7. bijlage Voortgangsrapportage RPE

VOORTGANGS RAPPORTAGE REGIONALE ENERGIE STRATEGIE WEST-BRABANT 2025

VOORWOORD

/ 03

SAMENVATTING

/ 04

1. INLEIDING

/ 06

INHOUD

2.

VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES

/ 07

RES WEST-BRABANT IS GOED OP WEG OM HAAR DOEL TE HALEN / 07 2.1.1 Gerealiseerde duurzame opwek / 07 2.1.2 Wat is er nog te verwachten / 08 2.1.3 De balans tussen wind en zon is goed in evenwicht in West-Brabant / 08 2.1.4 Projecten na 2030 / 09

5.

2.1

3.

BIJSTUREN IN HET REALISEREN VAN DE RES

3.1 3.2

VERGUNNINGEN / 10 NETCONGESTIE / 10

4. 4.1

OPWEK IN DE LEEFOMGEVING

VERANKERING ENERGIE IN HET OMGEVINGSBELEID / 11 4.1.1 Uitbreiding elektriciteitsnet / 11 4.1.2 Waterstof / 11 4.1.3 Warmte / 12 4.1.4 Groen Gas / 13 4.2. WATERSCHAPPEN / 14 4.3 RIJKSWATERSTAAT / 14

5.1 5.2 5.3 5.4 5.5

/ 10

/ 11

6.

OPWEK EN BALANS IN HET DECENTRALE DEEL VAN HET TOEKOMSTIG ENERGIESYSTEEM

/ 15

ELEKTRICITEITSNET / 15 BALANS / 15 WARMTE / 15 WATERSTOF / 16 ENERGIEHUBS / 16

MAATSCHAPPELIJKE BETROKKENHEID, COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE

6.1 INZET VANUIT DE RES-WB / 17 6.1.1 Bijeenkomsten en evenementen / 17 6.1.2 Podcast / 18 6.1.3 Kennisdeling / 18 6.2 PARTICIPATIE / 19 6.2.1 Energiecoöperaties / 19 6.2.2 Stichting Fonds versnelling Regionale Energie Strategie (FRES) / 19 6.2.3 Financiële participatie / 20 6.3 ENERGIEBESPARING / 20 6.4 WIE DOET WAT / 21 6.5 KNELPUNTEN EN LEERPUNTEN / 21

7.

DATA EN MONITORING

7.1 7.2

UITWISSELING VAN DATA / 22 ONTWIKKELINGEN VOOR DATA IN DE REGIO / 22

8. VOORUITBLIK NAAR KOMENDE PERIODE TOT EN NA 2030

/ 17

/ 22

/ 23

8.1 8.2

ORGANISATIE EN AANSTURING / 23 GEBIEDSAANPAK / 23

9.

TOT SLOT

/ 24

BIJLAGEN I, II & III

/ 25

I II III

Duurzame opwek; per gemeente totaal / 25 Duurzame opwek; per gemeente uitgesplitst naar zon op dak, zon op veld en wind op land / 26 Afkortingenlijst / 27

VOORWOORD Klaar Koenraad Voorzitter Stuurgroep Wethouder Gemeente Roosendaal

Met gepaste trots presenteren we de tweede

bedrijven kunnen niet altijd worden aan-

uitdagingen centraal staan. Uiteindelijk is de

voortgangsrapportage van de Regionale

gesloten en de noodzaak om vraag en aanbod

energietransitie ook een ruimtelijk vraagstuk.

Energiestrategie West-Brabant (RES-WB).

slim te balanceren groeit. Daarom hebben we

Daarmee kunnen we maatwerk leveren én het

Als regio hebben we opnieuw laten zien dat

onze koers verbreed. In het Regionaal Plan

tempo vasthouden.

we koersvast en ambitieus samenwerken aan

Energiesysteem – West-Brabant in Balans

de energietransitie. Deze rapportage laat niet

(RPE) geven we richting aan die verbreding:

De kracht van West-Brabant zit in onze

alleen zien waar we staan, maar ook waar we

van enkel opwek naar een integraal energie-

samenwerking. De verbinding tussen over-

naartoe willen – en hoe we dat samen gaan

systeem dat toekomstbestendig, betrouwbaar

heden, bedrijfsleven, marktpartijen en

realiseren.

en uitvoerbaar is. Dat is geen gemakkelijke

inwoners is sterk. We weten elkaar te vinden,

opgave – maar wel een noodzakelijke.

nemen verantwoordelijkheid en maken samen

De resultaten tot nu toe zijn bemoedigend. We

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

het verschil. Juist in deze complexe opgave is

zijn goed op weg om onze doelen voor 2030 te

Deze rapportage markeert dus een belangrijk

die samenwerking onmisbaar. De RES-WB is

halen en meer dan dat: het ziet ernaar uit dat

moment van reflectie én vooruitkijken. We

geen project van één partij, maar een gezamen-

we ons bod – het afgesproken aandeel in

hebben duidelijke stappen gezet, maar het

lijk traject dat vraagt om betrokkenheid,

duurzame energieopwekking – zelfs zullen

werk is nog lang niet af. Om ook de resterende

flexibiliteit en soms ook een lange adem.

overstijgen. Het is een bevestiging dat onze

doelen richting 2030 te realiseren, is het

Met deze rapportage willen we dan ook niet

regio stabiel en doelgericht opereert binnen

cruciaal dat we ons blijven inspannen –

alleen verslag doen van wat er is bereikt,

deze grote maatschappelijke opgave.

samen met alle betrokken partners in de

maar vooral een oproep doen: laten we die

regio. Denk aan netbeheerders, provincie,

koers vasthouden, de samenwerking blijven

Toch vraagt de transitie meer van ons dan

gemeenten, bedrijven, waterschappen,

koesteren en samen blijven bouwen aan een

alleen het realiseren van opwekprojecten. We

maatschappelijke organisaties en inwoners.

duurzaam, veerkrachtig energiesysteem voor

bevinden ons in een nieuwe fase waarin het

We zullen de komende jaren onder andere

West-Brabant. Er is alle reden voor ver-

energiesysteem als geheel centraal staat.

inzetten op een gebiedsgerichte aanpak,

trouwen in de toekomst – als we het samen

De druk op het elektriciteitsnet neemt toe,

waarin lokale samenhang en meer specifieke

blijven doen.

VOORWOORD / 03

SAMENVATTING Voor u ligt de Voortgangsrapportage 2025 van de Regionale Energie Strategie West-Brabant (RES-WB). Dit document wordt, samen met de rapportages van de andere RES-regio's, gebruikt om landelijk te monitoren of de 30 regio’s samen op koers liggen voor 2030.

VOORTGANG TOT 2030

Voor zon op dak is de verwachting dat die in

Uit de cijfers blijkt dat RES-WB het doel van

De bijdrage aan de afspraken vanuit West-

de periode 2025-2030 nog toe zal nemen, maar

2,2 TWh duurzame opwek in 2030 zeer waar-

Brabant, die landelijk in het Klimaatakkoord

niet zo hard als de afgelopen jaren. In de jaren

schijnlijk gaat halen. De verwachting is zelfs

zijn gemaakt, is vastgelegd in de RES 1.0

2022-2023, dus voordat netcongestie een rol

dat het doel in de loop van 2026-2027 al

(januari 2021). Onze focus ligt op wind- en

ging spelen, groeide de opwek door zon op dak

bereikt gaat worden.

zonne-energie die wij in de regio (gaan)

met 0,25 – 0,30 TWh per jaar. In 2024 was dat

opwekken. Ons bod is dat we in 2030 2,2 TWh

slechts 0,11 TWh.

duurzame elektriciteit opwekken. Dat bod is opgebouwd uit 2,0 TWh aan reguliere technieken en 0,2 TWh aan innovatieve toepassingen. Uit de verzamelde data met peildatum

De verwachting is zelfs dat het doel in de loop van 2026-2027 al bereikt gaat worden.

1 januari 2025 blijkt dat de huidige stand van

De conclusie is dat er 1,71 TWh is gerealiseerd

zaken voor West-Brabant is:

en 0,43 TWh in de harde pijplijn zit, totaal 2,14

• Gerealiseerd 1,71 TWh, waarvan 0,98 wind

TWh. Als zon op dak en wind op land nog ver-

op land, 0,39 zon op dak, 0,33 zon op veld en

der toenemen, zal de productie in 2030 uit-

0,01 innovatief (zon op water);

komen tussen de 2,3 en 2,4 TWh. Dit is iets

• Harde pijplijn (SDE-projecten en vergunde

lager dan de 2,55 TWh die 2 jaar geleden

projecten) 0,43 TWh, waarvan 0,11 wind

werd verwacht. De verklaring is de lagere ver-

op land, 0,17 zon op veld, 0,15 zon op dak

wachting van zon op dak, vooral veroorzaakt

en geen innovatieve projecten.

door netcongestie.

Wind op land Zon op dak Zon op veld Innovatief zon op water

TOTAAL AANTAL PROJECTEN VOOR • wind • zon op veld • grootschalig zon op dak

0,20

0,20

VERWACHTE GROEI

145 0,11

0,15

0,17

0,43

HARDE PIJPLIJN

0,98

0,39

0,33

0,01

1,71

Projecten zonder SDE SUBSIDIE

1823 Projecten met LOKALE PARTICIPATIE

185

BESTAAND

69 0

0,20

0,40

0,60

0,80

1,00

• HERNIEUWBARE ELEKTRICITEIT (TWh). Stand 1 januari 2025

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

1,20

1,40

1,60

Projecten buiten ZOEKGEBIED

1,80

• AANTALLEN PROJECTEN

SAMENVATTING / 04

PERIODE 2030-2035

van de ruimte in en rondom de gebouwde

DE LEEFOMGEVING

We kijken verder dan 2030, namelijk naar

omgeving en daarna aan projecten op land die

Energie heeft veel ruimte nodig boven de

2035. Ook de investeringsplannen van TenneT

passen binnen de kaders van de provinciale

grond en in de ondergrond. Deze ruimtelijke

en Enexis Netbeheer kijken 10 jaar vooruit en

omgevingsverordening.

ingrepen raken onze omgeving (bewoners,

daar sluiten wij op aan. De groei van duur-

bedrijven, woningcorporaties, overige stake-

zame opwek van elektriciteit stopt niet in

Uit bovenstaande cijfers voor de projecten na

holders). Het is dan ook van groot belang

2030. De komende periode gaan we onze

2030 zien we dat het mogelijk is dat de RES-

dat energie (zowel opwek, opslag als infra-

opgave voor duurzame opwek in de periode

WB in de periode 2030-2035 nog eens 0,7-0,8

structuur) tijdig wordt opgenomen in het

2030-2035 verder vormgeven.

TWh duurzame opwek toe zal kunnen voegen.

omgevingsbeleid van de gemeenten en

Vooral netcongestie en de middelen die we in

de provincie. De RES-WB geeft input aan

In de periode 2030-2035 zal de productie aan

kunnen zetten om netcongestie te verzachten

gemeenten op het gebied van energie zodat er

duurzame opwek nog groeien door wind op

zal bepalen of dit gerealiseerd kan worden.

beter integraal keuzes gemaakt kunnen

land en zon op dak. Het is niet de verwachting

worden.

dat er nog grootschalige zonneweide projec-

De gemeenten kunnen op 2 manieren bij-

ten gestart gaan worden. Het RES-bod lijkt

dragen aan het versnellen van de realisatie

haalbaar te zijn met de realisatie van de pro-

van duurzame opwek: het tijdig afgeven van

jecten die nu in de planning staan. In lijn met

vergunningen en bijdragen aan het verminde-

de voorkeursvolgorde uit de 'zonneladder'

ren van netcongestie.

De RES-WB geeft input aan gemeenten op het gebied van energie zodat er beter integraal keuzes gemaakt kunnen worden.

wordt de voorkeur gegeven aan het benutten

ENERGIE IN BALANS

In het RPE kijken we naar het gehele energie-

verbinding met de integrale beleidsvorming

SAMEN REALISEREN

We zijn op de goede weg, maar we willen snel-

systeem. Daarbij is ‘balans’ een nieuw onder-

in onze gebieden door samen te werken met

Voor het uitvoeren en slagen van projecten in

ler. De urgentie om de omslag te maken naar

werp. In de tijd gezien zal er een onbalans zijn

de stedelijke regio’s West-Brabant West en

onze regio zijn draagvlak creëren, betrokken-

een nieuw energiesysteem is groot. Daarom

tussen dag en nacht in de zomer en winter,

Breda-Tilburg en de provincie. Sinds 1 januari

heid vergroten en transparantie waarborgen

hebben we eind 2024 het Regionaal Plan

maar ook tussen week- en weekendverbruik.

2024 is het programma voor lokale warmte

essentieel. Om een brede groep van belang-

Energiesysteem – West-Brabant Energie in

De inzet van grootschalige batterijen en

samengevoegd met de RES en per 1 januari

hebbenden te bereiken hebben de RES-WB en

Balans (RPE) opgesteld. In dit plan staan 7

elektrolysers is noodzakelijk om balans in het

2026 kan ook integraal programmeren worden

de individuele gemeenten verschillende

bestuurlijke keuzes. Het plan wordt nog voor

systeem te behouden ,overtollige elektriciteit

opgenomen binnen de RES-WB. Zo worden

middelen ingezet. Samen met stakeholders,

de zomer 2025 ter goedkeuring aangeboden

kan daarin tijdelijk worden opgeslagen. Daar-

de drie nationale programma's, die samen-

klankbordgroep en inwoners werken we aan

aan de deelnemende partijen in de RES-WB

naast moeten we inzetten op de alternatieve

gevoegd worden tot een programma Energie-

balans in het energiesysteem.

(gemeenteraden van de 16 gemeenten, de

energiedragers, zoals warmte, waterstof en

systemen, omarmd binnen onze RES.

Algemene Besturen van de Waterschappen

groen gas, om niet te afhankelijk te worden

Rivierenland en Brabantse Delta en de

van alleen elektriciteit. Bovendien ontlasten

gedeputeerde Staten van de provincie Noord-

we daarmee het elektriciteitsnet.

Brabant).

Samen bouwen we aan een toekomst-

Onze organisatie zorgt ervoor dat we snel beslissingen kunnen nemen en vooruitgang boeken.

SAMEN ORGANISEREN

De urgentie om de omslag te maken naar een nieuw energiesysteem is groot.

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

bestendig energiesysteem dat werkt voor iedereen in onze regio. Dit blijven we de komende jaren doen. De energietransitie doen we samen.

Onze regio loopt in Nederland voorop als het

Het realiseren van het toekomstig energiesy-

gaat om het uitvoeren van de strategie gericht

steem doet RES-WB met veel partijen. Voor de

op de balans in het energiesysteem. Onze

16 gemeenten en 2 waterschappen is Enexis,

organisatie, met daarin een RES-programma-

als beheerder van het lokale elektriciteits-

team, een ambtelijk RES- team, een kopgroep,

en aardgasnet, de belangrijkste partij. Enexis

een stuurgroep en een klankbordgroep, zorgt

neemt daarom ook deel in het programma-

ervoor dat we snel beslissingen kunnen

team RES-WB, de kopgroep, de stuurgroep en

nemen en vooruitgang boeken. We leggen

het RES-team (ambtelijke overleggroep).

SAMENVATTING / 05

1. INLEIDING Voor u ligt de Voortgangsrapportage 2025 van de Regionale Energiestrategie West-Brabant (RES-WB). Dit document wordt, samen met de rapportages van de andere RES-regio's, gebruikt om landelijk te monitoren of de 30 regio’s samen op koers liggen voor 2030.

De overheid - zowel landelijk als lokaal - heeft

transportschaarste op het elektriciteitsnet.

in het Klimaatakkoord afgesproken om in

Deze situatie heeft grote gevolgen voor West-

2030 samen 35 TWh aan duurzame energie op

Brabant en remt de groei en ontwikkeling van

land op te wekken. Daarnaast is het doel om

onze regio.

gebouwen en woningen op een duurzame ma-

• FIGUUR.1 GEBIEDSAANPAK Vijf deelgebieden RES West-Brabant

nier te verwarmen. Onze bijdrage vanuit West-

We moeten daarom slimmer omgaan met de

Brabant is vastgelegd in de RES 1.0 (januari

beperkte capaciteit van het net. We moeten

2021). De focus hierin is op wind- en zonne-

niet alleen versneld nieuwe infrastructuur

energie die wij in de regio (gaan) opwekken.

aanleggen, maar het net ook beter benutten

Het bod is dat we in 2030 2,2 TWh duurzame

door flexibeler gebruik te maken van de

elektriciteit opwekken. In deze rapportage

beperkte capaciteit. Bijvoorbeeld door het

lichten wij de actuele resultaten in West-

plaatsen van energieopslagsystemen zoals

Brabant tot en met het eerste kwartaal van

slimme batterijen, door het stimuleren van

2025 verder toe. Ook geven wij een doorzicht

uitwisseling van energie op bedrijventerrei-

5 gebieden en zoeken we binnen een gebied

naar 2035.

nen in energiehubs, en door in te zetten op

naar een goede balans tussen hoeveel energie

alternatieven voor elektriciteit.

er nodig is en hoeveel er beschikbaar is. Ook

In de ‘foto’ (voortgangsrapportage) van het

Zonneparken Bavelse Berg en Dorst

kijken we naar de inpassing van het energie-

NP-RES medio 2024 is opgenomen dat er door

We zijn op de goede weg, maar we willen

systeem in de leefomgeving; een integrale

de gemeenten in West-Brabant samen 1,7 TWh

sneller. De urgentie om de omslag te maken

aanpak.

Powerport Moerdijk

is gerealiseerd. Daarnaast is in deze rappor-

naar een nieuw energiesysteem is groot.

Energie eiland

tage opgenomen dat er concrete plannen zijn

Daarom hebben we eind 2024 het Regionaal

Onze regio loopt in Nederland voorop als het

Stedelijk gebied

om de overige 0,5 TWh voor 2030 te realiseren.

Plan Energiesysteem –West-Brabant Energie

gaat om het uitvoeren van de strategie gericht

West-Branbant West

Deze plannen bestaan vooral uit zonnepane-

in Balans (RPE) opgesteld. In dit plan staan

op de balans in het energiesysteem. Daar zijn

Zuidelijke zandgronden

len op bedrijfsdaken en in zonneparken. Bij

7 bestuurlijke keuzes. Het plan wordt nog voor

we trots op. Onze organisatie, met daarin een

wind en zon is er nog 1 project in de pijplijn

de zomer 2025 ter goedkeuring aangeboden

RES-programmateam, een ambtelijk RES-

voor 2030. Voor deze plannen zijn subsidies

aan de deelnemende partijen in de RES-WB

team, een kopgroep, een stuurgroep en een

toegekend en vergunningen aangevraagd.

(Gemeenteraden van de 16 gemeenten, de

klankbordgroep, zorgt ervoor dat we snel

Algemene besturen van de Waterschappen

beslissingen kunnen nemen en vooruitgang

Na vaststelling van de RES-WB 1.0 (januari

Rivierenland en Brabantse Delta en ge-

boeken. In verschillende werkgroepen worden

2021) hebben we de voortgangsrapportage

deputeerde Staten van de provincie Noord-

onderdelen verder opgepakt en uitgewerkt.

‘Slim op weg naar onze nieuwe energie’ (mei

Brabant).

Verder leggen we de verbinding met de

Zuid-Holland

ENERGIE EILAND

2023) gepubliceerd. We zagen toen echter al

POWERPORT MOERDIJK

land Zee

STEDELIJK GEBIED WEST-BRABANT WEST ZUIDELIJKE ZANDGRONDEN

België

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

Noord-Brabant

integrale beleidsvorming in onze gebieden

dat we niet overal in onze regio duurzame

In een energiesysteem dat steeds meer duur-

door samen te werken met de stedelijke

energieprojecten kunnen realiseren en dat het

zame energie gebruikt, wordt het belangrijker

regio’s West-Brabant West en Breda-Tilburg

elektriciteitsnetnet steeds meer werd belast.

wannéér en wáár we energie opwekken. De

en de provincie. Sinds 1 januari 2024 is het

De afgelopen jaren is de druk op het elektrici-

beste situatie is dat we energie kunnen ge-

programma voor lokale warmte samen-

teitsnet alleen maar toegenomen. Dit komt

bruiken op het moment dat we het opwekken

gevoegd met de RES. In 2025 worden nieuwe

door de snelle groei van duurzaam opgewekte

en de gebruiker dicht bij de energiebron zit.

interbestuurlijke afspraken gemaakt en per

elektriciteit en de toegenomen vraag naar

1 januari 2026 kan ook integraal programme-

elektriciteit voor industrie, vervoer en gebou-

Dit betekent dat we goed moeten kijken naar

ren worden opgenomen binnen de RES.

wen. Ook de hoge gasprijzen spelen een rol. In

een passende oplossing in elk gebied van

Per 1 januari 2026 worden zo de drie nationale

de voortgangsrapportage 2023 hebben we het

onze regio. Daarom kiezen we vanuit de

programma's, die samengevoegd worden tot

probleem van netcongestie, overbelasting van

RES-WB voor een aanpak die rekening houdt

een programma Energiesystemen, omarmd

het elektriciteitsnet, al aangestipt. De urgentie

met de stedelijke, industriële of landelijke

binnen onze RES.

van deze problemen zijn sindsdien alleen

kenmerken en mogelijkheden van deel-

maar toegenomen. Op veel plaatsen in

gebieden; de gebiedsaanpak. Met de

Nederland, waaronder West-Brabant, is er

gebiedsaanpak delen we onze regio op in

1. INLEIDING / 06

TOTAAL AANTAL PROJECTEN VOOR • wind • zon op veld • grootschalig zon op dak

Projecten zonder SDE SUBSIDIE

145 1823

Projecten met LOKALE PARTICIPATIE

185

• FIGUUR.2 AANTALLEN PROJECTEN

69

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES 2.1 RES WEST-BRABANT IS GOED OP WEG OM HAAR DOEL TE HALEN RES West-Brabant heeft in 2021 een bod voor duurzame opwek gedaan van 2,2 TWh. Dat bod is opgebouwd uit 2,0 TWh aan reguliere technieken en 0,2 TWh aan innovatieve toepassingen.

Projecten buiten ZOEKGEBIED

2.1.1 GEREALISEERDE DUURZAME OPWEK

huidige projecten/opwek gegevens, die bij ons

zeer waarschijnlijk gaat halen. De verwach-

Door middel van data brengen we de

in de database staan, nog actueel en compleet

ting is zelfs dat in de loop van 2026-2027 het

gerealiseerde duurzame opwek in beeld.

zijn. Dit doen we door een lijst te delen met

doel al bereikt gaat worden.

Het verzamelen van de data heeft in eerste

alle projecten die bij ons bekend zijn en bij-

instantie als doel om een zo goed mogelijk

dragen aan het bod van de desbetreffende

beeld te vormen van de projecten in onze regio

gemeente. De gemeenten geven zelf aan of

die bijdragen aan het bod* van de RES 1.0.

een project nog relevant is of uit de lijst verwijderd kan worden. Daarnaast geven

Om dit te bereiken worden de meest actuele

gemeenten aan of er projecten zijn die juist

cijfers van de SDE-subsidies (verstrekt door

bijdragen aan het bod, maar nog niet

het RVO) gebruikt als basis. Daarnaast worden

opgenomen zijn in onze database. Deze

er projecten toegevoegd aan de database die

worden toegevoegd.

ook hebben bijgedragen aan het bod van de RES 1.0, maar waar geen SDE-subsidie voor

Hierdoor krijgen we een gedragen en zo accu-

*Note: In het bod zijn, naast wind en zon op

verstrekt is of die om een andere reden niet in

raat mogelijk beeld van de huidige stand van

veld, alleen grootschalige ‘zon op dak’ projec-

de SDE-lijst staan.

zaken ten aanzien van het bod van de RES 1.0

ten meegenomen met een vermogen van meer dan 15 kWp (ongeveer 50 zonnepanelen).

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

Door het jaar heen kijken we of er projecten

Met peildatum 01-01-2025 zijn bij de 16 aan-

Kleinschalige zonne-energie- projecten, zoals

zijn die moeten worden toegevoegd aan, of

gesloten gemeenten en de 2 waterschappen

van particulieren en kleine bedrijven, zijn niet

moeten worden verwijderd uit, onze be-

de actuele data opgehaald van de gereed-

meegenomen in ons RES bod. Deze klein-

staande database. Bovendien doen we

gekomen projecten duurzame opwek: wind op

schalige projecten dragen wel bij aan de totale

minimaal 1x per jaar een uitvraag richting de

land, zon op veld, zon op dak en innovatieve

duurzame energieopwekking, maar worden

gemeenten voor het vullen van onze database.

projecten. Daaruit blijkt dat RES West-Brabant

pas meegerekend wanneer de landelijke

De gemeenten worden dan gevraagd of de

het doel van 2,2 TWh duurzame opwek in 2030

doelstelling van 35 TWh is bereikt.

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES / 07

• FIGUUR.3 HERNIEUWBARE ELEKTRICITEIT (TWh 1 januari 2025 2025

GEREALISEERD 1,71 TWh

0,20

Wind op land Zon op dak

HARDE PIJPLIJN 0,43 TWh

Zon op veld

VERWACHT 0,20 TWh

Innovatief zon op water

VERWACHTE GROEI

0,11 2023

0,20

0,15

0,17

0,43

HARDE PIJPLIJN

GEREALISEERD 1,26 TWh HARDE PIJPLIJN 0,58 TWh

0,98

VERWACHT 0,71 TWh

0,39

0,33

0,01

1,71

BESTAAND 2021

BOD 2,2 TWh 0

REGULIERE TECHNIEKEN 2,0 TWh

0,20

0,40

0,60

0,80

1,00

1,20

1,40

1,60

1,80

*Harde pijplijn zijn SDE-projecten en vergunde projecten

INNOVATIEVE TOEPASSINGEN 0,2 TWh

Uit deze verzamelde data blijkt dat de status

2.1.2 WAT IS ER NOG TE VERWACHTEN

2.1.3 DE BALANS TUSSEN WIND EN ZON IS

voor West-Brabant als volgt is:

Voor zon op dak is de verwachting dat die in

GOED IN EVENWICHT IN WEST-BRABANT

• Gerealiseerd 1,71 TWh, waarvan 0,98 wind

de periode 2025-2030 nog toe zal nemen. In de

Uit de verzamelde data voor West-Brabant

op land, 0,39 zon op dak, 0,33 zon op veld en

jaren 2022-2023, dus voordat netcongestie een

blijkt dat er in 2030 aan wind op land 1,1 tot

0,01 innovatief (zon op water)

rol ging spelen, groeide de opwek door zon op

1,2 TWh productie zal zijn, tegenover een

• Harde pijplijn 0,43 TWh, waarvan 0,11 wind

dak met 0,25 – 0,30 TWh per jaar, in 2024 was

verwachtte opwek van 1,2 TWh opwek door

op land, 0,15 zon op dak, 0,17 zon op veld en

dat slechts 0,11 TWh. Als zon op dak en wind

zonnepanelen op daken en in het veld. Door

geen innovatieve projecten

op land nog verder toenemen, zal de productie

de verwachtte aanwas van zon op dak zal de

in 2030 uitkomen tussen de 2,3 en 2,4 TWh. Dit

verhouding groeien naar een perfecte 50-50%

In de database zijn ook projecten die voor

is iets lager dan de 2,55 TWh die 2 jaar geleden

verdeling. Dit is positief met oog op een

2009 zonder SDE-subsidie zijn gerealiseerd

werd verwacht. De verklaring is de lagere ver-

efficiënt gebruik van het elektriciteitsnet.

opgenomen. Voor 2009, dus zonder SDE-

wachting van zon op dak, vooral veroorzaakt

Daarbij is het ook nog zo dat de duurzame

subsidie, zijn in de regio West-Brabant een

door netcongestie.

opwek vooral is geconcentreerd rondom de industriële en stedelijke gebieden van Moerdijk,

10-tal windprojecten gerealiseerd. Deze produceren een extra 0,19 TWh en zijn

In de periode 2030-2035 zal de productie aan

Roosendaal, Bergen op Zoom, Woensdrecht,

opgenomen in de 1,71 TWh gerealiseerd.

duurzame opwek nog groeien door wind op

Etten-Leur en Oosterhout. De opwek zit dus

land en zon op dak. Door de afkondiging van

relatief dicht bij het verbruik, met uitzon-

de zonneladder door de provincie Noord-

dering van Breda.

Brabant is het niet waarschijnlijk dat er nog grootschalige zon op veld projecten bijkomen.

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES / 08

500,0 450,0 400,0 350,0 300,0 250,0 200,0

• FIGUUR.4 OPWEK PER GEMEENTE RES WEST-BRABANT TOT 2030

150,0 100,0

Bestaand 50,0

Harde pijplijn RES-projecten tot 2030

0,0

AlphenChaam Altena

• FIGUUR.5 SOORTEN PROJECTEN NA 2030 REPOWERING BESTAANDE WINDMOLENS OER Opwek Energie Rijksgronden

0,2-0,3 TWh ZON OP DAKEN

0,5 TWh

Breda

BaarleNassau Bergen op Zoom

Etten-Leur Drimmelen

Halderberge

Geertruidenberg

Oosterhout

Moerdijk

Rucphen

Roosendaal

Woensdrecht

Steenbergen

Zundert

In het RPE kijken we naar het gehele

traject van repowering te gaan starten,

In de orde van 0,5 TWh zou dit haalbaar

energiesysteem. Daarbij is ‘balans’ een nieuw

totaal 30 windmolens. Van de 143 wind-

moeten zijn.

onderwerp. Geografisch lijkt West-Brabant

molens in West-Brabant zullen er in 2030

met opwek en verbruik redelijk in balans. In

al 57 ouder zijn dan 20 jaar. De verwachting

Het is niet de verwachting dat er nog groot-

de tijd gezien zal er echter een onbalans zijn

is dat deze allemaal vervangen gaan

schalige zonneweide projecten gestart gaan

tussen dag en nacht in de zomer en winter,

worden. De potentiële extra opwek-

worden. Het RES-bod lijkt haalbaar te zijn met

maar ook tussen weekverbruik en weekend-

capaciteit zal 0,2-0,3 TWh zijn.

de realisatie van de projecten die nu in de

verbruik. De inzet van grootschalige batterijen en elektrolysers is wenselijk om balans in het

planning staan. In lijn met de voorkeurs• OER:

volgorde uit de 'zonneladder' wordt de

systeem te behouden, overtollige elektriciteit

Opwek Energie op Rijksgronden, door

voorkeur gegeven aan het benutten van de

kan daarin tijdelijk worden opgeslagen.

Rijkswaterstaat zijn ook in West-Brabant

ruimte in en rondom de gebouwde omgeving

Daarnaast moeten we inzetten op de alterna-

projecten geselecteerd. Dit gaat over

daarna aan projecten op land die passen

tieve energiedragers als warmte, waterstof en

zonneweides langs snelwegen en zon op

binnen de kaders van de provinciale

groen gas om niet te afhankelijk te worden

water. De potentiële opwek is nog moeilijk

omgevingsverordening.

van alleen elektriciteit. Bovendien ontlasten

in te schatten. De zonneladder van de

we daarmee het elektriciteitsnet.

provincie wordt hierbij gehanteerd. Onder

Uit bovenstaande cijfers voor projecten na

OER valt ook de repowering van windpark

2030 zien we dat het mogelijk is dat de

Volkeraksluizen in Moerdijk.

RES-WB in de periode 2030-2035 nog eens

2.1.4 PROJECTEN NA 2030 In de regio RES West-Brabant is voor de periode na 2030 een aantal soorten projecten te onderscheiden:

0,7-0,8 TWh duurzame opwek toe zal kunnen • Zon op daken: Bedrijven zullen blijven investeren in

voegen. Vooral netcongestie zal bepalen of dit gerealiseerd kan worden.

PV-panelen op hun daken om daarmee hun • Repowering bestaande windmolens: een 4-tal gemeenten hebben gemeld een

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

CO2 uitstoot te kunnen verlagen. De extra opwekcapaciteit is lastig in te schatten.

2. VOORTGANG IN HET REALISEREN VAN DE RES / 09

3. BIJSTUREN IN HET REALISEREN VAN DE RES

0,11 TWh

4 PROJECTEN

WIND OP LAND

Wel SDE-subsidie / niet gereed

De gemeenten kunnen op 2 manieren bijdragen aan het versnellen van de realisatie van duurzame opwek: het tijdig afgeven van vergunningen en bijdragen aan het verminderen van netcongestie.

0,17 TWh

14 PROJECTEN

ZON OP VELD

3.1 VERGUNNINGEN

dat er inmiddels 3 projecten zijn gerealiseerd,

Voor projecten die in de harde pijplijn zitten,

1 een vergunning heeft met een Raad van

zet de RES-WB zich in om deze zo snel moge-

State procedure, 1 een onherroepelijke ver-

lijk te gaan realiseren. Volgens de verzamelde

gunning heeft en 2 projecten een uitbreiding

data is de potentie aan duurzame opwek in de

zijn van bestaande zonneweides. De overige

pijplijn 0,43 TWh.

7 projecten hebben de volle aandacht van de betreffende gemeenten.

Het gaat om 4 windprojecten in Steenbergen, Etten-Leur, Oosterhout en Woensdrecht die al

Bij de zon op dak projecten zijn er 101 locaties

wel SDE-subsidie hebben, maar nog niet zijn

die wel SDE-subsidie hebben, maar nog niet

gerealiseerd. De projecten in Oosterhout,

gereed zijn gemeld. De bijbehorende opwek is

Steenbergen en Etten-Leur zijn vergund, die

0,15 TWh. Vanwege netcongestie is aan-

in Oosterhout is nog niet onherroepelijk door

sluiting van deze projecten nog niet altijd

een Raad van State procedure. De 3 andere

mogelijk.

projecten zijn nog in het voorstadium. De

0,15 TWh

• FIGUUR.6 POTENTIE VERGUNNINGEN DUURZAME OPWEK

0,43 TWh

TOTAAL DUURZAME OPWEK IN DE PIJPLIJN

duurzame opwek van deze 4 projecten is

Samengevat zijn er van de bovengenoemde

totaal 0,11 TWh.

18 projecten ‘wind op land’ en ‘zon op veld’ 8 vergund. Daarbij lopen nu 2 Raad van State

Daarnaast zijn er 14 projecten voor zon op veld

procedures. Van de overige 10 projecten zal

die wel SDE-subsidie hebben, maar nog niet

naar verwachting in 2025 een vergunning

gereed zijn gemeld bij RVO, totaal 0,17 TWh

worden verleend. Die projecten kunnen dan

opwek. Door de gemeenten wordt aangegeven

nog (net) voor 2030 gerealiseerd worden.

3.2 NETCONGESTIE

De nettopologie wordt hiermee duidelijk en

Bij het slim omgaan met de bestaande capaci-

Om de geprognosticeerde netcongestie voor

er komt inzicht waar de komende jaren het

teit van het huidige net zijn energiehubs een

heel West-Brabant voor de komende jaren

kritische pad op netcongestie kan ontstaan.

mogelijke oplossing. Bij projecten met zon op

meer inzichtelijk te krijgen, gaan we vanuit de

We maken dit blokschema voor elk deel-

dak kan het opzetten van een energiehub

gebiedsaanpak RES-WB voor elk van de

gebied. Zo krijgen alle gemeenten inzicht in

helpen om binnen de huidige capaciteit van

5 deelgebieden het elektriciteitsnet schema-

hun eigen situatie en de afhankelijkheid met

het net toch zonnepanelen te plaatsen. De

tisch in beeld brengen. In dit blokschema

andere gemeenten in relatie tot energie-

gemeenten zijn met Enexis en de provincie

staan:

levering. Door alle blokschema's te verbinden

Noord-Brabant in gesprek om de trajecten van

• Het bestaande hoogspanningsnet, de

in een totaal schema krijgen we inzicht in de

energiehubs op te starten. Daarvoor is het wel

inrichting van de deelnetten en de

nettopologie van de gehele regio West-

nodig dat de Autoriteit Markt en Consument

uitbreidingen op het 380kV en 150kV

Brabant.

(ACM) nieuwe contractvormen goedkeurt.

netvlak.

Wanneer de netcongestie voor de komende

Deze nieuwe contractvormen kan Enexis dan

jaren inzichtelijk en voorspelbaar wordt,

gebruiken. Waarschijnlijk worden in 2026 de

(transport en distributie); de afgaande

kijken we aan welke knoppen per gebied

eerste energiehubs gerealiseerd.

blokken t.b.v. het verzorgingsgebied

gedraaid kan worden om de netcongestie te

richting bestaande en nieuwe transport-

verzachten. Om daadwerkelijk projecten te

Een voorbeeld van slim gebruik maken van de

verdeelstations.

realiseren maken we afspraken met betrok-

bestaande capaciteit is het gedoseerd laden

ken partijen door gebiedscoalities te sluiten,

van elektrische auto’s. Buiten de spitstijden

één van de bestuurlijke keuzes uit ons RPE.

op het elektriciteitsnet van 7 uur-10 uur ’s

101 LOCATIES

ZON OP DAK

Wel SDE-subsidie / niet gereed

• Het bestaande middenspanningnet

ochtends en 16 uur-21 uur ’s avonds is er nog voldoende capaciteit beschikbaar op het elektriciteitsnet. Gemeenten kunnen burgers en bedrijven actief hierover infomeren.

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

3. BIJSTUREN IN HET REALISEREN VAN DE RES / 10

DORDRECHT

Nieuwendijk Wijk en Aalburg

Zuid-Holland

Dussen

POWERPORT MOERDIJK

Lage Zwaluwe

Drimmelen Geertruidenberg

MOERDIJK

Hooge Zwaluwe

Willemstad

• FIGUUR.7 KAART WEST-BRABANT WEST MET WATERSTOF-TRACÉ’S

ENERGIE EILAND

WAALWIJK

Made

ZUIDWEST / Planning 2028 DRC / Planning 2032

Dinteloord

Noordhoek Fijnaart

Zevenbergen

Oosterhout

Terheijden

ZUID / Nog geen planning > 2050 Dongen Udenhout

Teteringen Prinsenbeek

WEST-BRABANT WEST

Oud Gastel

4.1.1 UITBREIDING ELEKTRICITEITSNET

BREDA

Oudenbosch

STEDELIJK GEBIED

Steenbergen Etten-Leur

Zeeland Wouw

BERGEN OP ZOOM

de komende jaren enorm uitgebreid. In onze regio gaat het om onderstaande projecten:

Noord-Brabant

Ulvenhout Halsteren

Het regionale energiesysteem is verbonden met het nationale energiesysteem. Dit systeem wordt TILBURG

Bavel

Sprundel

ROOSEN DAAL

RILLAND <> TILBURG

380 kV traject

Na vele jaren van voorbereiding binnenkort in uitvoering.

NEDERWIEK 3

2 GW > 380 kV

Een 2 GW stroomkabel vanaf wind op zee aangesloten gaat worden op het 380 kV station in Geertruidenberg. Daarbij wordt ook een converterstation geplaatst.

HALSTEREN

380 kV station

Bouw zelfstandig deelnet/pocket.

MOERDIJK

380 kV station

Bouw zelfstandig deelnet/pocket.

GEERTRUIDENBERG <> KRIMPEN A/D IJSSEL/ CRAYESTEIN

380 kV traject

Zoektocht verbindingsmogelijkheden.

MOERDIJK <> LIMBURG/DUITSLAND

VAWOZ*

Zoektocht kabelverbindingen.

Goirle

Rijsbergen Chaam

Schijf Nispen

Alphen Zundert

Hilvarenbeek

ZUIDELIJKE ZANDGRONDEN

Achtmaal Baarle-Nassau

België

Ossendrecht

4. OPWEK IN DE LEEFOMGEVING

4.1 VERANKERING ENERGIE IN HET OMGEVINGSBELEID Energie heeft veel ruimte nodig boven de grond en in de ondergrond. We gaan, naast elektriciteit, ook andere energiedragers als

*Verbindingen Aanlandingen Wind op Zee

warmte, waterstof en groen gas in zetten voor onze energievoorziening. Ook deze vragen ruimte. Deze ruimtelijke ingrepen raken onze omgeving (bewoners, bedrijven, woning-

4.1.2 WATERSTOF Projecten voor Waterstof in West-Brabant:

corporaties, overige stakeholders). Energie en de impact van de transitie worden

MOERDIJK <> OOSTERHOUT

nadrukkelijk en meer zichtbaar een onderdeel van onze leefomgeving. Bovendien is de beschikbare netcapaciteit in toenemende mate een beperking voor nieuwe woningbouw,

Delta Rhine Corridor Door de komst van de Realisatie van een waterstofleiding en twee CO2 leidingen.

bedrijvigheid of mobiliteit. Om deze redenen

kans om over te stappen MOERDIJK <> BELGISCHE GRENS

opgenomen in het omgevingsbeleid van de gemeenten en de provincie. Wij leveren op het gebied van energie inbreng zodat gemeenten integrale besluiten kunnen nemen.

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

krijgt de lokale industrie en logistieke sector de

is het van groot belang dat energie (zowel opwek, opslag als infrastructuur) tijdig wordt

waterstof backbone

Ombouw bestaande aardgasleiding naar waterstofleiding

van aardgas naar waterstof. RES West-Brabant lobbyt, samen met de gemeenten, voor aantak-

Tevens realisatie van een verbinding naar Vlissingen. Verwachte realisatiedatum; 2028.

kingen op een waterstof backbone.

4. OPWEK IN DE LEEFOMGEVING / 11

Stedelijk gebied Breda

4.1.3 WARMTE

bovenlokale warmte voor de verduurzaming

De West-Brabantse gemeenten staan de

van de warmtevoorziening in wijken.

komende jaren voor een grote uitdaging bij de

• In het gebied rond Moerdijk liggen er kansen voor benutting van restwarmte van

overstap naar duurzame warmte. De RES-WB

Uit deze strategie blijkt of bovenlokale

Attero en de industrie. Er loopt een haal-

heeft een aparte werkgroep ‘Warmte’ waaraan

warmte een kansrijke oplossing is als

baarheidsonderzoek naar een bovenlokaal

ook de Provincie Noord-Brabant en netbeheer-

alternatief op elektrificatie.

warmtenet vanuit Moerdijk naar

der Enexis deelnemen. Binnen de werkgroep

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

kansrijke warmtebron gezien.

gemeenten. De RES West-Brabant staat positief tegenover dit plan en wil, samen met de gemeenten in dregio, graag meedenken.

Halderberge, Rucphen, Etten-Leur en Breda.

warmte wordt de voortgang en actualiteit

In 2025 worden voor onderstaande opties

besproken, wordt kennis gedeeld over de

nadere verkenningen gedaan of volgen we de

Brabant West’ laten uitvoeren. Het gaat om

warmtetransitie en worden voorstellen

ontwikkelingen:

een onderzoek naar een bovenlokaal

uitgewerkt ter ondersteuning van gemeenten

• Ennatuurlijk, het ministerie van Klimaat en

warmtenet tussen Bergen op Zoom,

op het gebied van warmte. Binnen de RES-WB

Groene Groei, de provincie Noord-Brabant

Woensdrecht en Roosendaal met potentiële

is ervoor gekozen om te werken aan de lokale

en RWE onderzochten de afgelopen jaren,

restwarmtebronnen uit het industriële

warmtetransitie vanuit het Nationaal

in samenspraak met de Amernet gemeen-

binnenhavengebied van Bergen op Zoom,

Programma Lokale Warmtetransitie.

ten in onze regio en de regio Hart van

de haven van Antwerpen (BASF) en

Brabant, wat de toekomstige warmte-

afvalverwerker Prezero in Roosendaal.

• Een haalbaarheidsonderzoek ‘West-

In 2024 is in RES verband een regionale

bronnen kunnen zijn voor het bestaande

warmtebronnenstrategie gemaakt. Hierin

Amernet. Voor de periode vanaf 2027 wordt

Daarnaast verkent de provincie Noord-

staat hoeveel warmte we nu en in de toekomst

door Ennatuurlijk ingezet op de ontwikke-

Brabant samen met staatsbedrijf Energie

verwachten nodig te hebben in wijken,

ling van een combinatie van een E-boiler

Beheer Nederland (EBN) en Enexis Netbeheer

bedrijventerreinen en voor de glastuinbouw

en een aquathermie-warmtepomp als

of de oprichting van een provinciaal warmte-

en hoeveel warmte er beschikbaar is in West-

alternatief voor de huidige warmtelevering

bedrijf financieel en juridisch haalbaar is.

Brabant. Daarnaast is onderzocht wat de

via het Amernet. Verder in de toekomst

Dit warmtebedrijf moet warmtenetten

mogelijkheden zijn voor toepassing van

wordt aardwarmte vanuit Moerdijk als

ontwikkelen en beheren voor verschillende

4. OPWEK IN DE LEEFOMGEVING / 12

PLANTAARDIG RESTMAT.

Dinteloord Cosun Beet Company

MONO MEST VERGISTING

Verwerking plantaardig restmateriaal

25 miljoen kuub* groen gas per jaar *Installaties Dinteloord & Groningen samen

Alphen Van Eijck

Vergisting mest, mono-mestvergister

ca. 2 miljoen kuub

Slibvergisting

1,5 miljoen m3

groen gas per jaar

*Achtmaal melkveebedrijf d’Hel

SLIB • FIGUUR.8 OVERZICHT PROJECTEN GROEN GAS IN WEST-BRABANT

Sleeuwijk Waterschap Rivierenland

groen gas per jaar

4.1.4 GROEN GAS

Projecten Groen gas in West-Brabant:

Met groen gas kunnen we maar een klein deel

• In Nederland is Cosun Beet Company met

van onze energiebehoefte in de regio invullen.

een fabriek in Dinteloord één van de

We verwachten dat in 2050 maar 3 tot 4

grootste producenten van groen gas. De

procent van alle energie die we gebruiken uit

installaties in Dinteloord en Vierverlaten

duceert op haar locaties in Bath, Nieuwveer

groen gas zal bestaan. Echter, in de gebouwde

(Groningen) verwerken elk jaarlijks ruim

en Dongemond jaarlijks 5 miljoen m3

omgeving en industrie kan groen gas in West-

100.000 ton plantaardig restmateriaal.

biogas voor productie eigen elektriciteit en

Brabant een rol spelen in de verduurzaming

Wanneer alle installaties op volle capaciteit

levering warmte in een wijk in Breda.

van de warmtevoorziening en als brandstof

draaien, produceert Cosun Beet Company

• In de gemeenten Altena, Etten-Leur en

dienen voor lastig te elektrificeren industrie.

per jaar ruim 25 miljoen kuub groen gas.

Baarle-Nassau/ Alpen-Chaam loopt een

Ook wordt in toenemende mate gebruik gemaakt van groen gas voor vervoer.

• Van Eijck in Alphen heeft een mono-

• Het Waterschap Rivierenland produceert in Sleeuwijk middels slibvergisting jaarlijks 1,5 miljoen m3 groen gas. • Het Waterschap Brabantse Delta pro-

verkenning naar groen gas hubs op basis

mestvergister. Van Eijck verzorgt ook de

van mono-mestvergisting, uitgevoerd door

mestdistributie. Van Eijck heeft een ver-

ZLTO. Deze verkenning maakt onderdeel uit

gunning om maximaal 45.000 ton mest te

van het CIRCUS programma. CIRCUS staat

vergisten en kan daarmee ca. 2 miljoen

voor “Connecting Initiatives for Rural

kuub gas produceren. In Achtmaal is ook

Communities, Upscaling their Sustainable

een mono-mestvergister operationeel bij

energy”. Hoofddoel van het CIRCUS

melkveebedrijf d’Hel.

programma is het versnellen van de

• Attero, BMC in Moerdijk en Rodenburg in

energietransitie door energiegemeen-

Oosterhout ontwikkelen plannen voor de

schappen in de EU te stimuleren en te

productie van groen gas op de eigen

ondersteunen en waarmee ook het

bedrijfsterreinen. Er wordt gewerkt aan

landelijk gebied wordt versterkt.

plannen voor globaal 30-40 miljoen kuub groen gas.

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

4. OPWEK IN DE LEEFOMGEVING / 13

Mono-mestvergister van Eijck in Alphen

4.2. WATERSCHAPPEN

4.3 RIJKSWATERSTAAT

Met de waterschappen worden gesprekken

Rijkswaterstaat heeft OER projecten

gevoerd om hun asset's in te zetten voor het

geïnitieerd: Opwek Energie op Rijksgronden.

energiesysteem. De productie van biogas uit

Naast Rijkswaterstaat kijkt ook Pro-Rail en

zuiveringsslib wordt al breed toegepast in de

het Vastgoedbedrijf naar locaties. De RES-WB

installaties van Sleeuwijk, Bath, Nieuwveer en

heeft de snelwegen A27/A59 aangemeld als

Oosterhout. Onderzocht wordt of het effluent

locaties. Daarnaast is de repowering van de

gebruikt kan worden in warmtenetten bij

windmolens op de Volkeraksluizen een

gemeenten, maar denk hierbij ook aan opper-

OER project. Het slibdepot in het Hollands

vlaktewateren. De waterschappen willen hun

Diep bij Moerdijk is ook een potentieel project,

gronden inzetten voor duurzame energie-

Rijkswaterstaat heeft bij de Slufter goede

opwek achter de meter. De zonneladder van

ervaringen opgedaan met zon op water.

OER project Volkerak / foto: Rijkswaterstaat

de provincie wordt hierbij toegepast. Het waterschap Rivierenland heeft al 4 projecten gerealiseerd. In ons toekomstige energiesysteem houden we rekening met wat gezond is voor het water en de bodem. ‘Water en bodem sturend’ wordt gehanteerd als één van de principes om projecten te prioriteren.

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

4. OPWEK IN DE LEEFOMGEVING / 14

ELEKTRICITEIT

GROEN GAS

4%

73%

WARMTENETTEN

12% 13%

5. OPWEK EN BALANS IN HET DECENTRALE DEEL VAN HET TOEKOMSTIG ENERGIESYSTEEM In 2024 is een energiesysteemverkenning gedaan naar het energiesysteem van 2050 voor de regio RES West-Brabant. Daaruit blijkt dat de vraag naar elektriciteit groeit van de huidige 18 PJ/5 TWh naar 25 PJ/6,9 TWh en van warmte afneemt van de huidige 40 PJ/11 TWh naar 35 PJ/10 TWh.

WATERSTOF

• FIGUUR.9 OPTIMALE ENERGIEMIX WEST-BRABANT

Het realiseren van het toekomstig energie-

5.2 BALANS

5.3 WARMTE

systeem doet RES-WB met veel partijen. Voor

Balans tussen vraag en aanbod is belangrijk

In 2025 worden door de zestien West-

de 16 gemeenten en 2 waterschappen is

voor het energiesysteem. Om die reden onder-

Brabantse gemeenten de gemeentelijke

Enexis, als beheerder van het regionaal elek-

zoeken wij waar batterijen en elektrolysers

warmteprogramma's opgesteld. Deze

triciteits- en aardgasnet, de belangrijkste

ingezet kunnen worden voor tijdelijke opslag

programma's geven een doorkijk van de

partij. Enexis neemt daarom ook deel in het

van elektriciteit. Vanuit de hogere netvlakken

warmtetransitie binnen elke gemeente

programmateam RES-WB, de kopgroep, de

van TenneT en Enexis wordt onderzocht

richting 2035. De keuzes per gemeente

stuurgroep en het RES-team (ambtelijke

welke locaties kansrijk zijn. Kansrijke locaties

moeten uiterlijk eind 2026 vastgelegd zijn.

overleggroep).

vanuit de netbeheerders zijn locaties waar de inzet van batterijen en elektrolysers voor zo

Onderdeel van het opstellen van een gemeen-

min mogelijk verstoring zorgen op het net.

telijk warmteprogramma is het uitvoeren van

5.1 ELEKTRICITEITSNET

Voor een goede landschappelijke, technische

een warmtestudie, waarbij per gebied wordt

Om de capaciteit van het elektriciteitsnet op

en maatschappelijke inpassing wordt een

geïnventariseerd welke bovenlokale en lokale

korte en langere termijn beter te benutten,

afwegingskader ontwikkeld. Dit kan door de

warmte strategieën (bron, opslag, infra-

werkt RES West-Brabant met de gebieds-

gemeenten toegepast worden om aanvragen

structuur) wel of niet mogelijk zijn.

aanpak. Om de netcongestie tegen te gaan

van batterijparken integraal af te wegen. Uit

volgen we de 3 oplossingsrichtingen van de

die afweging kunnen ook randvoorwaarden

Gezamenlijk werken we in 2025 in RES

Landelijke aanpak netcongestie (LAN):

meegegeven worden aan initiatieven voor

verband aan de volgende vraagstukken:

versneld bouwen (“bouwen-bouwen-bouwen”),

batterijparken.

• Hoe we lokale duurzame warmte kunnen

programmeren en prioriteren en slimme

benutten door de ontwikkeling van klein-

oplossingen/beter benutten van de bestaande

Uit de energiesysteemverkenning van 2024

schalige warmtenetten in gebieden die niet

capaciteit.

blijkt dat, vanuit de analyse per sector , de

op een bovenlokaal warmtenet kunnen

optimale energiemix voor West Brabant be-

aansluiten;

staat uit 73% elektriciteit, 12% warmtenetten, 13% waterstof en 4% groen gas. VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

5. OPWEK EN BALANS IN HET DECENTRALE DEEL VAN HET TOEKOMSTIG ENERGIESYSTEEM / 15

50

REGIO WEST-BRABANT ACTIEF OP 50 BEDRIJVENTERREINEN

Grote Oogst project

Subsidie organisatiegraad verhoogd

Subsidieregeling provincie

3 gelegen in West-Brabant

Bedrijventerreinen van alle 16 gemeenten

Noord-Brabant

Bergen op Zoom Theodorushaven/Noordland/de Poort

20 bedrijventerreinen in aanmerking realiseren energiehubs

totaal van 41 terreinen subsidie-budget beschikbaar

Etten-Leur

8 bedrijventerreinen

Vosdonk

kunnen aan de slag

Oosterhout Breda

Vijf Eiken-Heihoef terrein

• Emer • De Krogten

• FIGUUR.10 INITIATIEVEN VOOR REALISATIE ENERGIEHUBS

• Wat het elektriciteitsnet aankan voor de gemeentelijke warmteplannen;

Geertruidenberg • Dombosch I & II

techniek, financiering en regels voordat we dit

Hy Network Services is de projectorganisatie

breed kunnen toepassen.

die de aantakkingen op moet laten nemen in

• Wat de kosten zijn voor gebruikers van warmtenetten en welke subsidies er zijn;

Roosendaal • Borchwerf

Oosterhout • Statendam • Weststad

voor het realiseren van energiehubs open-

het waterstofnetwerk Nederland. Daar wordt

5.4 WATERSTOF

nauw mee samengewerkt om de kansen nader

Waterstof zal in de toekomst een substantieel

te verkennen en eventuele aantakkingen te

warmtenetten breder kunnen worden

deel van onze energiemix leveren. Daarom

borgen.

verdeeld op regionaal niveau.

zetten we ook in op waterstof als onderdeel

• Of de kosten voor warmte voor (regionale)

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

Moerdijk • Haven Moerdijk

van het energiesysteem in West-Brabant. Door

5.5 ENERGIEHUBS

Deze onderzoeken geven ons een beter beeld

de overheid wordt het landelijk waterstof-

De provincie Noord-Brabant heeft diverse

van de mogelijkheden in onze regio, zodat de

netwerk Nederland uitgerold. In West-Brabant

initiatieven gestart om energiehubs te gaan

verschillende bovenlokale en lokale warmte

komen 2 transportleidingen: de zuidwestelijke

realiseren. Sinds 2024 loopt het Grote Oogst

strategieën tegen elkaar kunnen worden

route tussen Moerdijk en de grens met

project, waarvan er 3 in West-Brabant liggen:

afgewogen. Daarnaast gebruiken we de resul-

Antwerpen en de Delta Rhine Corridor tussen

in Bergen op Zoom is het gebied Theodorus-

taten in de bredere context van de balans in

Moerdijk en Oosterhout, die verder loopt

haven/Noordland/de Poort geselecteerd, in

het energiesysteem per gebied. De resultaten

richting Duitsland en Chemelot (zie figuur 7).

Etten-Leur is dat Vosdonk, in Oosterhout het

gesteld. Daardoor kunnen 8 bedrijven-

van deze afweging worden meegenomen in de

RES West-Brabant heeft onderzoek laten uit-

Vijf Eiken-Heihoef terrein. Daarnaast hebben

terreinen in de regio West-Brabant aan de

definitieve gemeentelijke warmteprogramma's.

voeren naar kansrijke waterstofclusters

eind 2024 alle 16 gemeenten subsidie

slag: in Breda met Emer en de Krogten, in

rondom de industrieterreinen, logistieke

gekregen om de organisatiegraad van de

Geertruidenberg Dombosch I en II, in Moerdijk

We zien een grote kans in het flexibeler

clusters en tuinbouwgebieden. Daaruit blijkt

bedrijventerreinen te verhogen. Dit is een

de haven Moerdijk, in Oosterhout Statendam

maken van ons energiesysteem door warmte

dat er op 4 plaatsen kansen liggen voor

randvoor- waarde voor een succesvolle

en Weststad en in Roosendaal Borchwerf.

op te slaan voor gebruik in een ander seizoen.

aantakkingen: rondom Bergen op Zoom/

energiehub en met deze subsidie is voor

Bovenstaande betekent dat de regio West-

Ook kunnen we overtollige elektriciteit

Woensdrecht, bij Roosendaal richting Etten-

41 terreinen budget beschikbaar. Als laatste

Brabant op ruim 50 plaatsen actief is om de

omzetten in warmte. Er moet echter nog

Leur, in Moerdijk en bij Oosterhout/Drimmelen/

heeft de provincie Noord-Brabant in april een

haalbaarheid van een energiehub te

veel ontwikkeld worden op het gebied van

Geertruidenberg.

subsidieregeling voor 20 bedrijventerreinen

onderzoeken en mogelijk te realiseren.

Waterstofstation Breda

5. OPWEK EN BALANS IN HET DECENTRALE DEEL VAN HET TOEKOMSTIG ENERGIESYSTEEM / 16

6.1.1 BIJEENKOMSTEN EN EVENEMENTEN Er zijn er verschillende bijeenkomsten en evenementen georganiseerd om de dialoog met stakeholders te voeren. Concrete voorbeelden hiervan zijn: • Raadsbijeenkomsten: We hebben de afgelopen anderhalf jaar fors geïnvesteerd om raadsleden in positie te brengen, om ontwikkelingen in het energiesysteem te delen en reacties op te halen bij de raden. Daarin kenden we drie belangrijke momenten: De Tosticaravan in Steenbergen

6. MAATSCHAPPELIJKE BETROKKENHEID, COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE

Om een brede groep van belanghebbenden te

►

Webinar in december 2023

►

Twee regio bijeenkomsten in 2024

►

5 gebiedsbijeenkomsten in november/december 2024

• Inzet Tosticaravan: Hierbij reisde een team van RES-WB (in samenwerking met de gemeenten) door

bereiken hebben de RES-WB en de individuele

de regio heen om met inwoners in gesprek te gaan over de energietransitie. In ruil hiervoor

gemeenten verschillende middelen ingezet.

ontvingen zij een tosti. De opgehaalde data zijn hierna gedeeld met de verschillende gemeenten en de resultaten zijn meegenomen in het RPE.

Samen met stakeholders, klankbordgroep en

• Stakeholdersbijeenkomst: In november 2024 kwamen verschillende stakeholders samen om

inwoners werken we aan balans in het

uitdagingen en kansen rondom de energietransitie te bespreken. Een brede mix aan stakeholders

energiesysteem.

was hierbij aanwezig. Deelnemers kwamen o.a. uit het bedrijfsleven, energiecoöperaties, financiële instellingen en adviseurs. • Inwonersbijeenkomst: tijdens deze bijeenkomst in november 2024 ging de RES West-Brabant in

Voor het uitvoeren en slagen van projecten in onze regio zijn draagvlak creëren, betrokkenheid vergroten en transparantie waarborgen essentieel.

6.1 INZET VANUIT DE RES-WB

gesprek met inwoners over verschillende thema's binnen de energietransitie, zoals betaalbaarheid

Om een brede en effectieve verspreiding van

en solidariteit.

informatie te realiseren, is een mix van

• Begin 2025 een heidag georganiseerd voor het RES-team, RO-collega's en Enexis. Hierin hebben we

communicatiemiddelen ingezet. Digitale

onder andere gekeken naar hoe we de stakeholdersgroepen bedrijven, inwoners en woning-

nieuwsbrieven en de website van de RES-WB

corporaties nog beter kunnen bereiken en betrekken. Een korte samenvatting van de uitkomsten:

dienden als primaire informatiedragers.

►

Daarnaast werd ook de LinkedIn-pagina optimaal gevuld met informatie om iedereen

Voor bedrijven: Het is belangrijk om samen te kijken naar een (lokale) oplossing en het (economisch) belang van werken in een gebied.

►

Voor inwoners: Hier kwam uit dat op dit gebied met name gemeenten aan zet zijn wanneer het

op de hoogte te houden en te informeren over

gaat om communicatie. De boodschappen moeten klein, begrijpelijk en behapbaar zijn.

ontwikkelingen binnen de regio.

Daarnaast kunnen we meer succesverhalen delen en is het belangrijk in de communicatie aan te geven wat iets voor een inwoner betekent of waar het voordeel zit voor een inwoner. De RES West-Brabant gaat gemeenten hierbij ondersteunen. ►

Voor woningcorporaties: Zij zijn al goed betrokken, maar de gebiedsaanpak is een mooi startpunt om de samenwerking verder vorm te geven. Samen kan er dan worden gekeken naar de mogelijkheden in de wijken.

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

6. MAATSCHAPPELIJKE BETROKKENHEID, COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE / 17

BREDE DOELGROEP INFORMEREN OVER:

• FIGUUR.11 INZET VANUIT RES WEST-BRABANT 2024/2025

PRIMAIRE INFORMATIEDRAGERS

WEBSITE

+

Energiesysteem

BIJEENKOMSTEN & EVENEMENTEN

+

Welke doelen er zijn

PODCAST ENERGIE VOOR DE REGIO

+

KENNISDELING RES-WB & GEMEENTEN

COMMUNICATIE

► Raadsbijeenkomsten ► Inzet Tosticaravan

LINKEDIN

Wat er speelt in de regio

PARTICIPATIE

► Stakeholdersbijeenkomst ► Inwonersbijeenkomst

NIEUWSBRIEF

► Heidag RES-team

6.1.2 PODCAST

6.1.3 KENNISDELING

kunnen ze kansen voor minder energie-

Verder is er een podcast (Energie voor de

De RES-WB en gemeenten werken daarnaast

verbruik herkennen en mensen doorverwijzen

Regio) die bestaat uit verschillende

actief samen om kennis te delen op het gebied

naar informatie. Verder worden ook

afleveringen, waarbij dieper wordt ingegaan

van communicatie en het betrekken van in-

trainingen aangeboden in gespreks-

op verschillende thema's binnen de energie-

woners. Zo hebben verschillende gemeenten

technieken. Bewoners die met moeite hun

transitie (elektriciteit, warmte, groen gas en

samen gekeken naar de ideale bewonersreis.

energierekening kunnen betalen hebben vaak

waterstof). Ook de podcast, net als de website

Alle lessen, kennis en tips uit de ideale

een ander gesprek nodig dan waar veel

en LinkedIn-pagina, heeft als doel om een

bewonersreis naar aardgasvrij zijn samen-

energiecoaches voor zijn opgeleid. Met deze

brede groep te informeren over hoe het

gevat in een toolbox. Hier staan alle stappen

trainingen kunnen energiecoaches beter en

energiesysteem in elkaar zit, wat onze

beschreven die kunnen worden ingezet op

bewuster gesprekstechnieken inzetten bij een

gezamenlijke doelen zijn en wat er speelt in

weg naar aardgasvrije woningen. Dit biedt

specifieke doelgroep.

onze regio.

bovendien handvatten voor de gemeenten om zelf een bewonersreis te organiseren met inwoners. De RES-WB heeft in maart 2024 een training voor Sociale Energiecoaches opgezet, die afgenomen kan worden door gemeenten. In deze training worden welzijnswerkers meegenomen in de wereld van de energietransitie en de energiecoach en vice versa. Het leerdoel is dat zij bij bewoners meteen verbeteringen kunnen voorstellen voor bijvoorbeeld ventilatie en luchtkwaliteit. Daarnaast

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

6. MAATSCHAPPELIJKE BETROKKENHEID, COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE / 18

• FIGUUR.12 REALISATIETRAJECT FRES WEST-BRABANT

• Businesscase • Recht van opstal • Offertes aanvragen/beoordelen • Werving deelnemers • Afspraken netwerkbedrijf

PROJECT ONTWIKKELING

PROJECT IDEE

FRES

• Lokaal initiatief • Energiecoöperatie • VVE • Bedrijvencollectief

West-Brabant

FINANCIAL CLOSE

PROJECT FINANCIERING

• Eigen inleg • Klimaatfonds • BOM • Banken

EXPLOITATIE

6.2 PARTICIPATIE

zijn in onder andere Oosterhout en Dorst.

Hiervan profiteren inwoners die zelf geen

6.2.1 ENERGIECOÖPERATIES

Een concreet voorbeeld van bewoners-

zonnepanelen kunnen laten plaatsen.

Er zijn verschillende projecten in West-

participatie is, zoals hierboven ook al wordt

Brabant, waar inwoners in kunnen parti-

genoemd, de pilot Energie A16, waarbij

6.2.2 STICHTING FONDS VERSNELLING

ciperen. Het energiesysteem van de toekomst

inwoners de mogelijkheid krijgen om deel te

REGIONALE ENERGIE STRATEGIE (FRES)

is decentraal ingericht, zowel op technisch vlak

nemen aan een windproject. In dit project zijn

In West-Brabant zijn veel energiecoöperaties

als qua eigenaarschap. Energiecoöperaties

de windmolens voor 25% in handen van de

met honderden leden. Toch is het voor hen,

spelen hierin een belangrijke rol en zijn een

gemeenschap, waardoor niet alleen duurzame

andere burgerinitiatieven en bedrijven vaak

integraal onderdeel van het systeem geworden.

energie wordt opgewekt, maar ook financiële

lastig om duurzame energieprojecten

Dit is zichtbaar in projecten zoals Energie A16,

rendementen bijdragen aan een betere leef-

concreet te maken of aan te haken bij

TEC Terheijden en de vele postcoderoos-

omgeving. Binnen de pilot is onderzocht hoe

grotere ontwikkelingen, door een gebrek aan

projecten van energiecorporaties. Binnen

het participatieproces zo kan worden in-

expertise, tijd of geld.

de RES West-Brabant is participatie stevig

gericht dat alle bewoners de kans krijgen om

verankerd, waardoor inwoners actief kunnen

mee te doen. Een belangrijk onderdeel hiervan

FRES helpt bij deze uitdaging door projecten

meedenken en profiteren van de energie-

is de Burenregeling van Energie A16, die direct

professioneel te ondersteunen in de overgang

transitie.

omwonenden laat profiteren van lagere

van idee naar realisatie. Dit vergroot niet

energiekosten. Zo leveren de 28 windmolens

alleen het aantal projecten, maar versterkt

Daarnaast hebben brancheverenigingen voor

langs de A16 niet alleen groene stroom, maar

ook de kennis binnen lokale initiatieven. En dat

zonne- en windenergie afgesproken om per

ook economische voordelen voor de regio.

is essentieel, want de overheid streeft naar

opgewekte MWh elektriciteit een bijdrage te

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

PROJECT BOUWEN

minstens 50% lokaal eigendom van duurzame

leveren aan het duurzaamheidsfonds van de

Een ander voorbeeld is de energiecoöperatie

energieprojecten. De FRES is een financierings-

betreffende gemeenten. Dit fonds ondersteunt

Opgewekt Drimmelen uit Hooge Zwaluwe. De

constructie en helpt met het financieren van

lokale initiatieven en duurzame projecten,

coöperatie heeft eerder twee agrarische objec-

projecten, zodat deze kunnen worden

waarvan de eerste voorbeelden al zichtbaar

ten voorzien van honderden zonnepanelen.

gebouwd.

6. MAATSCHAPPELIJKE BETROKKENHEID, COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE / 19

Mobiel informatiecentrum Greenhopper

6.2.3 FINANCIËLE PARTICIPATIE

6.3 ENERGIEBESPARING

over energiebesparing, maar ook voor infor-

Vanuit de rijksoverheid is gesteld dat er

Er lopen verschillende initiatieven rondom

matie over subsidies en leningen en het

gestreefd moet worden naar 50% financiële

de communicatie en het activeren van het

vinden van betrouwbare vakbedrijven.

participatie bij opwekprojecten. In de

energiezuiniger maken van woningen in de

Bovendien stimuleert Breda met de (voor 70%)

regio West-Brabant zijn veel projecten al

regio. Zo is er een initiatief rondom inwoners

beschikbaar gestelde volkshuisvestingsfonds-

gerealiseerd of in een vergevorderd stadium

dat loopt in Oosterhout en Drimmelen, waarbij

subsidie inwoners van Verbeter Breda wijken

van vergunningverlening. Het is bij een paar

het Energie Bespaarteam langsgaat met de

om met verduurzaming van hun woning aan

projecten gelukt om financiële participatie te

klusbus bij verschillende huishoudens met

de slag te gaan, hoofdzakelijk isoleren.

regelen. Bijvoorbeeld in de vorm van

een slecht geïsoleerde woning en een smalle

obligaties met een vast rendement van 3 tot

beurs. Dit doen zij in een aantal stappen waar-

Moerdijk is bezig met een klantvriendelijk

5%. Het doel van 50% participatie wordt helaas

bij de eerste stap zich focust op het inzicht in

digitaal loket ter ondersteuning van de

niet gehaald, mede doordat de projecten zich

eigen gedrag en kleine energiebesparende

‘Bewonersreis’. Bewoners kunnen bij dit loket

al een ver gevormd stadium bevonden.

mogelijkheden. Indien nodig komt er een

op basis van hun postcode en huisnummer

Daarnaast kunnen burgers lastig de risico's

klusser langs die kleine maatregelen kan

precies zien op welke lopende acties zij

inschatten of zijn ze niet in staat of bereid een

uitvoeren. Daarnaast wordt we gekeken naar

(gratis) recht hebben. Denk hierbij aan

forse investering in opwekprojecten te doen.

deelname aan Nationaal Isolatie Programma

isolatiesubsidie, energie box kleine maat-

(NIP) of de Wijk Uitvoerigs Plannen (WUP's)

regelen of een energiecoach aan huis.

mogelijk is. De RES-WB ondersteunt bij het organiseren

VOORTGANGSRAPPORTAGE 2025 / RES

Andere voorbeelden zijn te vinden in de

van (sub)regionale samenwerkingen voor het

gemeenten Breda en Oosterhout, die gebruik

verbeteren van hulp aan bewoners bij het ver-

maken van de Greenhopper en de Green

duurzamen van hun woning. Acht gemeenten

House. Dit zijn mobiele informatiecentra die

hebben zich aangesloten bij deze samen-

iedere keer op een andere plek staan. Hier

werking. Inzet is om bewoners te activeren

kunnen inwoners naartoe voor praktische tips

om verduurzamingsmaatregelen te nemen.

6. MAATSCHAPPELIJKE BETROKKENHEID, COMMUNICATIE EN PARTICIPATIE / 20

Zundert BusinessCentre TreePort

willen we de samenwerking tussen de

gericht op het informeren en activeren van

6.5 KNELPUNTEN EN LEERPUNTEN

huishoudens.

Hoewel de communicatiestrategie groten-

gaan we de communicatie afstemmen op de

deels succesvol is, zijn er enkele knelpunten

gebiedsaanpak. In plaats van algemene

6.4 WIE DOET WAT

wind/zonneprojecten, een ander deel is

De communicatie rondom de RES-WB vindt plaats in nauwe samenwerking met gemeenten, provincie, netbeheerders en gezamenlijke

gemeenten nog verder optimaliseren. Daarom

partners. Zo is er een programmateam, waar

Bij de RES-WB sluit regionaal netbeheerder

te benoemen. De verschillende belangen van

communicatiewerkgroepen zullen we gaan

ook de l netbeheerder Enexis aansluit, een

Enexis aan bij het programmateam om haar

de stakeholders maken het soms lastig een

werken met werkgroepen specifiek voor een

stuurgroep, het RES-team én een klank-

informatie en expertise in te brengen.

uniforme en duidelijke boodschap uit te

bepaald gebied. Hiermee zullen de gemeenten

bordgroep.

Daarnaast is Enexis verantwoordelijk voor de

dragen. Daarnaast blijft de uitdaging om

in dit gebied meer gevoel hebben bij wat er

communicatie van hun buurtaanpak, waarbij

bepaalde doelgroepen effectief te bereiken.

hierbinnen speelt en dit creëert ook meer

De RES-WB communiceert via haar eigen

ze samen met gemeenten buurtbewoners zo

In de samenwerking tussen de gemeenten en