1. Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030 Kansen door en voor erfgoed

Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Kansen door en voor erfgoed

2

Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Kansen door en voor erfgoed

3

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud Inhoud

4

Voorwoord

7

Samenvatting Het verhaal van Schagen Visie Ambities – opgaven – agendapunten 1

Inleiding Aanleiding Definitie van erfgoed Totstandkoming van de agenda Leeswijzer Partners

8 8 9 9 10 11 13 14 14 15

2

Het verhaal van Schagen Het landschap en de dorpen Ontstaansgeschiedenis van het landschap Samen en toch verschillend Marktstad Schagen Veeteelt Akker- en tuinbouw Visserij Messenmakers Transport over water, weg en spoor Schagen in tijden van strijd De middeleeuwen De Bataafse en Franse tijd (1795 – 1813) Tweede Wereldoorlog De Koude Oorlog Zes typen erfgoed Landschappelijke en stedenbouwkundige structuren Gebouwd erfgoed Archeologie Groen erfgoed Immaterieel erfgoed Roerend en mobiel erfgoed

16 16 17 28 32 33 34 36 36 37 40 41 41 42 47 48 49 52 59 60 62 64

3

Visie

66 67 68 68 69

Waarom een Erfgoedagenda? Inspiratiebron voor ontwikkeling: erfgoed in de leefomgeving Toekomstbestendig en duurzaam: erfgoed en duurzaamheid Samen als rentmeester: erfgoed als verbindende kracht 4

4

Opgaven, ambities en agendapunten Prioritering 4.1 Inspiratiebron voor ontwikkeling: erfgoed en leefomgeving Ambitie Opgaven Agendapunten

70 71 72 72 72 73

4.2 Toekomstbestendig en duurzaam: erfgoed en duurzaamheid Ambitie Opgaven Agendapunten 4.3 Samen als rentmeester: erfgoed als verbindende kracht Ambitie Opgaven Agendapunten 5

Conclusie

74 74 74 76 77 77 77 80 81

Bijlage Wetten en regelingen 82 Landelijke kaders 83 Erfgoedwet (2016) 83 Omgevingswet (2024) 83 Archiefwet (1995) 84 Rijksmonumenten 84 Inventaris Immaterieel Erfgoed Nederland 84 Erfgoed Telt (2018) 85 Verdrag van Faro 85 Rapport Inventarisatie Erfgoed & Overheid (2014) 85 Provinciale kaders 86 Omgevingsvisie NH2050 (2018) 86 Leidraad Landschap en Cultuurhistorie (2018) 86 Duurzaamheidsopgave 87 Provinciale monumenten 87 Regionale kaders 88 De Kop Werkt (2023) 88 Agenda Toerisme en Recreatie 2040 – Kop van Noord-Holland (2025) 88 Gemeentelijke kaders Schagen 89 De Omgevingsvisie (2021) 89 Omgevingsvisie stad Schagen 2040 (2024) 89 Erfgoedverordening (2024) 89 Reisgids voor ruimtelijke kwaliteit (2019) 90 Beleidskaart Archeologie en Cultuurhistorische Elementenkaart (2022) 90 Erfgoedlijst 91 Cultuurhistorisch waardevolle graven (2023) 91 Beleidskader Kunst en Cultuur (2025) 91 Bomenverordening Schagen (2018) 91 Samen bouwen aan een duurzaam Schagen. Duurzaamheidsprogramma 2020-2050 (2020) 92 Subsidiebeleid (2015) 92 Algemene subsidieverordening (2018) 92 Subsidieregeling instandhouding erfgoed (2018) 92 Subsidieregeling winkelpuien (2022) 92 Colofon

5

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

94

Inhoud

6

Inhoud

Voorwoord Met trots presenteren wij u onze Erfgoedagenda. Erfgoed is de spiegel van ons verleden, maar ook de basis voor onze toekomst. Het vertelt ons wie we zijn, waar we vandaan komen en wat ons als gemeenschap bindt. In onze gemeente is erfgoed overal om ons heen: in de historische gebouwen en dorpsgezichten, in het landschap gevormd door generaties, én in de verhalen en tradities die we samen levend houden. Dat maakt onze omgeving uniek en waardevol. Met deze Erfgoedagenda willen we erfgoed niet alleen behouden, maar ook zichtbaar en beleefbaar maken voor iedereen. We doen dat samen met inwoners, ondernemers en verenigingen. Want erfgoed is van en voor ons allemaal. Wij zijn ervan overtuigd dat deze agenda ons helpt om het verleden te koesteren en tegelijkertijd nieuwe kansen te benutten. Zo zorgen we er samen voor dat ons erfgoed een bron van inspiratie blijft voor de generaties van nu én van de toekomst. Laten we dit samen oppakken en met trots verder bouwen aan een sterke, levendige en herkenbare gemeente. Namens het college Simco Kruijer Wethouder Erfgoed

7

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Samenvatting Intro Wat verstaan we onder ‘erfgoed’? Wat we zien als cultureel erfgoed wordt bepaald in een voortdurend gesprek tussen betrokkenen, gebruikers, beheerders, eigenaren, professionals en initiatiefnemers. Het gesprek gaat over welke landschappen en structuren, gebouwen, ondergrondse en bovengrondse objecten, tradities en verhalen we willen doorgeven aan volgende generaties. Want dat is het erfgoed van de gemeente Schagen. Daarom hebben we bij de totstandkoming van deze erfgoed­agenda bewoners, ondernemers en vertegenwoordigers van culturele organisaties de mogelijkheid geboden om hun visie op het erfgoed te geven. Het doel is om erfgoed te behouden, zichtbaar en beleefbaar te maken en tegelijkertijd in te zetten bij maatschappelijke opgaven zoals woningbouw, energietransitie, klimaatadapatie en recreatie. De erfgoedagenda is een beleidskader voor 2026-2030 en benadrukt de samenwerking met inwoners, culturele organisaties en ondernemers.

Het verhaal van Schagen Het verhaal van de gemeente Schagen is in deze nota in grote lijnen beschreven om het karakter van onze gemeente te schetsen en de hoofdlijnen van onze geschiedenis te duiden. Daarbij komen drie thema’s naar voren: ‘Het Landschap en de Dorpen’, ‘Marktstad Schagen’ en ‘Schagen in strijd’. Bij elk thema zijn voorbeelden genoemd en is beschreven wat we daarvan nu nog terugzien in de gemeente. Het verhaal van Schagen verbindt en laat verleden en heden samenkomen. Uit de verschillende gesprekken die gevoerd zijn en het historische verhaal zijn zes typen erfgoed naar boven gekomen die relevant zijn voor de gemeente Schagen: landschappelijke structuren, gebouwd erfgoed, archeologie, groen erfgoed, immaterieel erfgoed en roerend en mobiel erfgoed. Deze typen zijn allemaal door de mens gemaakt, aangelegd of aangeplant.

8

Inhoud

Strand in Callantsoog

Visie Schagen kiest voor een breed erfgoedbeleid, waarin alle soorten erfgoed in samenhang en integraal aan bod komen. Daarbij wil zij erfgoed inzetten als inspiratiebron voor ruimtelijke ontwikkeling en als basis voor een sterke identiteit en een goede leefomgeving. Het gaat in onze gemeente immers om veel meer dan alleen het beschermen van monumenten. Het landschap bepaalt een groot deel van onze identiteit. Daarbij hebben we rijke museale collecties en mooie tradities zoals de Westfriese folklore. Met een integrale aanpak zorgen we ervoor dat de verschillende soorten erfgoed in de gemeente Schagen in samenhang met elkaar worden benaderd. De kennis over de lokale geschiedenis en de betekenis van de dorpen en het landelijk gebied willen we verder borgen. Voor het waardevolle erfgoed van onze mooie gemeente voorzien we een levendige, duurzame toekomst.

Ambities – opgaven – agendapunten Onze visie is dat erfgoed een basis is voor alle ontwikkeling. Ook willen we stimuleren dat inwoners het erfgoed nog meer gaan waarderen door het te ervaren. Daarom formuleren we drie overkoepelende ambities van het gemeentelijk erfgoedbeleid: erfgoed als inspiratie voor ontwikkeling, toekomstbestendig en duurzaam erfgoed, samen als rentmeester voor erfgoed. Om inzichtelijk te maken waar de kansen liggen, koppelen we de ambities steeds aan opgaven en agendapunten. De erfgoed­agenda legt de basis; de daadwerkelijke uitvoering volgt in een aparte uitvoeringsagenda afgestemd op de begrotingscyclus van de gemeente.

9

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

1 Inleiding Intro

Schagen is een gemeente die een compleet spectrum aan erfgoed kent. Zee, kust, polders en dijken, dorpen, buurtschappen en een middeleeuws stadscentrum, sterke lokale tradities en gebruiken en een overwegend landelijk karakter. Daarnaast is Schagen altijd onderdeel van een grotere regio geweest. Daarvan getuigen doorlopende structuren als de in de middeleeuwen tot stand gekomen Westfriese Omringdijk, en in de 20ste eeuw de Atlantikwall, historische (handels)relaties of gedeelde typologieën als de stolpboerderij en polderlandschappen. En dat somt het nog lang niet op. U vindt in deze Erfgoedagenda nog vele voorbeelden van erfgoed en leest over hoe al die oude woonplaatsen en landschappen door generaties inwoners en nieuwkomers zijn gemaakt tot de gevarieerde eenheid die het nu is: gemeente Schagen. Het beheer van erfgoed is een gezamenlijke taak. De vrijwilliger bij een erfgoedvereniging, de eigenaar van een monument, de inwoner die over de sloot vaart of over de dijk fietst, de professional die elke dag met erfgoed bezig is, allen hebben ze belang bij het in stand houden van de historische leefomgeving. En daar dragen ze ook aan bij. De gemeente doet dat niet alleen, we doen dat samen.

10

Inhoud

Vertegenwoordigers van cultuurhistorische organisaties en raadsleden duiden op de kaart aan welk erfgoed volgens hen behouden moet blijven voor latere generaties. ©Pierre Mettes.

Aanleiding De Omgevingswet, de Omgevingsvisie, de wettelijke verplichtingen en ontwikkelingen zoals verduurzaming, leegstand van monumenten en nieuw provinciaal beleid vragen om een focus waar we ons de komende jaren als gemeente op gaan richten op het gebied van erfgoed. De gemeente Schagen beschikt nog niet over een erfgoedagenda (of een andere vorm van erfgoedbeleid). Met een erfgoedagenda met duidelijke doelen en concrete agendapunten kunnen we effectiever werken. Door de agenda ook samen te maken met het culturele veld, de raad en het bestuur zorgen we ervoor dat de agenda breed gedragen wordt. Onze wens is dat erfgoed meer gezien en ervaren gaat worden als inspiratiebron. Bijvoorbeeld als basis voor ruimtelijke ontwikkelingen, waarbij de bestaande context – waaraan inwoners gehecht zijn en betekenis toekennen – gebruikt wordt om de plannen voor de toekomst te versterken. Tegelijkertijd staat de bestaande context onder druk. Zo is er de woningbouwopgave, hebben we te maken met klimaatverandering en zitten we midden in de energietransitie. Die, en andere, veranderingen leggen alle op een bepaalde manier beslag op de openbare ruimte. Daarom maakt de gemeente deze Erfgoedagenda. Daarmee benoemen we de kwaliteiten die aanwezig zijn, de samenhang met andere beleidsterreinen, leggen we vast wat we de komende jaren willen doen en geven we ons erfgoed een duurzame toekomst.

Zo zorgen we dat we weloverwogen de juiste keuzes kunnen maken. De Erfgoed­agenda is een agenderend beleidsstuk. Eerst wordt het Verhaal van Schagen verteld, waarin de identiteit van

11

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Met onder andere deze oproep werd gevraagd bij te dragen aan de Erfgoedagenda. Bron: rodi.nl.

12

Inhoud

Schagen wordt beschreven aan de hand van de geschiedenis en het erfgoed. Daarna wordt een visie met ambities geformuleerd en daaraan worden agendapunten gekoppeld. Na vaststelling door de raad wordt door het college een uitvoeringsagenda opgesteld. Veel van de genoemde agendapunten hebben een koppeling met andere beleidsterreinen waarvoor budgetten beschikbaar zijn. Voor zover dit niet het geval is zal een kredietvoorstel aan de raad worden voorgelegd. In de Erfgoedagenda wordt toerisme in relatie tot erfgoed benoemd. Een gemeente met aandacht voor de erfgoedkwaliteit is immers aantrekkelijk voor toeristen. Voor het toerisme in brede zin is deze relatie verwerkt in de Agenda Toerisme en Recreatie 2010 Kop van Noord-Holland vastgesteld. Roerend en immaterieel erfgoed is opgenomen in de Nota Kunst en Cultuur.

Definitie van erfgoed Erfgoed is een verzamelbegrip: het staat voor alle gebouwen, ondergrondse en bovengrondse objecten, structuren, landschappen, tradities en verhalen die we willen doorgeven aan volgende generaties. Het vertelt waar we vandaan komen, wie we zijn en wat ons verbindt. Op basis van het aanwezige erfgoed is dit voor gemeente Schagen onderverdeeld in zes categorieën: •

Landschappelijke en stedenbouwkundige structuren

•

Gebouwd erfgoed

•

Archeologie

•

Groen erfgoed

•

Immaterieel erfgoed

•

Roerend en mobiel erfgoed

Deze vormen van erfgoed zijn alle te duiden als cultureel erfgoed, ofwel door de mens gemaakt, aangelegd, uitgevoerd of aangeplant. We kiezen daarom voor een breed erfgoedbeleid, waarin al deze soorten erfgoed zoveel mogelijk in samenhang aan bod komen. Daarnaast komen er drie verhaallijnen aan bod, waarmee de geschiedenis van de mensen en de dingen in de gemeente worden verteld. De verhaallijnen zijn: •

Het landschap en de dorpen

•

Marktstad Schagen

•

Schagen in tijden van strijd

13

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Totstandkoming van de agenda Voor de gemeente is het heel belangrijk dat de Erfgoedagenda een breed gedragen stuk is. Daarmee bedoelen we dat inwoners zich erin herkennen en de mogelijkheid hebben gehad om eraan bij te dragen. Zoals gezegd is het beheer van het erfgoed iets dat we met z’n allen doen. De totstandkoming van de Erfgoedagenda is zo zorgvuldig mogelijk geweest. Eerst is via oproepen in de krant en op de gemeentewebsite is iedereen die woont en werkt in de gemeente gevraagd om te reageren op de vraag welk erfgoed behouden moet blijven voor de toekomst en waarom. Vervolgens zijn cultuurhistorische organisaties en raadsleden gevraagd om deel te nemen aan een werksessie in het kerkje in Valkkoog. Tijdens de sessie werd – onder meer – verkend wat goed gaat, waar ruimte voor verbetering is en waar behoefte aan is. Ook binnen de gemeentelijke organisatie zijn een werksessie en interviews gehouden – de ambities, agendapunten en de uitvoering werden afgestemd met andere ontwikkelingen die plaatsvinden en er werd gekeken hoe die elkaar kunnen versterken. Vervolgens hebben experts van MOOI Noord-Holland een eerste ruwe conceptversie opgesteld, die met een klankbordgroep van inwoners en experts is besproken. Voor de definitieve versie is de tijd genomen om nadere ontwikkelingen te verwerken, in samenwerking met de wethouder Ruimtelijke ordening en beleidsmedewerkers.

Leeswijzer We geven u – de lezer – graag wat tips mee om de Erfgoedagenda op de juiste manier te kunnen lezen. Allereerst: wie worden er met ‘we’ bedoeld? In het stuk wordt regelmatig geschreven dat ‘we’ iets belangrijk vinden of dat ‘we’ iets gaan doen. Daarmee wordt gemeente Schagen bedoeld, tenzij uit de zin anders blijkt. Tegelijkertijd hebben we mede op basis van alle input die we tijdens de totstandkoming van de Erfgoedagenda hebben gekregen bepaald wat we belangrijk vinden en wat we gaan doen. We gebruiken het woord ‘we’ om dat uit te stralen, en dat erfgoed en erfgoedbeheer iets zijn dat ons allen aangaat en waar we allen de verantwoordelijkheid voor dragen. Dat brengt ons bij het tweede: met ‘Schagen’ wordt de gemeente Schagen bedoeld, tenzij uit de zin anders blijkt. ‘Schagen’ staat voor het geheel aan dorpen, landschappen en de stad. Ten derde is geprobeerd de Erfgoedagenda zo begrijpelijk mogelijk te houden. De tekst is immers zowel bedoeld om binnen de gemeentelijke organisatie mee te werken als om door de inwoners gelezen te worden. Ze is zowel een beleidsstuk als een inspiratiedocument. Soms konden we niet om jargon of ambtelijke taal heen, omdat ‘dingen’ nu eenmaal zo heten.

14

Inhoud

Partners ANWB Archeologie West-Friesland Archeologische Werkgroep Kop van Noord-Holland Automuseum Schagen Boerderijenstichting Noord-Holland Comité Open Monumentendag Schagen Dorpsraden Erfgoedcommissie Schagen Erfgoedvereniging Heemschut Herinneringsmuseum Slag van de Somme Het Zijper Landschap Historische Vereniging Callantsoog Historische Vereniging De Zijpe Historische vereniging Harenkarspel Historische Vereniging Schagen en omstreken Historische Vereniging Waarland van Toen Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier (HHNK) Jutters- en Kunstmuseum Callantsoog Kerkbesturen Kunst en Cultuur Adviesraad Gemeente Schagen Landelijke Werkgroep Archeologie Onder Water (LWAOW) Museum Eenigenburg Museum Historisch Harenkarspel Museum Vreeburg Schagen Museumboerderij Tantje Jaantje Callantsoog Noord-Hollands Archief Provincie Noord-Holland Regionaal Archief Alkmaar Regionaal Museum 1940-1945 Samenwerkende Musea Schagen Schagen Marktstad Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland Stichting Behoud Korenmolen van Zeeman Stichting Bevordering Westfriese Folklore Stichting De Westfriese Molens Stichting Callinger Erfgoed / Museumboerderij Tante Jaantje Stichting Zijper Kerken Stichting Zijper Molens Waarlandsmolen en Molenhuijs Westfries Archief Westfries Genootschap en Westfriese Deurlopers Zijper Museum

15

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

2 Het verhaal van Schagen Het landschap en de dorpen De gemeente Schagen kent een grote variatie aan cultuurlandschappen. Eeuwenoude polders, dijken, de Noordzeekust, de duinen en de dorpen, die elk een eigen karakter hebben. Sommige dorpen zijn pal aan de kust of op een terp gebouwd, andere vormen een lint of liggen als polderdorp veilig achter de dijk. Deze subtiele variatie is kenmerkend voor het landschap van de gemeente Schagen, dat voor een belangrijk deel door de zee is gevormd of op de zee is gewonnen. In deze paragraaf wordt de ontstaansgeschiedenis van het landschap behandeld, waarna de verschillende typen dorpen en de bestuurlijke ontstaansgeschiedenis van de gemeente belicht worden.

16

Inhoud

Paleografische kaart van 2750 voor Christus. Het Zeegat van Bergen sluit zich langzaam en de invloed van zee op het achterland wordt minder. Toentertijd lag de gemeente Schagen (rode cirkel) in een uitgestrekt getijdengebied vol kreken, zandplaten (ook wel wadden genoemd, in lichtgroen) en kwelders (in donkerder groen). Bron: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Ontstaansgeschiedenis van het landschap Het landschap van de gemeente Schagen bestaat van west naar oost grofweg uit de volgende landschapstypen: de kustzone wordt gevormd door de Hondsbossche en Pettemer Zeewering met de aan de zeezijde gelegen Hondsbossche Duinen, die ter hoogte van Petten overgaan in de Pettemerduinen en vanaf daar richting het noorden toe verbreedt tot het voormalige eiland Callantsoog. Daarachter ligt het aandijkingenlandschap van de Zijpe- en Hazepolder en het Koegras dat een karakteristieke opbouw heeft met een helder raster van lange, geknikte polderlinten, dwarswegen en kruisdorpen. Nog meer naar het oosten ligt de Westfriese Omringdijk als herkenbare omlijsting van het oude zeekleilandschap van West-Friesland. In het zuidelijk deel van de gemeente liggen de droogmakerijen, dit betreffen vooral drooggemalen meren. Eerste bewoning Bij bewoning speelt de vorming van het landschap een bepalende rol. Het gebied rondom Schagen werd sterk beïnvloed door een wisselwerking van toe- en afnemende invloed vanuit zee. Waardoor getijdengebieden en veen kon ontstaan. In het Neolithicum en de Bronstijd vestigden mensen zich vooral op beter afwaterende plekken. De oudste resten in Schagen komen uit het Laat Neolithicum (2850–2000 v.Chr.) bij Keinsmerbrug, een tijdelijk gebruikte nederzetting waarschijnlijk voor eendenvangst. Vanaf de Midden IJzertijd (ca.

400 v.Chr.) tot de 4e eeuw na Chr. was er regelmatige bewoning, afgewisseld met perioden van vertrek wanneer de zee meer invloed kreeg en het gebied te nat werd.

17

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Een muntstuk uit de muntschat gevonden bij de Witte Paal. Op de munt staat Gordianus III (keizer van Rome 238 tot 244) afgebeeld. De munt heet antoninianus en had een waarde van 2 denarii. De munt is ongeveer 2.5cm groot. Datering 239 n. Chr. Bron: Collectie Huis van Hilde.

Een fragment van een kaart van Jacob van Deventer (1558). Rond de twaalfde eeuw ontstaat aan de kust tussen Petten en Callantsoog het gat van Zijpe, een geul die een verbinding vormt tussen de Noordzee en de Zuiderzee. Deze geul is als ‘Zijp’ aangegeven op de kaart. De kaart geeft de situatie van voor de bedijking weer. Uiteindelijk verzandt het Zijper gat en ontstaat achter de duinen een waddengebied met kwelders. Bron: Wikipedia.

18

Inhoud

De wielen bij de Westfriese Omringdijk bij Eenigenburg. Bron: Holland boven Amsterdam.

De mens zet het landschap naar zijn hand Vanaf de Vroege Middeleeuwen (500–1050) werd het gebied permanent bewoond, vooral op het veen en langs waterstromen. Door de aanleg van sloten haaks op de natuurlijke waterlopen werd het veen ontwaterd en geschikt voor landbouw, maar daardoor daalde de bodem en nam de kans op overstromingen vanuit de Zijpe toe. Men bleef echter in het gebied wonen. De sloten werden constant landinwaarts verlegd, waardoor de kenmerkende lange strokenverkaveling ontstond die nog bewaard is gebleven ten noordoosten van de stad Schagen. De ontginners bouwden hun boerderijen op de hogere delen, wat leidde tot lange dorpslinten, nog altijd zichtbaar in het landschap. Toen de zee in de elfde en twaalfde eeuw (Late Middeleeuwen) meer invloed kreeg, begon men terpen op te werpen, zoals bij Avendorp en Keinse. De terpen boden ruimte aan één of enkele boerderijen. Soms groeiden deze terpen uit tot wallen van aaneengesloten huisterpjes, bijvoorbeeld in Dirkshorn en Valkkoog. In het dorp Warmenhuizen verwijst de straatnaam ‘Oudewal’ naar zo’n langgerekte rug van terpen. In de twaalfde eeuw nam de wateroverlast verder toe en werden dijken aangelegd. Maar overstromingen bleven voorkomen, waardoor in de loop van de middeleeuwen in de zuidoosthoek van Schagen meren ontstonden.

Vanaf de tweede helft van de dertiende eeuw werden de losse dijken samengevoegd tot de West­friese Omringdijk, symbool van regionale samenwerking en bescherming tegen de zee. Sporen van dijkdoorbraken, zoals kolken en wielen, kun je nog in het landschap herkennen: ronde waterpartijen nabij de dijk. Na een dijkbreuk werd de dijk om de wielen heen gelegd, waardoor een slingerende dijk is ontstaan. Oude dijktracés zijn nog herkenbaar in het landschap ten westen en ten oosten van Schagen.

19

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Het gebied tussen Petten en Wieringen in 1780 bestond uit een waddengebied met verschillende eilanden. Bron: Collectie Universiteit van Amsterdam

Vroegmoderne periode en het ontstaan van polders Vanaf de 15e en 16e eeuw vonden aandijkingen plaats: zoals de Burghornpolder (1457–1461) en de Zijpepolder (1597). Ook kleinere polders, zoals de Hazepolder bij Petten, werden aangelegd. Vanaf de 17e eeuw werden de binnenmeren drooggemalen, wat leidde tot de droogmakerijen. De Zijpepolder kreeg een statig karakter met grote herenboerderijen langs de Grote Sloot, zoals ’het Huijs te Vroech op’, en buitenplaatsen van Amsterdamse en Alkmaarse regenten, vaak omringd door boomsingels (plantagies) om het zand te weren. Bekende voorbeelden zijn Wildrijk en Ananas, waarvan de laatste tegenwoordig een zuivelboerderij en minicamping is. In de zeventiende en achttiende eeuw was het merendeel van de grond in bezit van stedelijke elites; in 1742 telde de polder 231 boerderijen en buitenplaatsen. De agrarische functie is gebleven: in het westen domineert de bollenteelt, terwijl het oosten vooral als grasland voor veeteelt wordt gebruikt. Vroeger lagen er zelfs duinen (nollen) in de polder, maar tegenwoordig is het landschap grotendeels geëgaliseerd.

20

Inhoud

Stolpcomplex ‘het Huijs te Vroech op’ uit 1670 aan de Grote Sloot in Burgerbrug. ©MOOI Noord-Holland, Anna Groentjes.

Kaart van Petrus Kaerius van de Zijpe. Uit de Vijfpolderkaart, 1665-1675. Bron: Zijpermuseum.

21

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Luchtfoto van de Zijpe met bollenvelden, de Grote Sloot en daarachter het kustgebied. ©MOOI Noord-Holland.

Ruilverkaveling Door de ruilverkaveling zou in een tijdspanne van enkele jaren in ruimtelijke opzicht alles anders worden. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde het landschap ingrijpend door ruilverkaveling, behalve in de Zijpepolder waar dit nooit plaatsvond. De eerste projecten waren in de Waarland- en Slootgaardpolder, gevolgd door de Speketerspolder. Bij deze vroege ruilverkavelingen verdween het fijnmazige netwerk van vaarten en slootjes doordat kavels werden samengevoegd. De ruilverkaveling Schagerkogge werd later zorgvuldiger uitgevoerd, waardoor de karakteristieke sporen van het leven met water daar beter bewaard zijn gebleven.

22

Inhoud

De Grote Sloot in Schagerbrug. ©MOOI Noord-Holland.

De Tjallewal. ©MOOI Noord-Holland.

23

De Nes. ©MOOI Noord-Holland.

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Het oude en het nieuwe dorp Petten. Bron: Regionaal Archief Alkmaar.

Het kustlandschap De kustdorpen Petten en Callantsoog zijn in de loop van de geschiedenis meerdere keren verplaatst door stormvloeden en zee-inbraken. Het eerste Petten (Petten aan het Hondsbos, ook wel Petten in Nolmerban) ging verloren tijdens de Elisabethvloed van 1421. Daarna werd het dorp landinwaarts verplaatst (Petten aan de Zijpe), dat in 1625 deels wegspoelde. Het restant werd straat voor straat land­inwaarts geplaatst. In 1943 werd het door de Duitse bezetter afgebroken voor de Atlantikwall en pas na de oorlog opnieuw opgebouwd. Het dorp Callantsoog kent grotendeels eenzelfde geschiedenis. Callantsoog, oorspronkelijk Callinge, werd voor het eerst genoemd in 920 tussen de bezittingen van het klooster van Egmond. Het eerste dorp lag op een strandwal en verdween in de Allerheiligenvloed van 1170. De strandwal werd in diverse duineilanden opgedeeld; op een eiland, genaamd ’t Oghe, kwam het tweede dorp Callinge te liggen, die in 1570 eveneens werd verwoest. Kort daarna bouwde men het derde dorp, de kern van het huidige Callantsoog. Door de aanleg van de Zijperzeedijk (1552) en later de Van Oldebarneveltsdijk (1610) werd ’t Oghe verbonden met het vasteland. Bij de bouw van deze laatste dijk werd een soort raadhuis – ‘bekwame keet’ – op de Helmdijk gezet, dat diende als onderkomen voor de dienstdoende raden.

Zo kwam de naam Groote Keeten tot stand en veranderde het daar gelegen buurtschap Dubbelduijn haar oorspronkelijke naam.

24

Inhoud

Het Palendorp op het strand van Petten symboliseert het oude dorp. Het zijn 160 palen van 6 tot 12 meter hoog in de vorm van tien huizen en een kerk. ©MOOI Noord-Holland.

De Oude Laag, nu het Dorpsplein, met rechts de museumboerderij Tante Jaantje. Bron: Zijper Museum.

25

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Luchtfoto van Callantsoog. ©gemeente Schagen.

Paviljoen Vos op het strand van Callantsoog in de jaren dertig. Bron: Regionaal Archief Alkmaar

26

Inhoud

Luchtfoto K.L.M. Aerocarto N.V. Honsbossche Zeewering 1921-1939 NHA

27

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Samen en toch verschillend De dorpen zijn samen onderdeel van dezelfde gemeente, maar hebben ieder een eigen identiteit en unieke bezienswaardigheden.

Ieder dorp uniek Dirkshorn betekent uitspringende bocht, hoek (horn) van Dirk. Mogelijk zou dit graaf Dirk II (929-988) kunnen zijn en verwijst de naam daarmee naar de tijd van graven, heren en heerlijkheden. Archeologisch gezien zijn er echter geen aanwijzingen voor bewoning langs de dijk voor 1300. Eenigenburg is gebouwd op terpen en staat onder andere bekend om de dwangburcht Nuwendoorn, die Floris V van Holland (1254-1296) liet bouwen na zijn overwinning op de West-Friezen in 1282. Het kleine dorp is rijk aan monumenten: de kerk, de pastorie, de school en wee arbeiderswoningen. Ook in Krabbendam heeft Floris V van Holland zijn sporen achtergelaten. Hier legde hij rond 1270 een haventje aan dat in verbinding stond met de toenmalige Rekere en de nog niet ingepolderde Zijpe. De naam Krabbendam kan samenhangen met de in West-Friesland voorkomende waterbouwkundige term ‘krabbendijk’, een zeewering van palen gelegen voor de buitenvoet van de zeedijk om deze tegen de golven te beschermen. Iets ten noorden van Groote Keeten ligt duingebied ’t Botgat. De naam ’t Botgat is hoogstwaarschijnlijk gerelateerd aan de vele aangetroffen skeletresten van soldaten die tijdens de landing op 27 augustus 1799 om het leven zijn gekomen. In 2014 is nog het skelet van een Bataafse soldaat ontdekt. ‘t Botgat is het zwaartepunt geweest van de landing van de Engelse en Russische legers.

In de volksmond wordt de plaats het Russenkerkhof genoemd. Bij Keinse spoelde in 1510 een houten Mariabeeld aan. Het beeld werd in een put schoongespoeld en er werd ter plekke een kapel opgericht. Het beeld is inmiddels verdwenen, maar de put en de in 1956 vernieuwde kapel hebben nog steeds een sterke aantrekkingskracht op gelovigen. Het dorp Oudesluis dankt haar naam aan één van de eerste sluizen in het gebied. Oudesluis was de aanlegplaats voor VOC-schepen die via het Marsdiep naar zee gingen.

28

Inhoud

Callantsoog een voormalig eiland en familiebadplaats met het oudste naaktstrand van Nederland. Bij Petten, ook een badplaats, zijn nog veel relicten uit de Tweede Wereldoorlog te vinden zoals bunkers en tankvallen. Waarland, dat staat voor laag land of verwijst naar door water omsloten poldergebied, toont de geschiedenis van de strijd tegen het water. Het gebied Waarland bestond lange tijd uit verschillende eilandjes en meren die allemaal zijn drooggelegd. De Waarlandsmolen aan de rand van het dorp, verwijst naar deze geschiedenis en is gebouwd tussen 1530-1532. De Zijper dorpen, de oudste aandijking in Noord-Holland, zijn een voorbeeld van de ontginningsdrift van onze voorouders. Kaarsrechte lijnen, stolpboerderijen en buitenplaatsen bepalen het beeld. Warmenhuizen, dat is ontstaan uit een aaneenschakeling van terpen uit de twaalfde eeuw, heeft een dorpsherberg die al in 1572 wordt vermeld – De Moriaan. Tegenwoordig is het een restaurant. De Ursulakerk heeft een twaalfde eeuwse voorganger en de straatnaam Oudewal verwijst naar de geschiedenis van terpendorp. Ook Valkkoog is gebouwd op een aantal terpen en het oude kerkje van Valkkoog dateert uit de zestiende eeuw. Binnen in de kerk hangt een schilderij van een valk.

Deze valk herinnert aan het verleden van Valkkoog, dat in de middeleeuwen de koog (het buitendijkse land) was, waar graven en heren naartoe kwamen op valken te jagen. Tuitjenhorn is rond 1100 langs een dijk ontstaan en een typisch tuindersdorp omringd door koolvelden en herinnert aan het akkerbouwverleden. ’t Zand heeft haar identiteit te danken aan het Noord-Hollands Kanaal dat begin negentiende eeuw werd aangelegd.

29

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

De kerk van Valkkoog. ©MOOI Noord-Holland.

De Waarlandsmolen. Bron: molenhuijs.nl.

30

Inhoud

Het bestuurlijke ontstaan van de gemeente Schagen De huidige gemeente Schagen is een fusiegemeente en is ontstaan door het samenvoegen van meerdere gemeenten. Het dorp Petten was tot 1929 een zelfstandige gemeente, daarna ging het op in de gemeente Zijpe. De gemeente Callantsoog werd gevormd door Callantsoog, Abbestede en Groote Keeten en voegde zich in 1990 bij de gemeente Zijpe. De gemeente Harenkarpsel werd in 1990 vergroot door de dan opgeheven gemeenten Sint Maarten en Warmenhuizen. Op 1 januari 2013 is de gemeente Harenkarspel samen met Schagen en Zijpe opgegaan in de nieuwe gemeente Schagen. Hierdoor is een zeer groot grondgebied ontstaan met een grote diversiteit aan erfgoederen.

Kernkwaliteiten bij de verhaallijn ‘Het landschap en de dorpen’ •

De ontginning van het veenlandschap en de middeleeuwse verkavelingsstructuur met het fijnmazige netwerk van sloten en vaarten. Elementen hiervan zijn nog zichtbaar bij de Slikvenpolder, de Kaagpolder, bij Tolke en noordelijk en zuidelijk van de stad Schagen.

•

Leven met water: de Westfriese Omringdijk als markering van een tijd waarin de bewoners het landschap naar hun hand begonnen te zetten, maar ook de andere bedijkingen, de terpen, polders en sporen van dijkdoorbraken.

•

Duinen en dijken als hoge randen van de laag gelegen, vlakke polders vormen een omkadering maar bieden uit vergezichten over het landschap.

•

Polder De Zijpe met haar grote openheid en kenmerkende strakke vaarten en wegen met houtwallen die typerend zijn voor de inpolderingsgeschiedenis. De polderlinten en de namen van vroegere buitenplaatsen, die verwijzen naar een polder die met grandeur is ingericht door de welgestelden uit grote steden als Hoorn, Amsterdam en Alkmaar.

•

De lange lintendorpen die verwijzen naar de ontstaansgeschiedenis van het gebied.

•

De stolpenreeksen in het landschap die met hun piramidevormige daken en erven met bijgebouwen, sloten en bomen ruimtelijke structuren vormen.

•

De grote variatie aan oud en nieuw land binnen de gemeentegrens en ook nog eens op fietsafstand.

•

Het open landschap, dat nu nog bestaat buiten het verstedelijkte gebied.

•

De bebouwingsstructuur van de dorpen, met afwisselende, kleinschalige bebouwing en erven die zijn ingepakt in het groen met doorkijkjes binnen de achterliggende landschappen.

•

De vele monumenten: molens, kerkgebouwen, stolpboerderijen, woningen, de Nuwendoorn en slot Schagen.

•

De contouren van het voormalige eiland Callantsoog zijn nog zichtbaar en tonen daarmee het eilandverleden van Callantsoog.

•

De kustzone als barricade tegen het water waarachter zich in de laaggelegen gebieden nederzettingen konden vormen. En de kustzone als plek voor recreatie met het eerste naaktstrand en het eerste strandpaviljoen bij Callantsoog.

•

31

De dorpskernen met elk hun eigen karakter, verschillend maar toch samen.

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Plattegrond van Schagen door Joan Blaeu in 1649 met het Noorden onder. Bron: oudelandkaarten.nl.

Marktstad Schagen Schagen is van oudsher de marktstad van de regio en er werd dus veel gehandeld. In 1415 kreeg Schagen stadsrechten. De stadsrechten werden in 1427 herbevestigd. In 1463 kreeg Schagen het recht om op donderdag een weekmarkt te houden. Schagen kon zo uitgroeien tot de centrumplaats van het noorden van Noord-Holland waarbij productie vanuit de regio belangrijk is geweest voor de groei van Schagen. Aangezien er in Schagen sinds jaar en dag verschillende markten werden gehouden wijkt de economische ontwikkeling van de stad in enkele opzichten af van die van de buurgemeenten. Boeren en handelaren uit de wijde omgeving trokken wekelijks naar Schagen om zaken af te handelen en waar te kopen en verkopen. De week- en jaarmarkten gaven en geven Schagen nog steeds een stedelijk karakter. Deze paragraaf gaat over handel, de middelen van bestaan, ambachten en transport.

32

Inhoud

Veeteelt De markt in Schagen vond van oudsher plaats rond de kerk en werd ondersteund door de waag, waar handel in vee, vis en levensmiddelen plaatsvond. Het leven was sterk verbonden met het landschap: eerst door kleinschalige akkerbouw en binnenvisserij, later vooral door veeteelt na de ontginningen. De melkveehouderij speelde hierbij de grootste rol, met kaas als hoofdproduct. In de negentiende eeuw telde Schagen drie kaasfabrieken: De Eendracht, Westfriesland en de Schager Kaasfabriek. Het platteland en de boerenbedrijven waren de economische basis van de stad.

De kerk met rondom het marktplein. Bron: Noord-Hollands Archief

33

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Stolpboerderij aan de Krankhoorn in Warmenhuizen. ©MOOI Noord-Holland.

Akker- en tuinbouw Aanvankelijk werd in de gemeente Schagen vooral grove akkerbouw (tarwe, rogge, gerst, haver) bedreven. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw schakelde men over op tuinbouwgewassen zoals uien, koolraap en kool, omdat men in het kleinschalige landschap niet kon concurreren met andere zeekleigebieden in Nederland. Tuinders verkochten hun oogst op de veiling en markt in Schagen. Warmenhuizen en Tuitjenhorn ontwikkelden zich tot tuindersdorpen, met een bloeiperiode eind negentiende en begin twintigste eeuw dankzij de koolteelt. Dit is nog zichtbaar in de monumentale boerderijen uit die tijd. De regio kende ook een fabriek voor gezouten groenten (1914) en een veiling (1928–1970). Daarnaast hield men zich bezig met zaadteelt, een traditie die voortleeft in bedrijven als Bejo Zaden in Warmenhuizen.

34

Inhoud

Fabriek van Gezouten Groenten in Warmenhuizen. Bron: Regionaal Archief Alkmaar.

De veiling in Warmenhuizen in 1941. Bron: Noord-Hollands Archief.

35

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Visserij In de kustdorpen vormde visserij eeuwenlang een belangrijke inkomstenbron, aangevuld met kleinschalige landbouw op de zandgronden. Petten had een visafslag op het strand en leverde in de zeventiende eeuw bemanningen aan Enkhuizer haringreders. In de achttiende eeuw bloeide het loodswezen, waarbij schepen via het Marsdiep naar de havensteden aan de Zuiderzee werden geleid. Ook de binnenwateren werden bevist en verhandeld in het Vischhuis bij de markt. Na de drooglegging van de binnenmeren verdween de binnenvisserij en was Schagen afhankelijk van zeevis, aangevoerd uit Petten en Hoorn. In de 19e eeuw leefden Pettemers vooral van werk aan de zeewering en schelpenvisserij. Tegen het einde van die eeuw kwam in Callantsoog het strandtoerisme op en daarmee werd Callantsoog al vroeg tot badplaats bestempeld. In 1889 verscheen de eerste badtent Zeezicht en in de jaren dertig volgde een strandpaviljoen. In de jaren dertig van de twintigste eeuw ontwikkelde zich het strandtoerisme in Petten.

Messenmakers Schagen ontleende zijn bekendheid behalve aan de markt ook aan zijn messen, die bekend waren in heel Holland. Men kon ze herkennen aan een liggende halve maan onder het meesterteken en aan het bijzondere model heft. In 1657 waren er maar liefst 33 messenmakers in Schagen, een bloeiende nijverheid dus. Veel messenmakers woonden aan de Molenstraat, die wellicht zijn naam te danken heeft aan de slijpmolens. De Molenstraat werd ook wel de Messenmakersstraat genoemd.

36

De Schager messen met de kenmerkende liggende halve maan. Bron: Zilverwebsite.nl.

Inhoud

De Loet en Bierkade met daartussen de gracht met een polderschuit, 1928. Bron: Noord-Hollands Archief.

Transport over water, weg en spoor Tot de ruilverkaveling werden landbouwproducten per schuit door het netwerk van sloten en vaarten naar de veilingen vervoerd. Daarna nam transport per spoor en later per weg het over. Het nieuwe wegennet dat tijdens de ruilverkaveling werd aangelegd en de schaalvergroting in de landbouw maakten een einde aan de kleine boerenbedrijven. Voor de stad Schagen werden goede toegangswegen steeds belangrijker. Vanaf 1850 werden straten vernieuwd en grachten gedempt om meer ruimte te creëren, zoals de demping van de gracht tussen Hoogzijde en Laagzijde (nu Gedempte Gracht). Polderwegen werden verhard en de aanleg van de spoorlijn Alkmaar– Den Helder (1865) maakte Schagen tot tussenstation. Rond 1900 werden stoomtramlijnen naar omliggende dorpen aangelegd, waarmee zowel passagiers als goederen werden vervoerd. Door de opkomst van auto, bus en vrachtwagen stopten de tramdiensten in de jaren 1930. De Stationsstraat in Warmenhuizen herinnert nog aan de tijd van de tramdienst.

37

Spoorwegstation Warmenhuizen met dieseltrein voor vrachtvervoer, 1960. In 1946 was de lijn al gesloten voor passagiersvervoer. Bron: Regionaal Archief Alkmaar.

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Station Schagen, jaartal onbekend. Bron: gemeente Schagen.

De veemarkt op het Marktplein in Schagen, jaartal onbekend. Bron: Noord-Hollands Archief.

De kaasmarkt in Schagen, jaartal onbekend. Bron: Noord-Hollands Archief.

38

Inhoud

De tegenwoordige markt in Schagen. ©gemeente Schagen.

Kernkwaliteiten bij de verhaallijn ‘Marktstad Schagen’ •

De rijk gedecoreerde panden aan de Markt in Schagen tonen de welvaart van toen, veelal verkregen door het marktwezen.

•

Schagen als gastvrije stad met veel voorzieningen en toch een dorps karakter, die sinds lange tijd een regiofunctie vervult.

•

De monumentaal opgezette boerderijen in Tuitjenhorn en Warmenhuizen herinneren aan de bloeiperiode van de koolproductie en daarmee aan het tuinbouwverleden.

•

Bereikbare stad: de waterwegen, landwegen en tram- en spoorlijnen hebben sporen nagelaten in de stedenbouwkundige structuur van de stad én in het buitengebied. Daarvan getuigen bijvoorbeeld de Gedempte Gracht in Schagen of de Stationsstraat in Warmenhuizen.

•

Stad van ambacht en industrie: de verschillende inkomstenbronnen zijn nog afleesbaar in de aanwezigheid van oude fabrieken en werkplaatsen.

39

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

De stalen uitkijktoren op de plek van de hoofdtoren van Nuwendoorn. Bron: Holland boven Amsterdam.

Schagen in tijden van strijd Schagen wordt al sinds jaar en dag als centrum gezien van het Noorderkwartier en daarmee als een noodzakelijk te verdedigen plaats. Dat begon al in de middeleeuwen toen de graven van Holland verwoede pogingen deden om het gebied West-Friesland in hun macht te krijgen, in de Bataafse en Franse tijd vond op het grond gebied van Schagen een grote veldslag plaats en ook tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Schagen als belangrijk steunpunt gezien.

40

Inhoud

De middeleeuwen De graven van Holland deden verwoede pogingen om het gebied West-Friesland in hun macht te krijgen. Floris V trachtte het gebied af te grendelen door een gordel van kleine dwangburchten, waaronder Huys ten Nuwendoorn bij Eenigenburg. De bouw begon rond 1282, maar na de moord op Floris V werd het kasteel in 1296 door de West-Friezen verwoest en later herbouwd. Het bestond uit een woontoren, hoofdburcht en voorburcht. Na 1367 verdwijnt het uit de bronnen; waarschijnlijk raakte het rond 1370 door overstromingen zwaar beschadigd en werd het niet hersteld. Nuwendoorn raakte in de vergetelheid tot de restanten in 1948 werden herontdekt. Tussen 2006 en 2011 zijn de muren deels gereconstrueerd en is een stalen uitkijktoren geplaatst op de plek van de hoofdtoren.

De Bataafse en Franse tijd (1795 – 1813) In de achttiende eeuw raakte Nederland verwikkeld in de Coalitieoorlog tegen Frankrijk. Den Helder was thuishaven van de Bataafse vloot, terwijl Schagen in 1796 240 manschappen moest huisvesten in het leegstaande Slot, dat als kazerne werd ingericht. De Engelsen legden beslag op de handels- en vissersvloot, blokkeerden de kust en schakelden in 1797 de Bataafse vloot uit bij Camperduin. Op 27 augustus 1799 landden circa 7000 Britse soldaten bij Groote en Kleine Keeten. Het Britse leger verbleef elf weken in de regio, nam vee in beslag en gebruikte kerken en gebouwen als onderkomens. Schagen werd op 30 augustus door de Engelsen bezet voor twee maanden, waarbij de kerk en het Slot opnieuw als kwartier dienden. Uiteindelijk werd de Bataafse Republiek in 1810 onderdeel van het Franse keizerrijk.

De Engelse landing in 1799 op het schilderij The landing of British troops at Callantsoog, Dirk Langendijk (1799). Bron: Royal Museums Greenwich.

41

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

De bunkerkaart die gemaakt was voor het opruimen van bunkers in de periode 1945-1948. De roze vlakken zijn bunkers, de groene omkadering geeft aan dat ze met zand en aarde waren bedekt. Bron: Regionaal Archief Alkmaar via Oneindig Noord-Holland.

Tweede Wereldoorlog Nooit heeft Schagen meer nadeel van zijn centrumfunctie ondervonden dan tijdens de Tweede Wereldoorlog. Schagen lag voor de Duitse bezetter strategisch zeer gunstig. Als wachtpost achter de smalle duinenrij tussen Petten, Callantsoog en Den Helder. Als poortwachter van noordelijk Noord-Holland die de toegang aan landzijde beheerste tot Den Helder, Afsluitdijk en Alkmaar. En tenslotte als voorpost voor militaire vliegbases, waaronder het vliegveld Bergen. Schagen werd in 1941 ingericht als een citadel, een versterkte stad in het achterland (egelstelling). De Divisionsstab Nord-Holland-Nord vestigde zich er, en vele huizen werden gevorderd voor militairen. Rond de stad kwamen prikkeldraadversperringen, tankgrachten, keermuren en 92 bunkers, waaronder grote commandobunkers op het Torenplein en in de Oud Slotstraat, resp. de Divisionsstabbunker en de als telefooncentrale ingerichte Hauptnachrichtenbunker. Ter camouflage werden er vensters met gordijnen en bloempotten op de muren geschilderd. Daarnaast fungeerde Schagen als radiopeilstation van de Luftwaffe. Aan de overzijde van het kanaal Schagen – Kolhorn staat een relict uit deze tijd; een ‘boerenschuur’. Het zijn de resten van het radiopeilstation Schneeglockchen.

Het was één van de vijf peilstations die de Duitsers in Nederland hadden gebouwd, alle voorzien van lieflijke bloemnamen en waarvan de initialen hetzelfde waren als de plaats van de vesting. Het waren voor de geallieerden lastig in te nemen hindernissen. De peil­stations stonden immers rechtstreeks in contact met de Duitse luchtmachtbases.

42

Inhoud

De telefoonbunker aan de Oude Slotstraat. De raamkozijnen met gordijnen en planten op de vensterbank zijn geschilderd. Bron: Niestadt Collectie Zijper Museum.

Atlantikwall De kustdorpen hadden zwaar te lijden onder de Duitse bezetter. Ze maakten deel uit van de Atlantikwall, de 5.000 km lange verdedigingslinie langs de kust vanaf het uiterste noorden van Noorwegen tot aan de grens met Spanje. Om de Atlantikwall te kunnen aanleggen, werd Petten in 1942 vrijwel volledig afgebroken. De drie waterpartijen in het huidige dorp zijn voormalige tankvallen die tijdens de Tweede Wereldoorlog door de Duitse bezetter zijn aangelegd als onderdeel van de Atlantikwall en als bescherming tegen aanvallen van de geallieerden vanuit zee. De plassen dienden om tanks vast te laten lopen. Het is tegenwoordig een natuurgebied. Ook Callantsoog moest in 1943 grotendeels worden gesloopt, maar door bemiddeling van de burgemeester bleef de schade beperkt tot circa dertig panden. Voor bewoners die onmisbaar waren voor de openbare diensten werden houten zomerwoningen herplaatst, het zogeheten nood-dorp werd in de volksmond als snel Hollywood genoemd.

43

In geel de Atlantikwall. Bron: Wikipedia.

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Het radiopeilstation. ©MOOI Noord-Holland.

Na de oorlog volgde de wederopbouw: een door de rijksoverheid geleide operatie om een modern Nederland te laten verrijzen. De Rijksdienst voorzag een opleving van badplaatsen en een stevige toename van dagjesmensen en vakantiegangers. Petten kreeg vanaf 1946, naar ontwerp van ir. Else F. van den Ban, een samenhangend karakter met rationele structuur, aansluitend op het landschap van de zeeweringen ten noorden en zuiden ervan. In 1953 was ook Callantsoog herbouwd en bloeide het strandtoerisme weer op. Het voormalige eiland kreeg een recreatieve en natuurfunctie, waarvan de contouren nog zichtbaar zijn. Niet alleen de kustdorpen, ook de stad Schagen groeide sterk. In de jaren vijftig en zestig ontstonden naoorlogse wijken zoals Noord-West en Zuid-West, gevolgd door verdere uitbreidingen vanaf de jaren ’70. De stad Schagen ontwikkelde zich tot centrumplaats in de Kop van Noord-Holland, terwijl het agrarisch buitengebied steeds meer recreatief wordt gebruikt.

Gecamoufleerde bunker in het centrum van Schagen aan het Torenplein. De vensters zijn erop geschilderd. Bron: Niestadt Collecte Zijper Museum via Het Geheugen van Schagen.

44

Inhoud

Een overzicht van de militaire versterkingen in en rondom Schagen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Bron: Heerlijk Schagen, de geschiedenis van een marktstad.

Voormalige tankvallen in Petten. Bron: Kaartviewer Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland.

45

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

De technische ruimte met fietsen voor het aandrijven van luchtfilters in de BB bunker. Bron: Regionaal Archief Alkmaar.

46

Inhoud

De Koude Oorlog Tijdens de Koude Oorlog werden bunkers gebouwd als bescherming tegen een mogelijke aanval van de Sovjet-Unie. In Schagen herinnert vooral de commandobunker van de Bescherming Bevolking (BB) aan deze periode van spanning, dreiging en angst voor de atoombom. Van 1969 tot 1986 was kring A van de BB hier gevestigd. Het gebouw bestond uit een kantoorgedeelte en een ondergrondse bunker met onder meer slaapkamers, een kantine en een ontsnappingsgang. Na het opheffen van de BB in 1986 werd het pand gebruikt door de brandweer en sinds 1999 is het pand in eigendom van een dierenkliniek. Het ondergrondse bunkergedeelte inclusief interieur is nog vrijwel intact en dat is uniek.

Kernkwaliteiten bij de verhaallijn ‘Schagen in tijden van strijd’ •

De stad Schagen wordt al sinds jaar en dag als centrum gezien van het Noorderkwartier en daarmee als een noodzakelijk te verdedigen plaats.

•

Huys ten Nuwendoorn herinnert aan de periode dat de graven van Holland verwoede pogingen deden om het gebied West-Friesland in hun macht te krijgen.

•

’t Botgat bij Groote Keeten, dat herinnert aan de Engels-Bataafse oorlog.

•

De kustzone als verdedigingslinie waar de bunkers, tankvallen en het radiopeilstation als relicten nog herinneren aan de Tweede Wereldoorlog, aan Schagen als generaalsstad en de gemeente als onderdeel van de Atlantikwall.

•

De commandobunker van de BB aan de Provincialeweg herinnert aan de Koude Oorlog en heeft nog een vrijwel intact interieur dat zeldzaam is voor bunkers uit deze periode.

•

De wederopbouwwijken in Petten herinneren aan de periode vlak na de Tweede Wereldoorlog waarin Nederland moest herstellen van de oorlogsschade.

•

In diverse plaatsen in de gemeente zijn oorlogsmonumenten opgericht ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog.

•

De kustzone waar de militaire invloed nog steeds beleefbaar is door de aanwezigheid van militaire oefenterreinen om wapens en munitie te testen zoals in de Noordzee tussen Petten en Texel.

47

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Het strand bij Camperduin. Bron: Holland boven Amsterdam

Zes typen erfgoed De hier boven beschreven geschiedenis heeft in het landschap van de gemeente Schagen allerlei sporen en herinneringen nagelaten. Dit culturele erfgoed bepaalt de identiteit van gemeente Schagen. In de gemeente Schagen onderscheiden we zes typen erfgoed, die in meerdere of mindere mate aanwezig zijn in de gemeente. Hieronder geven we voor elk type erfgoed een korte omschrijving met enkele typerende voorbeelden.

48

Inhoud

De zes typen erfgoed zijn: •

Landschappelijke en stedenbouwkundige structuren.

•

Gebouwd erfgoed.

•

Archeologie.

•

Groen erfgoed.

•

Immaterieel erfgoed.

•

Roerend en mobiel erfgoed.

Landschappelijke en stedenbouwkundige structuren De identiteit van de gemeente Schagen wordt voor een belangrijk deel bepaald door landschappelijke en stedenbouwkundige structuren. De langgerekte lintbebouwing, de rechtlijnige polders, de duinen, de nollen, de patronen van dijken, wielen en sloten, de terpen: dit soort elementen zijn karakteristiek en onderscheidend voor de gemeente. Daarom vinden we het belangrijk om deze elementen en structuren op de agenda te zetten en te waarderen als identiteitsbepalende factoren voor de omgevings­ kwaliteit. Natuur en (open) landschap In de middeleeuwen, toen het landschap nog nauwelijks ontgonnen was, keek je vanaf de hoger gelegen delen uit over een uitgestrekt kwelderlandschap. Die openheid is nog altijd zichtbaar bij Tjallewal en Tolke, maar ook bij de doorzichten in de lintdorpen Valkkoog of Eenigenburg en in de open polders zoals de Zijpe, de Hazepolder en de Koegraspolder. Vanaf de duinen kijk je, net als honderden jaren geleden, uit over de kust en het water. Langs die kust ligt waardevolle natuur zoals het nollenlandschap (lage duintjes) bij Callantsoog, het Pettemerbos en het Zwanenwater met de grootste natuurlijke duinmeren van West-Europa: het Eerste en het Tweede Water.

De provincie heeft drie gebieden in de gemeente Schagen aangewezen als beschermd landschap: het gebied rondom de stad Schagen, Callantsoog en Zijperpolder Noord en Zuid. Ze zijn van landschappelijke, ecologische en cultuurhistorische waarde. Het gebied ‘Schagen’ is één van de oudste cultuurlandschappen en bestaat uit een zeekleilandschap met een kleinschalige onregelmatige blokverkaveling. Rondom de stad Schagen vormt dit gebied een groene gordel. De Zijpepolder is één van de eerste grote polders in Noord-Holland. Het open landschap met een rechte lijnen en een rationele verkaveling biedt weidse uitzichten. Het gebied ‘Callantsoog’ omvat het voormalige eiland Callantsoog en het omliggende aandijkingenlandschap. De smalle duinreep brengt de zee dichtbij en de overgang tussen duin en polder is scherp. Het landschap bevat nog veel sporen van het oude eiland Callantsoog.

49

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Stedenbouwkundige structuren In de gemeente Schagen ontstond de eerste bebouwing op het netwerk van dijkjes en terpen. De oudste omdijking is d’Oude Caegh. Onder andere de Hoge Zijde van de Gedempte Gracht, Hoep, Snevert en Lutjewallerweg zijn elementen van ringdijken uit de elfde en twaalfde eeuw. Al deze ring­ dijken- en polders hebben Schagen en omgeving zijn karakter gegeven, dat tot vandaag bewaard is gebleven in de stedenbouwkundige structuur. Kenmerkend voor de gemeente Schagen is ook de variatie in maat en schaal in de bebouwing bestaande uit stolpboerderijen, landgoederen en kleinschalige dorpsbebouwing. Daarnaast is er nog de Zijpe dat zich kenmerkt door een rechtlijnig patroon van vaarten en wegen, typisch voor de inpolderingsgeschiedenis. Het gebied werd grootschalig en rationeel ontworpen, waarbij infrastructuur en bebouwing op de tekentafel zijn ingedeeld. De langgerekte vorm van de polder bepaalde de hoofdstructuur met polderlinten in de lengterichting: de Bosweg, Belkmerweg, de Ruigeweg en de Grote Sloot - waarlangs boerderijen zijn gebouwd. Dwarswegen kruisten deze linten, en op die kruispunten ontstonden kruisdorpen. De reeksen kruisdorpen aan een dwarsweg hoorden bij elkaar, zoals Sint Maartenszee, Sint Maartensvlotbrug, Sint Maartensbrug en Sint Maarten.

Tegelijkertijd kregen de plaatsnamen langs het polderlint dezelfde uitgang, zoals Burgerbrug, Sint Maartensbrug en Schagerbrug.

Verkaveling van de Zijpepolder waarbij ook de buitenplaatsen staan aangegeven, Baptista van Doetechum 1597. Bron: Rijksstudio.

50

Inhoud

De Westfriese Omringdijk bij Schagen. ©MOOI Noord-Holland, Anna Groentjes.

Bij Petten vindt een harde overgang plaats van duingebied naar zeedijk, dit is de Hondsbossche Zee­wering. Een vijf en een halve kilometer lange dijk op de locatie waar in de middeleeuwen de duinen doorbraken tijdens een stormvloed. In 1877 werd de zanddijk versterkt met basaltblokken: de Hondsbossche Zeewering. Sinds 2015 is aan de zeezijde van de zeewering middels zandsuppletie een nieuwen ‘duinenrij’ gevormd, de Hondsbossche duinen. Waterstructuren Water heeft een belangrijke rol gespeeld in de vorming van het Schager landschap. De veenontginning zorgde voor karakteristieke verkavelingspatronen en de aanleg van de polders voor rechtlijnige infrastructuur. Dijken en een fijnmazig netwerk van vaarten en kronkelende sloten zijn nog herkenbaar in het landschap. De dijken hielden het echter niet altijd. Vooral het dijktracé van Krabbedam via Sint Maarten en Keins toont de strijd tegen het water: hier slingert de oude dijk zich met scherpe bochten om diepe wielen en braken. Belangrijke waterstructuren zijn onder andere de Grote Sloot, het Noord-Hollands Kanaal, het kanaal Stolpen-Schagen en de ringvaart rondom Waarland. De Grote Sloot is veertien kilometer lang en loopt dwars door de Zijpe. Vanwege de vele stolpboerderijen langs de Grote Sloot heeft de provincie Noord-Holland de Grote Sloot aangewezen als Stolpenstructuur.

In 1818 gaf Koning Willem I opdracht tot de aanleg van het Noordhollands Kanaal, dat geschikt moest zijn voor zeeschepen. De uitgegraven grond vormde de Koegraszeedijk, waarmee de Koegraspolder ontstond. Het kanaal Stolpen-Schagen (1934) zorgde voor de verbinding tussen de Zijpe en de markt in Schagen. Waarland is een kleine droogmakerij met ringdijk en ringvaart, het is nog altijd mogelijk om een rondje Waarland te varen.

51

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Gebouwd erfgoed Alle beschermde rijks-, provinciale en gemeentelijke monumenten en karakteristieke en beeldbepalende panden vallen in de categorie gebouwd erfgoed. Voor deze monumenten is het belangrijk dat restauratie, herbestemming en verduurzaming zorgvuldig gebeuren, op basis van onderzoek naar de cultuurhistorische waarden. De gemeente Schagen telt, ten tijde van het opstellen van de Erfgoed­ agenda in 2024, 99 rijksmonumenten, 40 provinciale monumenten, 143 gemeentelijke monumenten, 7 beeldbepalende panden en 93 karakteristieke panden. Een deel van deze objecten bevindt zich in de stad Schagen, maar er zijn ook bijzondere gebouwen in de dorpen en het buitengebied. Enkele voorbeelden van rijksmonumenten zijn: boerderij Vreeburg aan de Loet en de slottorens in de stad Schagen en het voormalig weeshuis Huize van Strijen in Schagerbrug. De provinciale monumenten zijn bijvoorbeeld de kerk in Schagerbrug, het gemaal in Dirkshorn en de pontonbrug bij Burgerbrug.

Boerderij Vreeburg. Bron: gemeente Schagen, Astrid Volten.

52

Inhoud

Invloed van Amsterdamse School architectuur aan de Loet in Schagen. Bron: gemeente Schagen

De oude dorpen Naast monumenten is er veel gebouwd erfgoed dat geen officiële status heeft. Dat is vaak oudere bebouwing die in onderlinge samenhang bekeken kan worden, zoals de oude dorpen Eenigenburg en Valkkoog. De gemeente telt 625 stolpboerderijen, waarvan 530 historische stolpen (gebouwd tot 1966). Dit jaartal wordt in de Nederlandse architectuurgeschiedenis algemeen aangehouden als grens tussen wederopbouw architectuur en nieuwbouw (Post ’65) tevens kwam in de naoorlogse periode en de start van de agrarische schaalvergroting waardoor stolpboerderijen als bedrijfspand niet meer toereikend waren. Van de 625 stolpboerderijen zijn er achttien aangewezen als rijks­ monument, tweeëntwintig als provinciaal monument en achtentwintig als gemeentelijk monument. Voorbeelden van monumentale stolpboerderijen zijn Vreeburg, Tantje Jaantje, Aafjes Hoeve en de Surinaamse Vriend. Tot slot beschikken sommige panden, al dan niet monumentaal, over bijzondere en of sprekende bouwelementen en details. Denk aan glas-in-lood, lijstwerk, kozijnprofileringen, erfscheidingen of bijzonder metselwerk. Hoewel deze elementen niet perse beschermd zijn bij een niet-monumentaal pand, vertellen deze elementen wel over het ambacht en het vakmanschap dat in de gemeente Schagen aanwezig was en nog steeds gewaardeerd wordt. Sprekende bouwelementen zoals de getrapte gevel en het bijzondere metselwerk.

Bron: gemeente Schagen

53

Kansen door en voor erfgoed | Erfgoedagenda gemeente Schagen 2026-2030

Inhoud

Slot Schagen. ©gemeente Schagen, Astrid Volten.

Slot Schagen In 1427 gaf Filips de Goede van Bourgondië (1396-1467) Schagen met Barsingerhorn, Kolhorn en Haringhuizen in leen aan zijn oom Willen ‘de Bastaard’ van Beieren. Willem werd daarmee de eerste heer van Schagen. Willem liet slot Schagen bouwen op de locatie waar wellicht eerder een hofstede heeft gestaan. Slot Schagen bestond uit een hoofdgebouw met twee vierkante en twee ronde toren omgeven door een gracht, een waterburcht. Het slot bleef generatieslang in bezit van zijn familie. Onder Floris Carel van Beieren - Schagen (1676-1699) raakte het slot in verval.

54

Foto van Slot Schagen rond 1930. De foto is vanaf de kerktoren genomen. Bron: Niestadt Collectie Zijper Museum via Archeologie West-Friesland

Inhoud

Vanaf 1811 huurde de gemeente de twee ronde slottorens: de westelijke toren als passantengevangenis, de oostelijke als cipierwoning. Gevangenenbewaarder en schilder Cornelis Bok (1777-1836) heeft de directe omgeving van Schagen vastgelegd in meer dan 50 werken. In 1826 werd de ruïne grotendeels gesloopt, maar de torens bleven behouden dankzij ingrijpen van de gemeente Schagen. De slotgracht werd aan de noordzijde gedempt en de gemeente Schagen legde achter de torentjes een kerkhof aan dat veertig jaar in gebruik is geweest. In 2002 werd het slotgebouw hernieuwd opgericht in harmonie met de stijl van de overgebleven torens. Religieus erfgoed Uit archeologisch onderzoek is bekend dat de stad Schagen al in de twaalfde eeuw een kerk bezat op de Markt. Rond 1430 werd deze kerk herbouwd, in opdracht van Willem van Beieren, en in 1895 is deze kerk door brand verloren gegaan. Nog in datzelfde jaar is de kerk vervangen door de huidige kerk op de Markt waarbij de kerktoren is verplaatst. Ieder dorp heeft zijn eigen kerk, of soms misschien wel twee. De gemeente Schagen telt in totaal 25 kerken. Veel van de kerken zijn aangewezen als monument en nog als kerk in gebruik.