Bijlage Meerjarenperspectief Grondexploitaties 2023

Meerjarenperspectief grondexploitaties 2023 1

Inhoud 1

2

Inleiding ...................................................................................... 4 1.1

Aanleiding.................................................................................................................... 4

1.2

Doelstelling .................................................................................................................. 4

1.3

Leeswijzer .................................................................................................................... 4

1.4

Grondexploitaties ........................................................................................................ 4

Verloop grondexploitaties en financiële effecten ....................... 5 2.1

Kaderafwijkingen......................................................................................................... 5

2.2

Financiële effecten ....................................................................................................... 5

2.3

Reserves ....................................................................................................................... 6

2.3.1

Egalisatiereserve grondbedrijf ............................................................................. 6

2.3.2

Risicoreserve binnen weerstandsvermogen......................................................... 6

2.4 3

Gehanteerde parameters voor de herzieningen .......................................................... 6

Programma en realisatie .............................................................8 3.1

Inleiding ...................................................................................................................... 8

3.2

Economie ..................................................................................................................... 8

3.2.1

Beleid .................................................................................................................... 8

3.2.2

Behoefteraming bedrijventerrein ......................................................................... 9

3.2.3

Kantorenlocaties in Schiedam ............................................................................. 9

3.2.4

Grondexploitaties ............................................................................................... 10

3.2.5

Schieveste Fase 5 ................................................................................................. 11

3.2.6

Spaanse Polder ....................................................................................................12

3.2.7

’s-Graveland Zuid ................................................................................................13

3.2.8

’s Graveland Midden ...........................................................................................13

3.2.9

’s Graveland Noord..............................................................................................14

3.2.10

Wilhelminahaven Zuid ........................................................................................ 15

3.3

Wonen.........................................................................................................................16

3.3.1

Beleid ...................................................................................................................16

3.3.2

Marktontwikkelingen ..........................................................................................16

3.3.3

Woningbouw binnen gemeentelijke grondexploitaties ......................................16

3.3.4

Grondexploitaties ................................................................................................ 17

3.3.5

Stationsomgeving ................................................................................................ 17

3.3.6

Woonontwikkeling Schieveste ............................................................................19

3.3.7

Parkweg Midden ................................................................................................ 20

3.3.8

Toernooiveld .......................................................................................................21

3.3.9

Lange Achterweg ............................................................................................... 22 2

3.3.10 4

Van Deventer driehoek noord (D3H)................................................................. 22

Grondexploitaties in wording ................................................... 24 4.1

Inleiding .................................................................................................................... 24

4.2

Staatsliedenbuurt ...................................................................................................... 24

4.3

Joppelaan .................................................................................................................. 24

5

Vennootschapsbelasting overheidsbedrijven ........................... 24

6

Afgesloten Grondexploitaties.................................................... 25

Afbeelding voorzijde: Ruimtelijk kader havens – ruimtelijke basis voor grondexploitatie Wilhelminahaven-Zuid

3

1 Inleiding 1.1 Aanleiding Op grond van de Gemeentewet, artikel 212, heeft de gemeenteraad in 2020 de Kadernota Grond 2020 vastgesteld. Hierin is bepaald dat jaarlijks een Meerjarenperspectief Grondexploitaties (MPG) moet worden opgesteld. Het MPG geeft ook invulling aan de artikelen 16 en 70 van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV).

1.2 Doelstelling Het MPG wordt opgesteld om verantwoording af te leggen over de grondexploitaties. De inhoud van het MPG is een aanvulling op de jaarrekening. Er is input verwerkt uit de jaarrekening (boekwaarden) en het MPG geeft weer input voor de begroting (investeringen, voorziening en weerstandsvermogen). De cijfermatige basis hiervoor is te vinden in de geheime bijlage (de jaarschijven).

1.3 Leeswijzer

In hoofdstuk 2 – Verloop grondexploitaties en financiële effecten - wordt het verloop van de grondexploitaties en het totale financiële effect weergegeven. Dit is een samenvattend hoofdstuk die de aansluiting geeft met de jaarrekening en de algemene begroting. In hoofdstuk 3 worden de programma’s ‘wonen’ en ‘economie’ beknopt beschreven en de grondexploitaties separaat behandeld. In hoofdstuk 4 tot en met 6 worden respectievelijk de grondexploitaties in wording, de vennootschapsbelasting voor overheidsbedrijven en de afgesloten grondexploitatie behandeld.

1.4 Grondexploitaties In de gemeente Schiedam lopen er momenteel twaalf grondexploitaties, in onderstaande tabel staan de grondexploitaties. Tabel: Actieve grondexploitaties met plansaldi van vorig jaar en dit jaar, de looptijd en het te realiseren programma (nog te realiseren gronduitgifte)

4

bedragen in miljoenen €

Project

Schieveste fase 5 Gravenland zuid Spaanse Polder Graveland Midden Graveland Noord Wilhelminahaven Zuid Stationsomgeving Schieveste Woonontwikkeling Parkweg Midden Toernooiveld Lange Achterweg Nieuw Mathenesse D3H

Contante waarde Looptijd woning 2023 (t/m) en € 0,90 € 2,54 € 2,44 € 1,30 € 0,02 € 1,76 -€ 0,73 -€ 11,01 -€ 11,80 -€ 0,86 € 0,16 € 1,15

2026 2024 2026 2028 2025 2026 2027 2031 2024 2024 2024 2028

programma te realiseren # m2 # m2 comm. # ha voorz. bedrijf kantoor 16.606 5,7 7,4 5,4 2,7 3,9

359 3.026

13.740

12.240

7 215

6.459

2 Verloop grondexploitaties en financiële effecten 2.1 Kaderafwijkingen Gedurende de voortgang van een grondexploitatie kan het voorkomen dat er veranderingen optreden die dusdanig groot zijn dat de grondexploitatie tussentijds herzien moet worden omdat ze afwijken van de kaders van de gemeenteraad. Gedurende 2022 zijn de grondexploitaties Schieveste Woonontwikkeling, Stationsomgeving en Spaanse Polder herzien. De grondexploitaties Wilhelminahaven Zuid en D3H (Noord) zijn geopend. In het afgelopen jaar hebben we enorme prijsinflatie gekend. De kostenstijgingen hebben gezorgd dat de grondexploitaties onder druk zijn komen te staan en een paar grondexploitaties hebben moeten putten uit de risicoreserve om het programma mogelijk te blijven maken.

2.2 Financiële effecten Onder de grondexploitaties wordt onderscheid gemaakt tussen winstgevende en verlieslatende grondexploitaties. Voor de verlieslatende grondexploitaties wordt een voorziening getroffen om het voorzienbaar tekort af te dekken. Deze voorziening wordt met iedere actualisatie bijgesteld (in ieder geval eenmaal per jaar met het de actualisatie van het MPG, maar ook in het geval van tussentijdse herzieningen). Voorziening ‘Dekking tekorten bouwgrondexploitaties’ en ‘Surplus per grex’ Per 1-1-2023 bedraagt het tekort op de verlieslatende grondexploitaties € 24,4 miljoen, dit was €19,8 miljoen op 1-1-2022. Van dit tekort wordt € 2,5 miljoen gedekt door de voorziening ‘Surplus per grex’. Dit is een voorziening voor grondexploitaties die ten opzichte van de huidige boekwaarde in resultaat verslechteren. De overige € 21,9 miljoen wordt gedekt door de voorziening ‘Dekking tekorten bouwgrondexploitaties’. Per 1-1-2023 bedraagt het saldo op de winstgevende exploitaties € 10,3 miljoen.

5

2.3 Reserves 2.3.1 Egalisatiereserve grondbedrijf De gemeenteraad heeft besloten om een egalisatiereserve grondbedrijf in te stellen om zo de financiële verwevenheid van grondexploitaties te onderbouwen. Dit is één van de bouwstenen om aan te tonen dat alle grondexploitaties samen moeten worden gezien als één ondernemingsactiviteit. In de onderstaande tabel ziet u het verloop van de ‘egalisatiereserve grondbedrijf’

Bedragen x € 1 miljoen

Egalisatie reserve

Stand 1 -1 -2022

0,32 0,37 0,69

Mutaties Stand 31-12-2023

De mutaties bestaan uit stortingen van de winsten betreffende Spaanse Polder, ’s-Graveland Midden en ’s-Graveland Zuid..

2.3.2 Risicoreserve binnen weerstandsvermogen Het totale risicoprofiel voor de grondexploitaties komt voort uit de separate risicoanalyses. Onderstaande tabel geeft het totale risicoprofiel van de grondexploitaties weer per 1-1-2023.

2022

Weerstandsvermogen bedragen X € 1 miljoen Risico's per 1 januari

2023

Kansen per 1 januari

6,8 -8,1

9,5 -7,8

benodigd weerstandv erm ogen

6,8

9,5

De stijging van de risico’s wordt met name veroorzaakt door de opening van nieuwe grondexploitaties. In het weerstandvermogen worden boekhoudkundig alleen de risico’s verwerkt. De kansen worden pas verwerkt als zij zich voordoen.

2.4 Gehanteerde parameters voor de herzieningen Bij het opzetten van een grondexploitatie worden -zoveel mogelijk- uniforme parameters gehanteerd. Voor het herzien van grondexploitaties heeft het college parameters vastgesteld waarmee de grondexploitaties zijn aangepast. Deze parameters zijn:   



Rente: Disconteringsvoet: Kostenstijging:

1,7 % 2,0 %

 6% in 2023,  3% in 2024,  2% in 2025 en verder. Opbrengstenstijging wonen:  0% in 2023,  1% in 2024,  2% in 2025 en verder. 6



Opbrengstenstijging niet wonen : 2,0 %.  0% in 2023 en 2024,  1% in 2025,  2% in 2026 en verder.

Van de bovenstaande parameters –met peildatum 1 januari 2023- zou met de nieuwste gegevens verwacht kunnen worden dat de kostenstijging in 2023 wellicht wat lager zou kunnen vallen dat geraamd. Daar staat tegenover dat de opbrengststijging ook lager zou kunnen uitvallen dan begroot. De onzekerheid in de woningmarkt is momenteel hoog. Woningprijzen dalen met name in het hogere segment en dan met name in de regio’s waar de sterkste stijging heeft plaatsgevonden, zoals Haarlem en omgeving.

7

3 Programma en realisatie 3.1 Inleiding In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de beleidsvelden Wonen en Economie. Per beleidsveld worden de grondexploitaties toegelicht.

3.2 Economie 3.2.1 Beleid Het beleidskader voor de gemeentelijke economische ontwikkelingen wordt gevormd door de in november 2021 vastgestelde Economische visie ‘Kansen voor Schiedam’ en het daarop gebaseerde Uitvoeringsprogramma economie, en de gebiedsontwikkelingsvisies en programma’s ten aanzien van de vier economische kerngebieden van Schiedam:    

Binnenstad: Ontwikkelingsvisie voor de binnenstad ‘Stad aan de Schie’, vastgesteld 2012, en Uitvoeringsprogramma(‘s), vierde actualisatie vastgesteld in 2022; Havens: Ruimtelijk raamwerk Havens, vastgesteld 2022; Nieuw-Mathenesse: Ruimtelijk raamwerk Nieuw-Mathenesse, vastgesteld 2021 (eerste deel specifiek gericht op deelgebieden Noord en Distilleercluster); SchieDistrict: Ontwikkelperspectief SchieDistrict, vastgesteld 2019.

Strategie werklocaties MRDH Voor het versterken van het economisch vestigingsklimaat en functioneren van de regio is Schiedam aangesloten bij het samenwerkingsverband Metropoolregio Rotterdam Den Haag (MRDH). De Strategie werklocaties 2019-2030 is daarbij een belangrijk afwegings- en afsprakenkader, mede gericht op de vraag vanuit de provincie Zuid Holland om regionale afstemming ten aanzien van werklocaties. De Strategie stuurt op kwaliteit van werklocaties (bedrijventerreinen, kantorenlocaties, detailhandel), marktevenwicht in vraag en aanbod naar werklocaties en verduurzaming en bevat per gemeente concrete opgaven in dat kader. Economische visie 2021; Strategie werklocaties Schiedam In de Economische visie ‘Kansen voor Schiedam’ is de kadernota Economie uit 2016 geactualiseerd en uitgebreid en zijn ‘Maken en Beleven’ als de centrale speerpunten benoemd voor versterking van het vestigingsklimaat en de toekomstbestendige economische ontwikkeling van Schiedam. De Economische visie bevat bovendien de Strategie werklocaties Schiedam. In dit ruimtelijk-economische deel van de visie zijn de kwantitatieve aspecten (o.a. behoefteramingen en behoud van voldoende en passende ruimte voor bedrijvigheid en werkgelegenheid) en kwalitatieve ambities en uitgangspunten (o.a.

efficiënt grondgebruik, verduurzaming, en inzet op sterke maakclusters maritiem, mechatronica, distillateurs) ten aanzien van de drie typen werklocaties bedrijventerreinen, kantorenlocaties en detailhandel/publieksvoorzieningencentra tot 2030 benoemd. Naast deze gemeentebreed geldende ruimtelijk-economische uitgangspunten beschrijft de Strategie werklocaties de voortzetting van de integrale gebiedsgerichte aanpak van de voornoemde vier economische kerngebieden Binnenstad, Havens, Nieuw-Mathenesse en SchieDistrict, als essentieel onderdeel van een sterk, aantrekkelijk en toekomstbestendig economisch vestigingsklimaat. Beter benutten bedrijventerreinen, transformatie, compensatie, woon-werkakkoord PZH 8

Het noordelijk deel van het bedrijventerrein Nieuw-Mathenesse (locatie voormalige glasfabriek en de Van Deventerdriehoek- D3H) zal worden getransformeerd van bedrijventerrein naar een woongebied met ook een aanzienlijk deel werkfuncties (zie ook §6.2). Voor het transformeren van (een deel van) een bedrijventerrein met hogere milieucategorieën (>3) bestaat op basis van Provinciale regelgeving een compensatieplicht. In samenwerking en afstemming met de MRDH is daarom een compensatieplan opgesteld. Hierin wordt aangegeven hoe de gemeente Schiedam zowel kwantitatief als kwalitatief de te transformeren hectares bedrijventerrein compenseert en, meer in het algemeen, voldoende ruimte voor bedrijvigheid waarborgt voor de komende jaren. Dit gebeurt door ontwikkeling van nieuw bedrijventerrein, het beter benutten van bestaande bedrijfslocaties (door o.a. intensiveren van grondgebruik en verbeteren van functioneel gebruik conform milieucategorie) en functiemenging. In tabel 1 staan de diverse opties en beoogde acties en ontwikkelingen voor het optimaal benutten van ruimte voor economische activiteiten en werkgelegenheid. Deze zijn zowel opgenomen in de Economische visie als in het tussen de gemeente Schiedam en de provincie Zuid Holland gesloten Bestuurlijk woon-werkakkoord.

3.2.2 Behoefteraming bedrijventerrein Schiedam telt ca. 11.000 banen op de bedrijventerreinen. Dit is 30% van de totale Schiedamse werkgelegenheid. Op basis van een prognose van de groei van de werkgelegenheid, de historische uitgifte en de vervangingsvraag is een kwantitatieve extra vraag naar bedrijventerreinen in Schiedam bepaald van ca. 17 tot 21 ha tot 2030.

3.2.3 Kantorenlocaties in Schiedam De kantoren leveren eveneens zo’n 30% van de werkgelegenheid in Schiedam. De totale kantorenvoorraad bedraagt ca. 217.000 m2 bedrijfsvloeroppervlak (bvo). Kantorenlocaties zijn aangewezen gebieden waar grotere, zelfstandige kantoren (>1000 m2) zijn gevestigd of 9

zich kunnen vestigen. In Schiedam worden drie kantorenlocaties onderscheiden op basis van ruimtelijke regelgeving van PZH: Vijfsluizen, ’s-Graveland zuid (langs de De Brauwweg) en het gebied rond station Schiedam Centrum (waaronder het gebied Schieveste). De plancapaciteit voor kantoren op Schieveste is fors gereduceerd als gevolg van de geplande woningbouwontwikkeling daar (resterend naast bestaande kantoren: ca. 10.000 m2 bvo). Een deel van de oorspronkelijke plancapaciteit van Schieveste is nu gepland aan de noordzijde van de A20, langs de zuidrand van de bedrijventerreinen ’s-Graveland zuid en Spaanse Polder. Hier is 30.000 m2 bvo bestemd voor kantoren, bij voorkeur gerelateerd aan en/of gericht op het mechatronicacluster en MICS (eea conform Ontwikkelperspectief en Economische visie). Met het verplaatsen van de plancapaciteit voor kantoren is feitelijk één (te ontwikkelen) kantorenzone ontstaan in de invloedssfeer van IC/metro/tram/busstation Schiedam Centrum, lopend van het stationsplein, langs de Schie en de A20 tot aan het kantoorgebouw aan de De Brauwweg. Het gebied rondom station Schiedam Centrum biedt vanwege de centrale ligging, een optimale en multimodale bereikbaarheid, de beschikbaarheid van een aanzienlijke plancapaciteit en de aanwezige bedrijventerreinen met sterke bedrijfsclusters, goede vestigingsfactoren voor de ontwikkeling van zelfstandige kantoren.

Op Vijfsluizen is bovendien nog 12.750 m2 beschikbaar voor havengerelateerde kantoorruimte, waarmee het maritieme en offshore cluster verder kan worden versterkt. Uitgangspunten ten aanzien van kantoorontwikkelingen zijn:  ontwikkeling van nieuwe zelfstandige kantoren alleen op de daartoe aangewezen, goed en multimodaal ontsloten kantorenlocaties; optimale benutting van aanwezige OVmogelijkheden;  de beschikbare plancapaciteit voor kantoren benutten voor het versterken van de economische structuur, de sterke maakclusters die in Schiedam gevestigd zijn (maritiem, mechatronica, distillateurs) en de profilering van een gebied;  inzet op het verplaatsen van kantoren van minder goede en incourante plekken naar de aangewezen kantorenlocaties, wanneer zich daartoe mogelijkheden voordoen, waarbij tevens ruimte kan worden vrijgespeeld voor nieuwe (woon-)ontwikkelingen. Behoefteraming kantoren Schiedam De vraag naar kantoren tot 2030 is in beeld gebracht op basis van een prognose van de werkgelegenheid, de vervangingsvraag, de historische opname en ontwikkelingen in kantoorgebruik. Hieruit blijkt dat met de nog beschikbare plancapaciteit voor kantoren van ca. 52.750 m2, in 2030 wordt uitgekomen op +/- 5000 m2: verwachte vraag en aanbod zijn dus vrijwel in evenwicht.

Zowel kwantitatief als kwalitatief is er voldoende marktruimte beschikbaar (ladderonderbouwing kantoren, adviesbureau BSP 2021).

3.2.4 Grondexploitaties De onderstaande grondexploitaties zijn geopend om invulling te geven aan bovenstaand economisch beleid. Nota bene: Schieveste fase 5 staat opgenomen onder het beleidsveld economie. In de gemeentelijke administratie valt Schieveste fase 5 onder het programma Ruimtelijke inrichting in samenhang.

10

3.2.5 Schieveste Fase 5 Kenmerken Het plangebied ligt tussen de A20, de Schie, het spoor en de ’sGravelandseweg. In oktober 2017 zijn de bioscoop, restaurants en de parkeergarage open gegaan. Ook is het openbaar gebied voor een groot deel gerealiseerd. De laatste fase betreft de ontwikkeling van een hotel en de buitenruimte daar omheen. Voor het hotel is eind 2019 een grondovereenkomst gesloten met een ontwikkelende marktpartij. Programma De combinatie van bioscoop, hotel, Park & Ride en aanvullende leisure (ten behoeve van station Schiedam Centrum) maakt dat de verschillende functies elkaar versterken. Het programma is als volgt opgebouwd:

Daarnaast zijn er in totaal circa 748 parkeerplaatsen gerealiseerd voor de bovenstaande functies en is er in deze parkeergarage een Park & Ride-voorziening van 450 parkeerplaatsen. De aanwezigheid van het coronavirus heeft grote invloed op de maatschappij en ook op de markt van hotels en aanverwante functies. Op verzoek van de hotelontwikkelaar is er vanaf 2020 meegewerkt aan verlengingen van de grondovereenkomst. Verschillenanalyse Ten opzichte van de MPG herziening 2022 zijn er geen noemenswaardige verschillen. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

Risico’s en kansen Er is nog een beperkt risico dat de hotelontwikkelaar afhaakt.

11

MPG 2023 0,99 0,91

0,97 0,90

3.2.6 Spaanse Polder Kenmerken Spaanse Polder betreft een grondexploitatiebegroting voor de herontwikkeling van het Schiedamse deel van de Spaanse Polder. In dit gebied worden erfpachtgronden opnieuw uitgegeven na overeenstemming over de herontwikkeling van de percelen. In december 2020 is het nieuwe bestemmingsplan vastgesteld. Spaanse Polder is samen met de ’s-Gravelandsepolder onderdeel van één gebiedsontwikkeling. Hiermee in lijn zullen medio 2023 de betrokken grondexploitaties worden samengevoegd. Programma Spaanse Polder blijft een bedrijventerrein maar het moet wel vernieuwd worden en er moet verdichting plaatsvinden. Met name aan de Bokelweg en de Kommiezenlaan langs de A20 moet meer ruimte komen voor publieksfuncties en kantoren. Het programma bestaat uit uitgeefbare kavels waarvan de oppervlakte circa 7,4 hectare is. Verschillenanalyse Doordat het ontwikkelperspectief houvast geeft voor de betrokken partijen vindt er een verschuiving plaats van investeringen. In vooral Spaanse Polder en ’s-Graveland-zuid wordt nu gezien dat erfpachters ontwikkelmogelijkheden zien en met plannen komen. De grondprijzen zijn bijgesteld in de grondprijzenbrief, hierdoor stijgen de opbrengsten. De kosten zijn opgehoogd als gevolg van prijsstijgingen, voor deze nieuwe prijzen is het prijzenboek gevolgd. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

Her. Jan. 3,25 3,00

2,73 2,52

MPG 2023 2,64 2,44

Risico’s en kansen Als er geen overeenstemming wordt bereikt met de huidige erfpachters, dan is het waarschijnlijk dat de gronduitgifte trager loopt. Het risico op een tragere gronduitgifte wordt zo goed mogelijk tegemoet gekomen door inkomsten voortkomend uit overbruggingsovereenkomsten.

12

3.2.7 ’s-Graveland Zuid Kenmerken ’s-Graveland Zuid betreft een grondexploitatiebegroting voor de herontwikkeling van het zuidelijk deel van de ‘sGravelandsepolder. In dit gebied worden erfpachtgronden opnieuw uitgegeven na overeenstemming over de herontwikkeling van de percelen. In december 2020 is het nieuwe bestemmingsplan vastgesteld. Programma De ‘s-Gravelandsepolder blijft een bedrijventerrein maar het moet wel vernieuwd worden en er moet verdichting plaatsvinden. Met name aan de Nieuwpoortweg langs de A20 moet meer ruimte komen voor publieksfuncties en kantoren. Het programma bestaat uit uitgeefbare kavels waarvan de oppervlakte circa 5,7 hectare is. Verschillenanalyse Kostenstijgingen en winstneming geven een lager plansaldo. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

MPG 2023 3,01 2,90

2,64 2,54

Risico’s en kansen ’s-Graveland Zuid is het verst gevorderd in de herontwikkeling. Een subsidiekans is er voor de aanleg van de langzaam verkeerroutes langs de Schie.

3.2.8 ’s Graveland Midden Kenmerken ’s-Graveland Midden betreft een grondexploitatiebegroting voor de herontwikkeling van het middendeel van de ‘s-Gravelandsepolder. In dit gebied worden erfpachtgronden opnieuw uitgegeven na overeenstemming over de herontwikkeling van de percelen. Daarnaast wordt het gemeentelijk terrein aan de Van Heekstraat uitgegeven aan een partij. In december 2020 is het nieuwe bestemmingsplan vastgesteld. Het gebied tussen de Algerastraat – De Schie – Rijksweg – ’s-Gravelandseweg betreft het

13

plangebied voor de Mechatronica Innovatie Campus Schiedam. Voor de ontwikkeling van deze campus is sprake van een marktinitiatief. Programma De ‘s-Gravelandsepolder blijft een bedrijventerrein maar het moet wel vernieuwd worden en er moet verdichting plaatsvinden. De ’s-Gravelandseweg is daarbij zichtlocatie. Het programma bestaat uit uitgeefbare kavels waarvan de oppervlakte circa 5,4 hectare is. Verschillenanalyse De belangrijkste verschillen betreffen de kostenstijgingen en een reguliere gronduitgifte die bij nader inzien buiten de grondexploitatie blijft. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

MPG 2023 2,20 1,96

1,47 1,30

Risico’s en kansen De herontwikkeling van het bedrijventerrein kent risico’s op investeringen en op de afzetsnelheid. Als er geen overeenstemming wordt bereikt met de huidige erfpachters, dan is het waarschijnlijk dat de gronduitgifte trager loopt. Het risico op een tragere gronduitgifte wordt tegemoet gekomen door inkomsten uit overbruggingsovereenkomsten.

3.2.9 ’s Graveland Noord Kenmerken ’s-Graveland Noord betreft een grondexploitatiebegroting voor de noordelijke uitbreiding van de ‘s-Gravelandsepolder. In dit gebied worden bedrijfskavels ontwikkeld in samenhang met de herontwikkelingsgebieden. Programma Het programma bestaat uit uitgeefbare kavels waarvan de oppervlakte circa 2,7 hectare is. De ’sGravelandseweg is opgenomen als zichtlocatie. Verschillenanalyse Kostenstijgingen en uitblijvende opbrengststijgingen zetten het positieve plansaldo van de grondexploitatie onder druk. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

MPG 2023 0,39 0,36

0,02 0,02

Risico’s en kansen De bodem wordt voorzien van voorbelasting vanwege de van oorsprong slappe bodem in het gebied. In de uitvoering kunnen er op dit punt zowel meevallers als tegenvallers zijn.

14

Ook is het nog mogelijk dat een deel van het gebied ingezet wordt voor een toekomstig tramtracé (keerlus).

3.2.10 Wilhelminahaven Zuid Kenmerken Midden in de Wilhelminahaven heeft de gemeente verschillende percelen in volledig eigendom. Een aantal van deze percelen zijn momenteel verhuurd. Het is de bedoeling deze percelen te ontwikkelen, in de markt te zetten en in erfpacht uit te geven. Daarbij wordt ingezet op het verder door ontwikkelen van het maritieme cluster rondom het bedrijventerrein Vijfsluizen en de Wilhelminahaven. Programma Het programma binnen de grondexploitatie bestaat uit 3,9 hectare bedrijventerrein voor hoogwaardiger maritiem gebruik. Verschillenanalyse Ten opzichte van de vaststelling zijn de prijzen herzien. Met name de aanpassing van de opbrengst parameters geven een nadelig effect op deze grondexploitatie. Ontwikkeling plansaldo:

Vaststelling Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

2,31 2,09

MPG 2023 1,91 1,76

Risico’s en kansen De risico’s bij deze grondexploitatie zitten in onzekerheden in de uitvoeringskosten en in marktrisico’s.

15

3.3 Wonen 3.3.1 Beleid

De woonvisie Schiedam ‘Groei als Kans voor de stad’ is in september 2020 vastgesteld. Het geeft richting aan het nieuw beleid en de koers voor de komende jaren in Schiedam. De woonvisie speelt in op de actuele thema’s die nu spelen op de woningmarkt. Met de toenemende vraag naar woningen zien we de vraag sterk toenemen naar verschillende woningtypen. Die toegenomen vraag, binnen Schiedam en in de regio, zorgt voor een frisse aanpak en daarmee vormt de woonvisie en het uitvoeringsprogramman de basis. Afgelopen jaar is er ook gewerkt om de afspraken vast te leggen in geactualiseerde regio afspraken t.b.v. de woningbouw productie. In de huidige begroting Ruimtelijke inrichting in samenhang staan twee pijlers benoemd: - Hogere kwaliteit van de ruimtelijke inrichting - Hogere kwaliteit woningvoorraad Deze twee pijlers zijn vertaald in verschillende doelstellingen: 1. 2. 3. 4. 5.

Hoger gemiddeld rapportcijfer buitenruimte Woningbouwproductie Schiedam Gemiddelde WOZ-waarde t.o.v. regionaal gemiddelde stijgt Vergroten van de binding van Schiedammers aan de stad Minder verhuizingen van buiten Schiedam naar het laagste woningmarktsegment

3.3.2 Marktontwikkelingen De druk op de woningmarkt blijft ondanks onzekerheid en gestegen rente. Er blijft onverminderd vraag naar woningen in alle segmenten, in 2022 zijn de WOZ waarden weer gestegen. In de Woonvisie hebben we de verschillende richtingen beschreven. De woningbouwproductie in Schiedam bestaat uit woningen die worden gerealiseerd in gebiedsontwikkeling, stedelijke vernieuwing en in projecten verspreid in de stad. In de stedelijke vernieuwing verwachten we tot een verdichting te komen bij vervanging en vernieuwing van woningen. Dit is o.a. vastgesteld in het Ruimtelijke Raamwerk Nieuwland.

3.3.3 Woningbouw binnen gemeentelijke grondexploitaties Voor verschillende grondexploitaties bestaat het programma geheel of deels uit een woonprogramma. Onderstaande tabel geeft het woonprogramma in de grondexploitaties weer.

Grondexploitaties Schieveste Woningbouw Stationsomgeving Parkweg Midden Lang Achterweg D3H noord

woonprogramma grondexploitatie 3026 359 238 7 215

Het Blauwhuis Kwartier, Park Harga en de eerste fases van Parkweg midden zijn opgeleverd. In 2023 lopen verschillende projecten door en zijn de wijzigingen van het bestemmingsplan in procedure. Ook is de bouw gestart op het Dirkzwagerterrein.

16

Daarnaast zijn er verschillende marktuitvragen geweest vanuit het project Kansen in de Stad. Hiervoor opent de gemeente geen grondexploitaties. De verantwoordelijkheid ligt hier bij de geselecteerde partijen.

3.3.4 Grondexploitaties De onderstaande grondexploitaties zijn geopend om invulling te geven aan bovenstaand woonbeleid.

3.3.5 Stationsomgeving Kenmerken Algemeen De grondexploitatie Stationsomgeving bestaat uit drie deelgebieden namelijk: Stationsplein, Peperklip en Horvathweg. Deze grondexploitatie komt voort uit de Visie Stationsomgeving De Stationsomgeving maakt onderdeel uit van de gebiedsontwikkeling SchieDistrict. Het deelgebied Stationsplein bevat de ontwikkellocatie Kop van de Singel. Daarnaast bevat dit deelgebied ook de AMEContwikkeling (Terras aan de Schie) en de openbare ruimte rondom de ontwikkelingen waaronder ook het stationsplein zelf en de Overschiesseweg tot en met het Metroviaduct. Het deelgebied Peperklip grenst aan de Lorentzlaan, P.K.O. laan, inclusief de Celsiusstraat, tot de Horvathweg en de Fahrenheitstraat. Het deelgebied Peperklip bestaat in de huidige situatie uit een school en sportzaal. Deze moeten vervangen worden. Deze ontwikkellocatie ligt op de Boerhaave-corridor die de nieuwe woonlocatie Schieveste en de bedrijventerreinen boven de A20 verbindt met Schiedam Oost en bijvoorbeeld de grondexploitatie Deventerdriehoek (D3H). Onderzocht wordt hoe nieuwbouw in dit deelgebied gepaard kan gaan met verdichting en toevoeging van wonen en maatschappelijke functies, zodat een nieuw maatschappelijk centrum voor de wijk Oost wordt gerealiseerd. Het deelgebied Horvathweg betreft de herinrichting van de gehele Horvathweg tot stadsstraat.

Met deze herinrichting ontstaat er ruimte om programma langs delen van de Horvathweg te maken. Herinrichting is gewenst om een veilige kruising met de Boerhaavecorridor te realiseren waardoor de maatschappelijke voorzieningen op de Peperkliplocatie vanuit met name Schieveste goed bereikbaar worden. Het programma van de Peperklip krijgt een adres aan de Horvathweg waarvoor het huidige tankstation verplaats moet worden naar het noordoosten van de Horvathweg. In samenhang met de herinrichting van de Horvathweg is de ombouw van de huidige busopstelplaats tot een volwaardig busstation voorzien; een belangrijk onderdeel van de algehele opwaardering van het station Schiedam Centrum die gemeente, NS, Prorail, RET en MRDH voorbereiden in het kader van het MoVe-programma ‘Oude Lijn en knooppunten’.

17

Programma In het deelgebied Stationsplein vindt een transformatie plaats van het Amec gebouw. Hier worden ca. 130 huur appartementen gerealiseerd. De ontwikkeling van de Kop van de Singel bevat ca. 79 koopwoningen en zal daarnaast nog ruimte bieden voor kantoorruimten en een horecavoorziening in de plint op de begane grond. Voor de Peperklip is er een voorlopig programma. In het ontwikkeltraject met een marktpartij kan dit nog wijzigen. De tender hiervoor is reeds gestart en de verwachting is dat er rond de zomer (2022) een marktpartij is, waarmee het programma ontworpen kan worden. Vooralsnog bestaat programma uit 175 koopwoningen. Daarnaast is er 4.926 m2 BVO Bijzondere bebouwing waaronder een nieuwe school, sportzaal, kinderopvang en andere commerciële zorgfuncties. Het deelgebied Horvathweg gaat uit van een voorlopig programma dat aan de oostkant van de onderdoorgang uitgaat van een mogelijke supermarkt incl. woonprogramma, de verplaatsing van het benzinestation en woonprogramma aan de west kant van de onderdoorgang. Daarnaast zal het busstation vernieuwd en opnieuw ingericht worden Woningbouwprogramma Omschrijving

Huur/koop

appartementen studenten Horvathweg apparementen geliberaliseerd Horvathweg Middelduur Stationsplein (< NHG) Middelduur Peperklip (< NHG) Duur Stationsplein Duur Peperklip Totaal aantal woningen

huur huur koop koop koop koop

aantal

78 27 11 78 68 97 359

Verschillenanalyse Kostenstijgingen en afgenomen opbrengststijgingen hebben een negatieve invloed op het plansaldo gehad. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

Her. Jan.

MPG 2023

-0,33

-0,80

-0,80

-0,30

-0,73

-0,73

Risico’s en kansen In het deelgebied Stationsplein is alleen nog sprake van wat kosten risico’s omdat er contractuele afspraken zijn over de opbrengsten. De deelgebieden Peperklip en Horvathweg 18

hebben een redelijk risico profiel aangezien hier geen afspraken vast liggen over de opbrengsten en omdat de plannen nog verder ontwikkeld moeten worden.

3.3.6 Woonontwikkeling Schieveste Kenmerken Het projectgebied Schieveste ligt tussen de Schie, de spoorlijn Hoek van Holland – Rotterdam CS, de Rijksweg A20 en de gemeentegrens, ter hoogte van Schiedam Centrum. In 2018 is de raad gevraagd om de haalbaarheid van een marktinitiatief met de nadruk op een woonprogramma te onderzoeken. Er is een reserveringsovereenkomst gesloten met de initiatiefnemer (de Ontwikkel Combinatie Schieveste, hierna OCS). De OCS heeft haar initiatief uitgewerkt in een Masterplan. Op basis van het getoetste masterplan van de OCS is de gemeente begonnen aan een nieuw bestemmingsplan. In september 2021 is de gronduitgifte van het 1e bouwvlak bekrachtigd tussen de gemeente Schiedam en de OCS. Dit bouwvlak bevindt zich tussen DCMR en Lentiz Life College. Het gaat hier om circa 1.200 woningen, 246 parkeerplaatsen en 1.995 fietsparkeerplaatsen. Ook is toen de aannemingsovereenkomst voor het bouw- en woonrijp maken met de Civiele Aannemerscombinatie Schieveste (CAS) getekend. Sinds december 2021 is het nieuwe bestemmingsplan Schieveste inclusief welstandsparagraaf in werking getreden. In september 2020 heeft de gemeente een subsidie aanvraag toegekend gekregen. Dit heeft geleid tot een verstrekking van € 18,05 mln. om de benodigde bovenplanse maatregelen te treffen om deze ontwikkeling te realiseren.

Hier staat een vereiste cofinanciering van hetzelfde bedrag vanuit de gemeente tegenover. Programma Gezien het stedelijke karakter van deze locatie is er een stevig stedelijk programma voor de gehele locatie uitgewerkt van circa 300.500 m2 BVO. Het programma bestaat woningen, kantoor nieuw, voorzieningen, kantoor bestaand, (fiets)parkeren. Qua woningenbouwprogramma wordt circa 30 procent sociale-huur, circa 40 procent middeldure huur en koop en circa 30 procent vrije sector gerealiseerd. Het programma van het 1e bouwvlak (bevindt zich tussen DCMR en Lentiz Life College) Programma niet -wonen gaat over circa 1.200 Functie woningen, 246 Winkels/Detailhandel 32505 parkeerplaatsen en 1.995 Kantoren 32506 Bijzondere bebouwing 32503 fietsparkeer-plaatsen. Totaal

19

Programma woningbouw Woningtype

Totaal

%

Koopwoningen

741 Won

24%

Middelduur Duur

211 Won 530 Won

Huurwoningen

2285 Won

76%

Aftoppingsgrens Liberalisatiegrens Geliberaliseerd

550 Won 309 Won 1426 Won

Totaal woningen

3026 Won

Totaal

Gerealiseerd Te realiseren

12.240 m² 27.315 m² 43.321 m²

0 m² 13.575 m² 12.065 m²

12.240 m² 13.740 m² 31.256 m²

82.876 m²

25.640 m²

57.236 m²

Verschillenanalyse Kostenstijgingen en afgenomen opbrengststijgingen hebben een negatieve invloed op het plansaldo gehad. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

Her. Jan.

MPG 2023

-7,77

-13,22

-13,15

-6,51

-11,06

-11,01

Risico’s en kansen Naast verschillende risico’s waarvan de grootste gaan over subsidie termijnen en marktrisico’s zijn er ook kansen op subsidies en lagere kosten.

3.3.7 Parkweg Midden Kenmerken Parkweg Midden is een buurt centraal in Schiedam. De bevolking kenmerkte zich door een grote diversiteit aan nationaliteiten en een laag inkomen. Uiteenlopende negatieve ontwikkelingen en bestaande problemen, gemeentelijke ambities en veranderende wensen van bewoners hebben ertoe geleid dat de gemeente in samenwerking met de woningcorporatie de buurt wilde revitaliseren. Programma Het revitaliseringsprogramma omvat 238 woningen:

Programma woningbouw Woningtype Koopwoningen Eengezinswoningen

Verschillenanalyse Een aantal kostenposten bleken mee te vallen. Het plansaldo wordt daarmee minder negatief.

Totaal 48 Won

duur

Huurwoningen Liberalisatiegrens

71 Won

Appartementen

Liberalisatiegrens

74 Won

Appartementen

Geliberaliseerd

20

20%

48 Won

190 Won

Eengezinswoning

Totaal woningen

%

45 Won

238 Won

80%

Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

Her. Jan.

MPG 2023

-13,02

-12,24

-12,28

-12,27

-11,77

-11,80

Risico’s en kansen Voor de risico’s en kansen geldt dat de kans van optreden klein is.

3.3.8 Toernooiveld Kenmerken De gemeente heeft in 2018 met een ontwikkelaar overeenstemming bereikt over de ontwikkeling van circa 149 appartementen en 1.500 vierkante meter commerciële ruimte nabij de voormalige slachthuisterrein (locatie de Wachters). De gemeente heeft op 27 juni 2016 een grondreserveringsovereenkomst gesloten met World is Our Home BV (WOH) voor het plangebied ter plaatse van het Toernooiveld. De positie van WOH is door Heembouw Ontwikkeling Wonen BV (Heembouw) overgenomen, waarna het project onder de naam ‘Let’s Go West’ verder is gegaan. De gemeente en de Heembouw hebben tevens conform de grondreserveringsovereenkomst overleg gevoerd over de voorwaarden waaronder de gemeente bereid is over te gaan tot verkoop en levering van de bouwgrond. Dit heeft geresulteerd in de gronduitgifte-overeenkomst en tot gronduitgifte. Voor het ontwikkelplan is een bestemmingsplanprocedure doorlopen en is de omgevingsvergunning op 30 maart 2020 verleend. Op de omgevingsvergunning is een bezwaar gekomen die door de rechtbank van Rotterdam behandeld wordt, tot op heden zijn we hiervoor in afwachting van een bericht over de zittingsdatum.

Programma Het programma voor de ontwikkeling van het bouwplan ‘Let’s Go West bestaat uit: Appartementen: 149 stuks Commerciële voorzieningen: 1.500 m2 Parkeerplaatsen: 156 stuks Het volledige programma is vastgelegd in de Gronduitgifteovereenkomst Toernooiveld’ d.d. 15 november 2018 met Heembouw BV, 18int00432. Verschillenanalyse Kostenstijgingen zorgen voor een verslechtering van het plansaldo. Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

21

MPG 2023 -0,83 -0,78

-0,90 -0,86

Risico’s en kansen Er zijn weinig risico’s gelet op het feit dat de grond al is uitgegeven.

3.3.9 Lange Achterweg Kenmerken In de binnenstad van Schiedam, achter het Stedelijk Museum, bevindt zich de Lange Achterweg. De Lange Achterweg bevat open plekken waar voorheen woningen stonden. Een specialistisch bureau in het opzetten en begeleiden van zelfbouwprojecten gaat samen met de gemeente de Lange Achterweg voorzien van 7 woningen om de open plekken te vullen en daarmee de Lange Achterweg stedenbouwkundig af te bouwen. Het bureau is met de gemeente overeengekomen om –marktconformbouwrijpe grond af te nemen. Verschillenanalyse Aan de investeringszijde zijn prijsstijgingen. Aan opbrengstzijde is de overeengekomen inflatie opgenomen. In 2022 was dat inflatiecijfer 12 % (gerekend vanaf augustus tot augustus). Ontwikkeling plansaldo:

MPG 2022 Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

MPG 2023 0,12 0,12

0,17 0,16

Risico’s en kansen Er is een gering risico dat er ontdekkingen zijn in de bodem. Hiermee is rekening gehouden in de risicoanalyse.

3.3.10 Van Deventer driehoek noord (D3H) Kenmerken De grondexploitatie Deventer driehoek (D3H) is de financiële onderlegger van het Ruimtelijk Raamwerk Nieuw-Mathenesse fase 1, de Van Deventerdriehoek Noord. Dit behelst de driehoek Couwenhovenstraat, Van Cleefstraat en Nieuw-Mathenessestraat. D3H ligt in het noordelijk deel van Nieuw-Mathenesse. Hier bevindt zich -na Schieveste- de grootste transformatie naar woningbouw in Schiedam. Het is met een programma van 1200 woningen een van de 13 toplocaties van de Verstedelijkingsalliantie die gericht zijn op hoog stedelijke ontwikkelingen nabij hoogwaardig openbaar vervoer (HOV) van de Oude Lijn. Met een integrale aanpak worden wonen, economie en bedrijfsontwikkeling, mobiliteit en duurzaamheid gecombineerd en dragen alle facetten bij aan een gezond, veilig, betaalbaar en aantrekkelijk ‘nieuw’ stadsdeel aan de rand van het centrum van Schiedam. 22

Programma Het programma voor de ontwikkeling van de D3H Noord bestaat uit: -

215 woningen, waarvan 130 koop (65 in het sociale segment) en 85 huur Commerciële voorzieningen: 6.495 m2 Parkeerplaatsen: 252 stuks

Verschillen Ontwikkeling plansaldo:

Vaststelling Eindwaarde (* mln. €) NCW (* mln. €)

1,62 1,41

MPG 2023 1,30 1,15

Als gevolg van een veranderende markt zijn de gemeentelijke parameters aangepast (zie besluit grondprijzenbrief en parameters 22INT00424 GPB23) en opgehoogd (dit is een jaarlijks besluit), ook zijn de prijzen voor werken gestegen (wat terug te zien is in het prijzenboek). Risico’s en kansen De grootste risico’s zijn de prijsstijgingen van zowel materiaal als van arbeid. Ook is als risico opgenomen dat voormalige erfpachters niet hun contractuele afspraken nakomen om de percelen gesloopt en gesaneerd terug te leveren aan de gemeente. Tot slot is er ook een risico opgenomen voor lagere (grond)opbrengst van de woningen.

23

4 Grondexploitaties in wording 4.1 Inleiding Het komende jaar zullen er naar alle waarschijnlijkheid een aantal nieuwe grondexploitaties worden geopend. Hieronder worden specifiek de Staatsliedenbuurt en de Joppelaan genoemd.

4.2 Staatsliedenbuurt De Staatsliedenbuurt maakt onderdeel uit van de wijk Nieuwland. Nieuwland is een wijk met veel corporatiebezit met 140 nationaliteiten tussen de spoorlijn van de metro, de Schie, de Noordvest, de Vlaardingerdijk, de Poldervaart en de A20. De wijk ligt voor een deel tegen het centrum aan. Er staan portiek- en galerijwoningen van vier lagen, afgewisseld met hogere flats. Er zijn veiligheidsproblemen, er is sprake van veel schooluitval, mensen zijn eenzaam en bewoners zijn armer en meer dan gemiddeld werkloos. De wijk staat op zichzelf in Schiedam en is weinig herkenbaar voor ‘buitenstaanders’. We streven een aantal doelen na. We willen dat meer wijkbewoners de Nederlandse taal goed beheersen. We willen dat meer wijkbewoners aan het werk zijn en dat ze gemakkelijker rondkomen. Ook hebben ze een gezondere leefstijl en voelen ze zich meer verbonden met de wijk. Ze voelen zich veilig. Er is een evenwichtigere woningvoorraad met kwalitatief betere verbindingen en een openbare ruimte voor de huidige bewoners, voor sociale stijgers die nu te vaak de wijk verlaten en voor nieuwkomers die hier een volgende stap in hun wooncarrière willen maken. Om dit voor elkaar te krijgen zijn de eerste stappen gezet waaronder de verkoop t.b.v. woningbouw van het voormalige schoolgebouw aan de Mgr. Nolenslaan 99 en de uitvraag voor woningbouw aan het Dr. Wibautplein.

Naast de gemeentelijke locaties heeft de woningcorporatie veel bezit in de wijk hier is met Parkweg Midden een eerste stap gezet. Met het Volkshuisvestingsfonds van het Rijk wordt bezien hoe de Staatsliedenbuurt kan volgen op deze ontwikkelingen in Nieuwland.

4.3 Joppelaan Aan het eind van de Joppelaan achter de woningen aan de Kerkweg bezit de gemeente een voormalige opslaglocatie. Deze locatie is in onderzoek voor het realiseren van een woonprogramma dat past bij de omgeving. Het beoogd programma betreft een vrije kavel, een tweetal kavels voor de realisatie van geschakelde woningen en een achterliggende strook dat geschikt is voor collectief particulier opdrachtgeverschap. Gelet op het diverse karakter van het beoogd programma, is een actieve rol van de gemeente gewenst middels een bouwgrondexploitatie.

5 Vennootschapsbelasting overheidsbedrijven Sinds 1 januari 2016 kunnen bedrijfsmatige onderdelen van overheidslichamen, zoals gemeenten en provincies, ook aangeslagen worden voor de vennootschapsbelasting. De gemeente heeft een stadsvisie opgesteld. Het ‘going concern’ grondbedrijf dient als hulpmiddel om tot realisatie en uitvoering van de stadsvisie te komen. De actieve grondexploitaties van de gemeente zijn geclusterd in het grondbedrijf van de gemeente en worden fiscaal als één activiteit c.q. één onderneming beschouwd. Het grondbedrijf met de

24

verschillende grondexploitaties dienen als één geheel te worden gezien. Bepalend voor de toetsing aan ondernemerschap is hier of sprake is van een winstoogmerk. Voor de toets op het winstoogmerk van het grondbedrijf is een ‘QuickScan’ als tool ontwikkeld. Hieronder ziet u de uitkomsten van de ‘QuickScan’.

Verloop saldo Quick scan 2019 2020 2021 2022 2023 totaal saldo (negatief) 19.897.754 27.914.141 23.883.600 14.461.691 10.721.939 De QuickScan geeft een duidelijk negatief resultaat en is een sterke indicatie dat de activiteiten van het grondbedrijf (nog) geen heffing van de vennootschapsbelasting verkrijgen.

6 Afgesloten Grondexploitaties Er zijn in 2022 geen grondexploitaties afgesloten.

25