behaalde B1-niveaus in 2023. Figuur 4. Percentage inburgeraars dat bij het behalen van het inburgeringsexamen ten minste taalniveau B1 heeft4
Maassluis 0%
16%
Vlaardingen 14%
16%
Schiedam
16%
0%
5%
10%
15%
cohort 2019
cohort 2020
20%
25%
30%
Bron: Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO), peildatum 2 januari 2023 (cohort 2019) en 1 januari 2024 (cohort 2020)
4 Uit privacyoverwegingen rapporteert DUO geen waarden meer die kleiner zijn dan 5. Hierdoor kan het exacte aandeel tijdig geslaagde
inburgeraars niet worden berekend. Het gerapporteerde percentage is het gemiddelde van het minimale en maximale aandeel inburgeraars dat op de peildatum geslaagd was voor het inburgeringsexamen. De het streepje aan het einde van iedere staaf geeft aan hoe groot de marge is.
- 12 -
Monitor Inburgering
Deze percentages verschillen enigszins per gemeente. In Maassluis is het aandeel inburgeraars dat examen deed op taalniveau B1 of hoger het laagst; van alle inburgeraars die in 2020 begonnen, had op 1 januari 2024 niemand op dat taalniveau examen gedaan. In Vlaardingen was dit voor 14% het geval (minimaal 6%, maximaal 21%), in Schiedam voor 16% (minimaal 8%, maximaal 24%).
4.3 Uitstroom uit uitkeringen Een belangrijk aandachtspunt is dat inburgeraars zo snel mogelijk participeren in de samenleving, bijvoorbeeld door het hebben van werk of het volgen van een opleiding. Het percentage statushouders dat drie jaar na de start van hun uitkering werk heeft of een opleiding volgt, bedroeg in 2023 in Maassluis 12%, in Vlaardingen 18% en in Schiedam 19% (met als startjaar 2021). Daarbij gaat het om inburgeraars die in 2021 voor het eerst een uitkering ontvingen en om die reden onder de oude wet vallen. Figuur 5. Percentage statushouders dat drie jaar na de start van zijn of haar uitkering werk heeft of een opleiding volgt startjaar 2018
20% 18% 17%
Maassluis
startjaar 2019
12%
startjaar 2020 23%
Vlaardingen
Schiedam
startjaar 2021 29%
18% 18% 23% 24% 20% 19%
Bron: Stroomopwaarts (SOW)
In Maassluis en Schiedam zijn de percentages lager dan die van eerdere cohorten, in Vlaardingen is het percentage gelijk gebleven. Wel lijkt er in alle gemeenten sprake van een dalende trend. Naast participatie is ook duurzame uitstroom belangrijk. In dit geval wordt hiermee bedoeld dat een statushouder langer dan een halfjaar geen uitkering ontvangt. Ontvangt een statushouder binnen een half jaar opnieuw een uitkering, dan is er geen sprake van duurzame uitstroom.
- 13 -
Monitor Inburgering
In 2023 was het aandeel statushouders dat duurzaam is uitgestroomd 24% in Maassluis, 26% in Vlaardingen en 27% in Schiedam. Deze percentages zijn ongeveer gelijk aan die die van eerdere cohorten, met uitzondering van Schiedam; daar is de duurzame uitstroom iets toegenomen. Let op: bij deze cijfers gaat het om het aandeel van alle inburgeringsplichtige statushouders die in een bepaald jaar woonachtig waren in een betreffende gemeente. Daar vallen ook statushouders onder die (veel) langer dan drie jaar daarvoor startten met hun inburgeringstraject. Dit is een beduidend grotere groep dan het aandeel statushouders dat drie jaar na de start van een uitkering werk heeft of een opleiding volgt. Informatie over het aandeel statushouders dat drie jaar na de start van een uitkering duurzaam is uitgestroomd, is niet beschikbaar. Figuur 6. Percentage van alle statushouders dat in een bepaald jaar langer dan zes maanden geen uitkering meer ontving 2022 2023 Maassluis
24% 24%
26%
Vlaardingen
26%
Schiedam
23% 27%
Bron: Stroomopwaarts (SOW)
4.4 Zelfredzaamheid Naast het hebben van werk of het volgen van een opleiding, is ook zelfredzaamheid belangrijk. Om die reden is de ambitie dat zoveel mogelijk inburgeraars zelfredzaam zijn. Negen maanden na de start van een inburgeringstraject wordt gemeten of een inburgeraar voldoende zelfredzaam is (voor wat betreft het meedoen in de Nederlandse samenleving, taalvaardigheid, het vinden van werk/opleiding en in financiële zin). Het begeleidingstraject zelf duurt een jaar, waardoor dit cijfer vooral inzicht geeft in de voortgang die inburgeraars boeken.
- 14 -
Monitor Inburgering
Figuur 7. Percentage inburgeraars dat na negen maanden zelfredzaam is5
Maassluis
85%
Vlaardingen
Schiedam
95%
100%
Bron: Stroomopwaarts (SOW)
De cijfers laten zien dat veruit de meeste inburgeraars die in 2022 zijn begonnen aan hun inburgeringstraject na negen maanden voldoende zelfredzaam waren. In Maassluis ging het om 85% van alle inburgeraars, in Vlaardingen om 95% en in Schiedam zelfs om alle inburgeraars. Uit de verschillen tussen gemeenten kan in dit geval niet veel worden afgeleid; die zijn vooral een gevolg van het feit dat ze betrekking hebben op relatief weinig inburgeraars.
5 De cijfers hebben betrekking op inburgeraars die deelnamen aan het traject maatschappelijke begeleiding, onder de nieuwe Wet inburgering
2021. In Maassluis ging het om 20 inburgeraars, in Vlaardingen om 19 inburgeraars en in Schiedam om 11 inburgeraars.
- 15 -
Monitor Inburgering
5
Innovatieperspectief
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op enkele zaken die betrekking hebben op de inrichting van het nieuwe stelsel inburgering; het aantal inburgeraars met een dynamisch ontwikkelplan en de mate waarin MVS-netwerkpartners tevreden zijn. Bij dit laatste kijken we zowel naar de onderlinge samenwerking als de uitvoering van de nieuwe Wet Inburgering 2021. Onder MVS-netwerkpartners worden organisaties verstaan die een rol vervullen in het begeleiden van inburgering; van de gemeenten, Stroomopwaarts en de woningcorporaties tot het Centrum voor Jeugd en Gezin (CJG), Vluchtelingenwerk en andere maatschappelijke organisaties. Een volledige lijst is opgenomen in Bijlage 2.
5.1 Inburgeraars met dynamisch ontwikkelplan Volgens de nieuwe Wet Inburgering 2021 krijgen inburgeraars na hun intake een PIP, aangevuld met een dynamisch ontwikkelplan. Deze werkwijze is vanaf 1 januari 2022 verplicht. Zoals te zien is in figuur 7, wordt dit op grote schaal toegepast en was hier al mee gestart bij een deel van de inburgeraars dat vóór 1 januari 2022 aan het inburgeringsproces begon. Wel is het aandeel inburgeraars met een PIP in 2023 licht afgenomen, naar 89% in Maassluis, 82% in Vlaardingen en 81% in Schiedam. Een verklaring voor het feit dat het aandeel inburgeraars met een dynamisch ontwikkelplan lager is dan 100%, is onder meer dat mensen nog in de fase zitten van kennismaking, toetsafname of brede intake. Een PIP wordt namelijk pas na afronding hiervan opgesteld. Figuur 7. Percentage inburgeraars met een dynamisch ontwikkelplan6 15% Maassluis
95% 89% 2021
14% Vlaardingen
92% 82%
2022 2023
19% Schiedam
100% 81%
Bron: Stroomopwaarts (SOW)
6 Het is belangrijk om op te merken dat het opstellen van een PIP en dynamisch ontwikkelplan pas sinds 1 januari 2022 verplicht is; de genoemde
percentages reflecteren het aantal plannen dat vooruitlopend op de nieuwe Wet Inburgering is opgesteld.
- 16 -
Monitor Inburgering
5.2 Tevredenheid MVS-netwerkpartners Bij het begeleiden en ondersteunen van inburgeraars zijn veel verschillende organisaties betrokken. Hun tevredenheid met de onderlinge samenwerking en de uitvoering van de nieuwe Wet Inburgering 2021 is om die reden waardevol. Ten aanzien van het eerste valt op dat veruit de meeste MVS-netwerkpartners die hebben deelgenomen aan het onderzoek tevreden zijn over de onderlinge samenwerking: 67% is hier (zeer) tevreden over. Een kleinere groep, 27% staat neutraal tegenover de onderlinge samenwerking, 6% is (zeer) ontevreden. Figuur 8. Gemiddelde tevredenheid van MVS-netwerkpartners over de onderlinge samenwerking (n = 25)7 1%
5%
18%
Zeer tevreden
27%
Tevreden Neutraal Ontevreden Zeer ontevreden 49%
Daarbij moet wel worden opgemerkt dat het gaat om een gemiddelde; de tevredenheid over de samenwerking met individuele organisaties wisselt sterk. Omdat het gaat om relatief kleine aantallen respondenten, worden deze resultaten hier niet los gerapporteerd. De resultaten zijn wel opgenomen in Bijlage 2.
Uitvoering van de nieuwe Wet Inburgering 2021 Over de uitvoering van de nieuwe Wet Inburgering 2021 zijn MVS-netwerkpartners minder tevreden. Bijna de helft van de ondervraagde partners (48%) is het (zeer) eens met de stelling dat zij goed geïnformeerd worden over de uitvoering van de nieuwe wet. 16% Staat hier neutraal tegenover en ongeveer een derde (32%) is het hier (zeer) mee oneens. Ongeveer 4% van de invullers geeft aan het niet te weten. In
7 De gerapporteerde informatie over de tevredenheid van netwerkpartners is hetzelfde als die in de monitor over 2022 en is verzameld in
september 2023. Op de ambitie om de monitor over 2024 in het voorjaar van 2025 te publiceren, is ervoor gekozen om de partners niet opnieuw te bevragen.
- 17 -
Monitor Inburgering
vergelijking met de vorige meting, waar gevraagd is of men goed geïnformeerd werd over de voorbereiding op de nieuwe wet, is te zien dat de netwerkpartners nu minder tevreden zijn over het ontvangen van informatie over de uitvoering van de nieuwe wet. Figuur 9. Stelling m.b.t. Wet Inburgering 2021: ‘Wij worden goed geïnformeerd over (de uitvoering van) de nieuwe wet’ (n = 25)8
12% (3)
4% (1) 12% (3)
helemaal mee eens mee eens
20% (5)
36% (9)
neutraal mee oneens helemaal mee oneens
16% (4)
niet van toepassing / weet niet
Eenzelfde beeld is te zien bij de stelling of de netwerkpartners goed betrokken worden bij de uitvoering van de nieuwe wet: 48% van de ondervraagde partners is het eens met de stelling dat zij goed betrokken worden, tegenover 20% die er neutraal tegenover staat en 28% die het (zeer) met de stelling oneens is. Ongeveer 4% geeft aan het niet te weten. Figuur 10. Stelling m.b.t. Wet Inburgering 2021: ‘Wij worden goed betrokken bij de uitvoering van de nieuwe wet’ (n = 25) 8% 4% (2) (1)
16% (4)
helemaal mee eens mee eens
20% (5)
neutraal 32% (8) 20% (5)
mee oneens helemaal mee oneens niet van toepassing / weet niet
Ook bij onderstaande stelling zien we onder de MVS-netwerkpartners een zelfde beeld: 48% van de ondervraagde partners is het (zeer) eens met de stelling dat de 8 De gerapporteerde informatie over de tevredenheid van netwerkpartners is hetzelfde als die in de monitor over 2022 en is verzameld in
september 2023. Op de ambitie om de monitor over 2024 in het voorjaar van 2025 te publiceren, is ervoor gekozen om de partners niet opnieuw te bevragen.
- 18 -
Monitor Inburgering
MVS-gemeenten en Stroomopwaarts de uitvoering van de nieuwe wet goed oppakken. Ongeveer 28% staat hier neutraal tegenover en 16% is het (zeer) oneens met de stelling. Daarnaast geeft 8% aan het niet te weten. Figuur 11. Stelling m.b.t. Wet Inburgering 2021: ‘De gemeenten Maassluis, Vlaardingen en Schiedam en Stroomopwaarts pakken de uitvoering van de nieuwe wet goed op’ (n = 25)9
8% (2)
8% (2)
helemaal mee eens
16% (4)
mee eens
8% (2)
neutraal
28% (7)
32% (8)
mee oneens helemaal mee oneens niet van toepassing / weet niet
9 De gerapporteerde informatie over de tevredenheid van netwerkpartners is hetzelfde als die in de monitor over 2022 en is verzameld in
september 2023. Op de ambitie om de monitor over 2024 in het voorjaar van 2025 te publiceren, is ervoor gekozen om de partners niet opnieuw te bevragen.
- 19 -
Monitor Inburgering
6
Financieel perspectief
In dit hoofdstuk worden tot slot de financiële kenmerken van het inburgeringsproces geschetst; ontvangen rijksmiddelen, uitgaven en de kosten van uitkeringen (bijstand en bijzondere bijstand) aan statushouders met een inburgeringsplicht. Daarbij gaat het zowel om inburgeraars die onder de oude wet inburgeren, als om inburgeraars die onder de nieuwe wet inburgeren.
6.1 Ontvangen rijksmiddelen en uitgaven Elk jaar krijgen de gemeenten een Specifieke uitkering (SPUK) voor het aanbieden van inburgeringsvoorzieningen. Het bedrag van de SPUK is bedoeld voor het uitvoeren van de taken van de gemeente in de Wet inburgering 2021. Dit betreft het inkopen van taaltrajecten, de maatschappelijke begeleiding van asielstatushouders, het organiseren van het traject rond de participatieverklaring en de PIP. In de MVSregio voert Stroomopwaarts deze taken en verplichting voor de gemeenten uit. De hoogte van de SPUK wordt door het Rijk bepaald aan de hand van de jaarlijkse huisvestingstaakstelling en de hoeveelheid mensen die dit betreft via een stelsel van bevoorschotting in verschillende tranches verdeeld over 3 jaar. In de praktijk vestigen minder mensen zich ook daadwerkelijk in de gemeente. Ook volgt niet iedereen het volledige traject. Kinderen onder de 18 jaar vallen bijvoorbeeld onder de leerplicht en hoeven - buiten school - niet in te burgeren. Mensen van 67 jaar en ouder zijn niet verplicht een taaldiploma te halen. Deze facetten verklaren het verschil tussen de ontvangen SPUK-gelden en de overdrachten aan Stroomopwaarts. De (eventuele) overgebleven gelden vloeien terug naar het Rijk. Gemeente
Ontvangen SPUK-gelden 2023
Overgedragen aan Stroomopwaarts
Maassluis
€ 517.000
€ 258.000
Vlaardingen
€ 1.042.000
€ 485.000
Schiedam
€ 1.043.000
€ 430.000
Totaal
€ 2.602.000
€ 1.173.000
6.2 Totale jaarsom (bijzondere) bijstand Vanaf het moment van inschrijven op een woonadres in de gemeente en het niet hebben van inkomsten kan iemand bijstand aanvragen. In 2023 waren er 618 inburgeringsplichtige statushouders met een werkproces in de MVS-gemeenten. Gezamenlijk ontvingen zij € 3.784.145,- aan uitkeringen bijstand en bijzondere bijstand, gemiddeld € 6.123,- per statushouder. Dit is ongeveer 3% van het door SOW totale uitgegeven bedrag in de MVS-regio onder de post “Inkomen”. Het totaalbedrag is hoger dan in 2022. Dit komt doordat er in 2023 aanzienlijk meer
- 20 -
Monitor Inburgering
inburgeringsplichtige statushouders waren. Het gemiddeld bedrag per inburgeraar is vergelijkbaar met dat van eerdere edities. Net als in die edities, verschilt het bedrag enigszins per gemeente als gevolg van onderlinge verschillen in lokaal armoedebeleid en verschillen tussen de inburgeraars per gemeente. Tabel 3. Totale jaarsom aan uitkeringen bijstand en bijzondere bijstand 2023 Gemeente
Aantal inburgeringsplichtige statushouders met werkproces
Kosten bijstand en bijzondere bijstand
Maassluis
101
€ 839.376
Vlaardingen
282
€ 1.389.100
Schiedam
235
€ 1.555.669
Totaal
618
€ 3.784.145
Bron: Stroomopwaarts (SOW)
- 21 -
Monitor Inburgering
Bijlage 1: Uitkomsten vragenlijst inburgeraars Totaal MVS-gemeenten NB - In de hieronder gepresenteerde tabellen komt door afrondingsverschillen het totaal niet altijd uit op 100%
Tabel 2. Tevredenheid van inburgeraars met de ondersteuning tijdens het inburgeren, met en zonder niet van toepassing Organisatie
Zeer tevreden
Tevreden
Neutraal
Ontevreden
Zeer ontevreden
Niet van toepassing
Vluchtelingenwerk
25% (31%)
30% (36%)
23% (28%)
5% (6%)
(-)
18% (-)
Stroomopwaarts
25% (26%)
43% (45%)
14% (14%)
11% (12%)
2% (2%)
5% (-)
Steunpunt Inburgering
20% (24%)
36% (42%)
20% (24%)
7% (8%)
2% (3%)
14% (-)
Taalschool (Echt Nederlands)
16% (18%)
30% (34%)
18% (21%)
11% (13%)
11% (13%)
14% (-)
Stichting Inclusia
23% (40%)
23% (40%)
9% (16%)
2% (4%)
(-)
43% (-)
Tabel 3. Tevredenheid van inburgeraars met het inburgeringsresultaat Stelling
Helemaal mee eens
Mee eens
Neutraal
Niet mee eens
Helemaal niet mee eens
Ik voel me thuis in mijn nieuwe woonplaats
63%
33%
2%
-
2%
Ik ben tevreden over het niveau waarop ik Nederlands spreek
15%
30%
22%
24%
9%
Ik ben tevreden over wat ik elke dag doe (op het werk, opleiding, participatie)
26%
26%
22%
22%
4%
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse normen en waarden
24%
46%
22%
4%
4%
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse arbeidsmarkt en (werk)cultuur
22%
30%
41%
4%
2%
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer om mijn geldzaken te kunnen regelen
26%
43%
15%
9%
7%
Ik ben tevreden over mijn sociale contacten in mijn nieuwe woonplaats
30%
46%
13%
7%
4%
- 22 -
Monitor Inburgering
Maassluis Tabel 4. Tevredenheid van inburgeraars met de ondersteuning tijdens het inburgeren, met en zonder niet van toepassing Organisatie
Zeer tevreden
Tevreden
Neutraal
Ontevreden
Zeer ontevreden
Niet van toepassing
Vluchtelingenwerk
33% (38%)
33% (38%)
22% (25%)
(-)
(-)
11% (-)
Stroomopwaarts
(-)
78% (78%)
(-)
22% (22%)
(-)
(-)
Steunpunt Inburgering
11% (11%)
44% (44%)
44% (44%)
(-)
(-)
(-)
Taalschool (Echt Nederlands)
11% (13%)
44% (50%)
11% (13%)
22% (25%)
(-)
11% (-)
Stichting Inclusia
11% (20%)
22% (40%)
11% (20%)
11% (20%)
(-)
44% (-)
Tabel 5. Tevredenheid van inburgeraars met het inburgeringsresultaat Stelling
Helemaal mee eens
Mee eens
Neutraal
Niet mee eens
Helemaal niet mee eens
Ik voel me thuis in mijn nieuwe woonplaats
78%
22%
-
-
-
Ik ben tevreden over het niveau waarop ik Nederlands spreek
11%
33%
56%
-
-
Ik ben tevreden over wat ik elke dag doe (op het werk, opleiding, participatie)
22%
33%
33%
11%
-
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse normen en waarden
22%
44%
33%
-
-
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse arbeidsmarkt en (werk)cultuur
11%
44%
44%
-
-
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer om mijn geldzaken te kunnen regelen
44%
33%
11%
-
11%
Ik ben tevreden over mijn sociale contacten in mijn nieuwe woonplaats
56%
44%
-
-
-
- 23 -
Monitor Inburgering
Tabel 6. Opmerkingen inburgeraars over ondersteuning door organisaties tijdens het inburgeren Opmerking Ik ben niet tevreden over de cursus Nederlands. Ik heb meer uitleg en documentatie nodig. Ik heb dit doorgegeven. Ik wil dat de cursus meer aandacht aan ons besteedt Ik kan niet opschieten met de persoon die de schakel is tussen mij en de gemeente Maassluis. Het helpt me niet. Hij verstaat mijn taal niet, ik begrijp hem niet.
Vlaardingen Tabel 7. Tevredenheid van inburgeraars met de ondersteuning tijdens het inburgeren, met en zonder niet van toepassing Organisatie
Zeer tevreden
Tevreden
Neutraal
Ontevreden
Zeer ontevreden
Niet van toepassing
Vluchtelingenwerk
16% (20%)
32% (40%)
26% (33%)
5% (7%)
(-)
21% (-)
Stroomopwaarts
26% (28%)
32% (33%)
16% (17%)
16% (17%)
5% (6%)
5% (-)
Steunpunt Inburgering
21% (27%)
26% (33%)
16% (20%)
11% (13%)
5% (7%)
21% (-)
Taalschool (Echt Nederlands)
16% (17%)
26% (28%)
21% (22%)
11% (11%)
21% (22%)
5% (-)
Stichting Inclusia
32% (55%)
21% (36%)
5% (9%)
(-)
(-)
42% (-)
Tabel 8. Tevredenheid van inburgeraars met het inburgeringsresultaat Stelling
Helemaal mee eens
Mee eens
Neutraal
Niet mee eens
Helemaal niet mee eens
Ik voel me thuis in mijn nieuwe woonplaats
53%
42%
-
-
5%
Ik ben tevreden over het niveau waarop ik Nederlands spreek
21%
21%
11%
37%
11%
Ik ben tevreden over wat ik elke dag doe (op het werk, opleiding, participatie)
37%
16%
16%
32%
-
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse normen en waarden
21%
42%
21%
5%
11%
- 24 -
Monitor Inburgering
Vervolg tabel 8. Tevredenheid van inburgeraars met het inburgeringsresultaat Stelling
Helemaal mee eens
Mee eens
Neutraal
Niet mee eens
Helemaal niet mee eens
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse arbeidsmarkt en (werk)cultuur
26%
21%
37%
11%
5%
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer om mijn geldzaken te kunnen regelen
16%
42%
21%
16%
5%
Ik ben tevreden over mijn sociale contacten in mijn nieuwe woonplaats
26%
32%
21%
16%
5%
Tabel 9. Opmerkingen inburgeraars over tevredenheid inburgeringsresultaat Opmerking Dears, I would like to thank you in the beginning for the effort you tried to put in to make the integration process easier. Although, I do have my concerns about it. Even though I proved myself many times that I am A2 level (did 3 placement tests (June 2022, September 2022, and November 2022), I was obligated to start over from the A0 level, with an excuse that I didn't comply with this level while the true case is no one had the same level as me, so they can't open a class for me only. I could understand the case of course. But I find it unfair to take levels (A0, A1) I already spent time and effort to study it before. These individual cases could suppress the newcomers from continuing their studies, as they feel unfair and stop their future plans of integrating into Dutch society from coming true. Wat ik heb geleerd is niet door mijn inburgeringscursus. Ik leer de Nederlandse taal door mijn werk. De inburgeringscursus in Schiedam is slecht en heel duur. In de participatie cursus werd Turks en Arabisch gesproken terwijl tegen mij werd gezegd dat je goed Nederlands moet kunnen begrijpen en spreken. Ik was 1 van de weinige cursist die Nederlands kon praten.
De hele inburgeringstraject van Schiedam en Vlaardingen is alleen gericht op vluchtelingen en niet op emigranten voor gezinshereniging die zelf alles moeten betalen en gemotiveerd zijn om te leren.
Tabel 10. Opmerkingen inburgeraars over ondersteuning door organisaties tijdens het inburgeren Opmerking Al meerdere casemanagers gehad bij Stroomopwaarts voor het "begeleiden" van de inburgeringscursus. Maar er is geen begeleiding, uit zichzelf wordt er geen contact opgenomen. Je moet jezelf zien te redden omdat er vanuit wordt gegaan dat jouw partner je helpt. Dat moet doen Onvoldoende voor sociale activiteiten. Goed opletten is alleen voldoende voor de verplichte kost.
- 25 -
Monitor Inburgering
Schiedam Tabel 11. Tevredenheid van inburgeraars met de ondersteuning tijdens het inburgeren, met en zonder niet van toepassing Organisatie
Zeer tevreden
Tevreden
Neutraal
Ontevreden
Zeer ontevreden
Niet van toepassing
Vluchtelingenwerk
33% (38%)
27% (31%)
20% (23%)
7% (8%)
(-)
13% (-)
Stroomopwaarts
40% (40%)
40% (40%)
20% (20%)
(-)
(-)
(-)
Steunpunt Inburgering
27% (31%)
40% (46%)
13% (15%)
7% (8%)
(-)
13% (-)
Taalschool (Echt Nederlands)
20% (25%)
27% (33%)
20% (25%)
7% (8%)
7% (8%)
20% (-)
Stichting Inclusia
20% (38%)
27% (50%)
7% (13%)
(-)
(-)
47% (-)
Tabel 12. Tevredenheid van inburgeraars met het inburgeringsresultaat Stelling
Helemaal mee eens
Mee eens
Neutraal
Niet mee eens
Helemaal niet mee eens
Ik voel me thuis in mijn nieuwe woonplaats
60%
33%
7%
-
-
Ik ben tevreden over het niveau waarop ik Nederlands spreek
13%
47%
7%
20%
13%
Ik ben tevreden over wat ik elke dag doe (op het werk, opleiding, participatie)
20%
33%
27%
13%
7%
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse normen en waarden
33%
53%
13%
-
-
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer over de Nederlandse arbeidsmarkt en (werk)cultuur
27%
33%
40%
-
-
Ik ben tevreden over de manier waarop ik leer om mijn geldzaken te kunnen regelen
20%
60%
13%
-
7%
Ik ben tevreden over mijn sociale contacten in mijn nieuwe woonplaats
13%
67%
13%
-
7%
- 26 -
Monitor Inburgering
Tabel 13. Tevredenheid van inburgeraars met het inburgeringsresultaat (opmerkingen) Opmerking Aangezien ik goed thuis kan zijn ....blijkt het moeilijk om begrip op te brengen voor de dwingende plicht om in te burgeren zoals jullie die bedacht hebben. Ik wens in dit prachtige land te leven in goedheid, vrede en veiligheid.
- 27 -
Monitor Inburgering
Bijlage 2: Uitkomsten vragenlijst MVSnetwerkpartners Tabel 14. MVS-netwerkpartners Organisatie Albeda
Gemeente Vlaardingen
Stichting Aanzet
Antipesto
Het Net
Stichting VIB
Bibliotheek Maassluis
Horizontaal
Stroomopwaarts
Bibliotheek Schiedam
Humanitas
Taalkans
Bibliotheek Vlaardingen
Inclusia
UB Works
Buurtwerk
Lezen en schrijven
Un1ek
CJG Rijnmond
Meredia
Vluchtelingenwerk
COA
Minters
Voorlichters Gezondheid
De internationale vos
Nidos
Waterweg Wonen
DOCK
NL Educatie
Wijzer
Echt Nederlands
Novum NL
Woonplus
Elk kind doet mee
Politie
WOT Schiedam
Gemeente Maassluis
Refugeeteam
Gemeente Schiedam
Samenwerking
Tabel 15. Tevredenheid van MVS-netwerkpartners over de onderlinge samenwerking Organisatie
(Zeer) tevreden
Neutraal
(Zeer) ontevreden
De gemeente
58%
32%
11%
Woningcorporatie
89%
11%
-
Stroomopwaarts
62%
29%
10%
Vluchtelingenwerk
59%
41%
-
Steunpunt Inburgering
70%
20%
10%
De Taalschool
91%
9%
-
Stichting Voorlichters Gezondheid
67%
33%
-
Stichting Inclusia
65%
29%
6%
- 28 -
Monitor Inburgering
Tabel 16. Tevredenheid van MVS-netwerkpartners over de eigen rol Stelling
(Zeer) eens
Neutraal
(Zeer) oneens
De rol van onze eigen organisatie in de samenwerking met anderen is duidelijk
69%
15%
15%
Wij weten waarover en met welke organisatie(s) we moeten afstemmen
58%
27%
15%
- 29 -