09b Visie Sociale basis

Versterken Sociale Basis Gemeente Rucphen 17 juni 2025

2

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ............................................................. 2 1.Inleiding ..................................................................... 3 Het begrip ‘sociale basis’ ...............................................3 Belang van het versterken van de sociale basis ......................3 Doel van de beleidsvisie ................................................3 Input voor deze visie ....................................................4

2. Wat is de sociale basis ............................................. 5 Rol van de inwoners, de lokale partners en de gemeente ...........5

3. Dit is wat we zien...................................................... 7 Ontwikkelingen...........................................................7 Mogelijkheden............................................................9

4. Zo zien we het voor ons .......................................... 11 Gemeentelijke visie en thema’s ...................................... 11

5. Zo bereiken we ons doel ......................................... 12 Aanpak bij de verdere uitwerking .................................... 12

6. Hoe nu verder.......................................................... 16 7. Monitoring............................................................... 17 Bijlage 1 Uitkomst Behoefteanalyse onder mantelzorgers ............................................................. 19 Bijlage 2 ...................................................................... 25

3

1.Inleiding

vernieuwing noodzakelijk. Het gaat om een andere, meer optimale, rolverdeling tussen inwoners, maatschappelijke instellingen en de overheid.

Het begrip ‘sociale basis’

In tijden van crisis of persoonlijke tegenslag kunnen inwoners makkelijker rekenen op steun van hun buren, vrienden of lokale netwerken, wat bijdraagt aan het welzijn van iedereen. Binnen de gemeente betekent dit dat de druk op de eerstelijns en specialistische zorg in een vroeg stadium waar mogelijk kan worden opgevangen door het geheel van inwoners en lokale voorzieningen samen. De sociale basis kan daarmee worden ingezet om de druk op deze kostbare hulp te verlagen. Het is belangrijk om dit niet als vanzelfsprekend te zien, de sociale basis loopt het risico om – zonder de juiste ondersteuning – overvraagd te worden.

De term sociale basis omschrijft de aspecten die bijdragen aan het welzijn van inwoners van een gemeente, wijk of buurt. Hierbij denken we aan onderlinge sociale relaties, netwerken en formele en informele voorzieningen die ondersteuning bieden aan inwoners, of bijdragen aan het gemeenschapsgevoel. De sociale basis biedt plezier, ontspanning, ontmoeting, ontplooiing, zingeving, positieve sociale rollen, steun, vertrouwen en hulp. 1 In de regeling Brede SPUK2 is opgenomen dat elke gemeente een beleidsvisie sociale basis opstelt.3

Belang van het versterken van de sociale basis Een sterke sociale basis is belangrijk omdat het zorgt voor een veilige en inclusieve omgeving waarin mensen kunnen samenleven, meedoen en eigen regie ervaren. Het zorgt voor meer onderlinge verbinding tussen inwoners. Dit versterkt het gevoel van gemeenschapszin en solidariteit, waardoor mensen zich veiliger en meer betrokken voelen bij hun omgeving. Een sterke sociale basis betekent daarnaast voor inwoners van de gemeente Rucphen dat ze minder afhankelijk zijn van instanties. Om inwoners te kunnen blijven faciliteren en stimuleren is verandering en

Verwey Jonker instituut – Kernboodschap en position paper Sociale Basis, 2023 1

Doel van de beleidsvisie Deze beleidsvisie geeft richting aan - en vormt de kapstok voor - toekomstig beleid en beslissingen rondom kwesties die de sociale basis beïnvloeden. We schrijven deze beleidsvisie om gezamenlijk richting te geven aan de versterking van de sociale basis. De visie zorgt ervoor dat betrokkenen – van inwoners en lokale initiatieven tot maatschappelijke organisaties en de gemeente – dezelfde doelen nastreven en elkaar versterken. Daarnaast biedt de visie inzicht in wat nodig is vanuit gemeentelijk perspectief om deze versterking te stimuleren: door een faciliterende en stimulerende rol te spelen, knelpunten te signaleren en

2 3

Opgenomen in de Staatscourant van 6 februari 2023 Collegevoorstel Z23/067801-BA23/007049

4 ruimte te bieden voor innovatie en samenwerking. Vroeg signalering is hierbij belangrijk: hoe eerder we problemen kunnen ondervangen hoe groter de winst.

Input voor deze visie Deze beleidsvisie is tot stand gekomen met de input van onze gemeentelijke en lokale partners. De input is verzameld via twee sporen. Spoor 1: gemeentelijk perspectief Doel: Achterhalen wie de spelers zijn, welke voorzieningen zijn er, welke voorzieningen worden er gemist, én welk beleid ligt ten grondslag aan de sociale basis in Rucphen. Vorm: Zes werksessies Partners: Team beleid (domeinen Zorg, Welzijn, WMO, Onderwijs, Passend onderwijs, Mobiliteit, Omgeving/Stedenbouwkundig, Jeugdgezondheidszorg, Voorliggend veld, Jeugd en Wonen). Team uitvoering (gebiedsregisseur, gemeentewinkel/klantcontact, handhaving, meedenkcoach, jeugdprofessional, maatschappelijk werker, schuldhulpverlener, regieassistent (WMO), kwaliteitsregisseur sociaal domein, processpecialist sociaal domein). En de Adviesraad Sociaal Domein.

Spoor2: perspectief lokale partners Doel: Achterhalen hoe de partners hun eigen (potentiële) bijdrage aan de sociale basis zien, hoe zij de rol van andere spelers en de gemeente zien, en welke (onbenutte) krachten en uitdagingen zij zien. Vorm: Vier focusgroepen, één vragenlijst, één behoefteanalyse mantelzorg, één kick-off sessie. Partners: Focusgroepen (Welzijnspartners; Zorg; Participatie, Armoede en Schulden; Huisarts, Woningbouw, Mantelzorg en Dorpswerk). Vragenlijst (verstuurd naar alle lokale partners, 21 reacties van lokale partners). Kickoff (meer dan 100 lokale deelnemers). Behoefteanalyse mantelzorg (115 reacties van mantelzorgers).

5

2. Wat is de sociale basis Rol van de inwoners, de lokale partners en de gemeente De sociale basis bestaat uit verschillende sferen die elkaar deels overlappen (zie afbeelding 1). Binnen de verschillende sferen zijn spelers actief die een bijdrage leveren aan de sociale basis. In de persoonlijke sociale basis bevinden zich inwoners en de mensen in hun omgeving (buren, familie en vrienden). De groepjes waar deze inwoners deel van uitmaken (verenigingen, clubs of initiatieven) vormen de gemeenschappelijke sociale basis. De gemeenschappelijke sociale basis wordt ondersteund door de professionele inzet vanuit organisaties, professionals en voorzieningen. We noemen deze professionele inzet de institutionele sociale basis.4 De afbeelding hiernaast geeft de positie van verschillende sferen en spelers van de sociale basis weer. De spelers fungeren als het cement van de samenleving en dragen bij aan de saamhorigheid binnen de gemeente Rucphen. Zij zorgen ervoor dat inwoners verbinding met elkaar kunnen maken en mee kunnen doen aan activiteiten. Afbeelding 1: De sociale basis verdeeld in de drie sferen

Movisie & Verwey Jonker Instituut – Gespreksmodel Sociale Basis, 2024 4

6 De sociale basis is niet iets wat ‘extern’ door overheden of door organisaties kan worden opgelegd. Het ontstaat vanuit de samenleving, en de legitimiteit en het eigenaarschap ligt in de samenleving zelf. Inwoners hebben een belangrijke rol waarbij zij mensen in hun omgeving ondersteunen om mee te doen in de maatschappij als dit niet op eigen kracht lukt. Dit gebeurt in de sfeer van de persoonlijke sociale basis. Daarnaast richten inwoners groepen op en nemen ze initiatief bij het vormen van verbanden binnen hun omgeving die de samenleving verstevigen. Dit gebeurt binnen de sfeer van de gemeenschappelijke sociale basis.5 Organisaties kunnen de inwoners hierin faciliteren en stimuleren.6 Deze ondersteuning bevindt zich voornamelijk in de sfeer van de institutionele sociale basis. Hier bevinden zich organisaties en professionals die als eerstverantwoordelijk zijn voor het bieden van laagdrempelige ondersteuning aan inwoners vóór deze bij specialistische zorg terecht komen. Hiermee bedoelen we onder andere huisartsen, buurtteams, maatschappelijk werkers en welzijnsorganisaties. Maar ook de scholen, woningbouwcorporaties en religieuze organisaties spelen hierin een rol. Samenwerking en afstemming tussen deze spelers versterkt de sociale basis waardoor problemen nog beter in een vroegtijdig stadium kunnen worden aangepakt, mensen in hun eigen omgeving

ondersteund kunnen worden en de druk kan worden verminderd op specialistische zorg.

Movisie - Wat rekenen we wel tot de sociale basis en wat niet? 2024 6 Verwey Jonker Instituut – Kernboodschap en position paper Sociale Basis, 2023

7

5

Ook de gemeente speelt een belangrijke rol in het faciliteren en stimuleren van de sociale basis aangezien zij de overheid is die het dichtst bij de inwoner staat. De rol van de gemeente verschilt per sfeer. In de persoonlijke sociale basis kan de gemeente (d.m.v. beleid) inzetten op het versterken van sociale netwerken of inwoners met middelen, ruimte of kennis faciliteren in ideeën of vragen die zij hebben.7 Daarnaast is het de verantwoordelijkheid van de gemeente om te voorzien in de behoefte van haar inwoners m.b.t. basisvoorzieningen. Binnen de gemeenschappelijke sociale basis heeft de gemeente een stimulerende en faciliterende rol. De grootste invloed van de gemeente ligt binnen de institutionele sociale basis. Hier heeft de lokale overheid invloed op betaalde professionals en accommodaties. De gemeente speelt een belangrijke rol in het verbinden van deze spelers en kan hen faciliteren en stimuleren met opdrachten en/of subsidies.

Verwey Jonker Instituut – Kernboodschap en position paper Sociale Basis, 2023

7

3. Dit is wat we zien De behoefte aan het versterken van de sociale basis is een reactie op de druk die ontstaat door landelijke maatschappelijke ontwikkelingen die ook binnen de gemeente Rucphen te zien zijn, zoals individualisering; vergrijzing; migratie; meer kwetsbare inwoners in wijken en dorpen door decentralisatie; armoede en eenzaamheid. Dusdanige uitdagingen zijn niet door de overheid alleen op te lossen. Het vraagt inzet en verandering van gedrag van de inwoners, van de samenleving, van ons allemaal. De sociale basis is een middel om hier met elkaar stappen in te zeten zonder mensen daarbij achter te laten.8

Ontwikkelingen De gemeente Rucphen wordt gevormd door vijf dorpen, Rucphen, Schijf, Sint Willebrord, Sprundel en Zegge. Het inwonersaantal van de gemeente Rucphen is sinds 2014 aan het groeien en de gemeente telt in 2024 23.920 inwoners, verdeeld over 10.402 huishoudens.9

Eenzaamheid De sociale cohesie binnen de gemeente is sterk. Het uitgangspunt10 van de gemeente is “iedereen doet mee”. 24% van de inwoners verricht vrijwilligerswerk en 16% biedt mantelzorg. In ieder dorp biedt een dorpshuis een laagdrempelige ontmoetingsplek voor inwoners van alle

Verwey Jonker Instituut – Kernboodschap en position paper Sociale Basis, 2023 9 CBS, inwonersaantal gemeente Rucphen, 2024 8

leeftijden. De dorpshuizen dragen bij aan de veerkracht van gemeenschappen binnen de dorpen, verschillende leeftijdsen doelgroepen ontmoeten elkaar en ondernemen samen activiteiten. Daarnaast geeft 67% van de inwoners van de gemeente aan dat buren altijd voor elkaar klaarstaan, 22% geeft aan behoefte te hebben aan meer contact met buren. Hoewel de sociale cohesie onder buren redelijk hoog is ervaart een meerderheid van de volwassenen (55,2%) in meer- of mindere mate eenzaamheid.11 Dit is vergelijkbaar met veel van de omliggende gemeenten.

Vergrijzing De bevolking in de gemeente Rucphen is aan het vergrijzen, in 2023 is bijna een kwart van de inwoners ouder dan 65 jaar (zie afbeelding 2). Een vergrijzende bevolking – in combinatie met tekorten in zorg- en welzijnspersoneel en landelijk beleid dat zich richt op langer thuis wonen én omzien naar elkaar - legt toenemende druk op sociale voorzieningen, (mantel-)zorg en ondersteuning. Het is belangrijk dat ouderen gebruik kunnen maken van laagdrempelige (informatie) voorzieningen zodat zij zo lang als mogelijk zelfredzaam blijven. De gemeente speelt hierin een rol door samen met alle betrokken partijen invulling te geven aan wonen en zorg, zo dicht mogelijk bij huis, en mantelzorgers en vrijwilligers te ondersteunen in de zorg die zij bieden aan ouderen.

10 11

In het collegewerkprogramma Waarstaatjegemeente.nl – Rucphen, 2023

8 toenemen, wordt belangrijker.

Afbeelding 2 – leeftijdsopbouw gemeente Rucphen 2023. Bron: kadastralekaart.com

Mantelzorg Door onder andere de vergrijzende bevolking vormt mantelzorg een belangrijke uitdaging binnen de gemeente Rucphen. Het betreft “zorg die mensen vrijwillig en onbetaald verlenen aan mensen met fysieke, verstandelijke of psychische beperkingen in hun familie, huishouden of sociale netwerk. Het gaat om zorg die meer is dan in een persoonlijke relatie gebruikelijk. Hiervan is sprake indien het taken betreft die de zorgvrager bij normale gezondheid zelf had gedaan of die niet nodig waren geweest.”12 In 2022 boden 7069 van de 19970 inwoners (15+) in Rucphen mantelzorg.13 Deze mantelzorgers zijn zeer divers en hun behoeften lopen sterk uiteen. Met de verwachting dat het aantal mensen dat zorg nodig heeft in de toekomst zal

Movisie - Dossier: Wat werkt bij mantelzorgondersteuning? Mantelzorg NL - indicatie aantallen mantelzorgers per gemeente 12 13

de

rol

van

mantelzorgers

steeds

Uit de behoefteanalyse die in 2024 onder mantelzorgers is gedaan (zie bijlage 1) blijkt dat er een duidelijke behoefte is aan emotionele steun, vervangende zorg en meer bekendheid over financiële en praktische ondersteuning. Al met al onderstreept de behoefteanalyse dat de deelnemende mantelzorgers in Rucphen gebaat zijn bij een brede en toegankelijke ondersteuningsstructuur die ruimte biedt voor maatwerk. Dit betekent onder andere het vergroten van bewustwording bij scholen en werkgevers over de uitdagingen waarmee mantelzorgers te maken hebben aangezien een meerderheid (57%) van de deelnemers aangeeft mantelzorg te combineren met school en/of (vrijwilligers)werk.

Dementie De toenemende vergrijzing in de gemeente Rucphen brengt naast een hogere behoefte aan mantelzorg ook een sterke stijging in het aantal mensen met dementie met zich mee. Prognoses van Alzheimer Nederland laten zien dat dit aantal in Rucphen zal toenemen van 400 in 2023 naar 850 in 2050, een toename van 113%.14 Deze stijgende aantallen zorgen voor meer uitdagingen in de zorgsector én een zware druk op mantelzorgers. Om de mantelzorgers van nu en in de toekomst de juiste ondersteuning te kunnen bieden, is

14

Alzheimer Nederland

9 speciale aandacht voor deze doelgroep gewenst zodat zij zorg kunnen blijven bieden zonder zelf overbelast te raken.

onderling verbinden van inwoners maar spelen ook een belangrijke rol bij vroegsignalering van problematiek.

Bestaanszekerheid

Voorzieningen

De bestaanszekerheid staat onder druk, ook in de gemeente Rucphen. Van de inwoners (18+) geeft tussen de 14% (Schijf) en 21% (Sint Willebrord) aan dat ze moeite hebben met rondkomen. 3,1% van de huishoudens ontvangt een bijstandsuitkering.15 Dit is een lager percentage dan in de meeste omringende gemeenten. Armoede kan een drempel vormen om deel te nemen aan activiteiten of gebruik te maken van voorzieningen die binnen de sociale basis worden aangeboden. Stigma rondom en schaamte voor armoede of schulden kan ervoor zorgen dat inwoners geïsoleerd raken. Laagdrempelige toegang tot voorzieningen is belangrijk, zodat iedereen, ook inwoners met weinig middelen kunnen deelnemen.

Mogelijkheden Gemeenschapszin Het gemeenschapsgevoel wordt in de dorpen over het algemeen als sterk omschreven, wat een mooi startpunt is voor een sterke sociale basis. Verenigingen spelen een belangrijke rol in het creëren van gemeenschapsgevoel daarom draagt de gemeente Rucphen verenigingen een warm hart toe. Verenigingsactiviteiten helpen bij het

15

Waarstaatjegemeente.nl – Rucphen, 2023

Naast verenigingen vormen andere voorzieningen binnen sport, cultuur, zorg, onderwijs en welzijn een belangrijk onderdeel van de sociale basis. Deze voorzieningen bestaan náást individuele (geïndiceerde) ondersteuning die vanuit de gemeente of andere partijen wordt geboden en welke níet tot de sociale basis wordt gerekend. Rondom het aanbod van voorzieningen gaat al veel goed in de gemeente. Uit onderzoek in 2021 bleek al dat 63% van de inwoners tevreden is over de welzijnsvoorzieningen.16 Hier liggen kansen voor het versterken van de sociale basis aangezien bij voorzieningen laagdrempelig informatie kan worden gehaald, ondersteuning kan worden geboden of onderling contact kan worden gelegd. De voorzieningen in de gemeente zijn verspreid over de verschillende dorpen. Inwoners kunnen gebruik maken van de voorzieningen dichtbij huis, of in één van de andere dorpen.

Eigen regie Het eigenaarschap van de sociale basis ligt bij de inwoners en gemeenschappen van de gemeente Rucphen. Als zij zich inzetten als actieve bewoners, voor hun buren of de buurt, voor bewonersinitiatieven, of als vrijwilliger bij een organisatie versterkt dit de sociale basis. Het is van belang dat bewoners eigenaarschap (blijven) ervaren over hun

16

Waarstaatjegemeente.nl – Rucphen, 2021

10 activiteiten, initiatieven en organisaties.17 Een groot gedeelte van de inwoners (87% in Sint Willebrord tot 91% in schijf) zegt in 2020 matig tot veel regie te ervaren over het leven.18 Het ervaren van eigen regie zorgt ervoor dat inwoners invloed kunnen uitoefenen op hun eigen situatie en persoonlijke ontwikkeling, en daarmee de invloed die zij hebben op de sociale basis. Indicatoren voor het ervaren van eigen regie zijn onder andere lees-, reken- en digitale vaardigheden die inwoners in staat stellen om zelfstandig informatie uit te wisselen en waar nodig hulp te vragen. Binnen een sterke sociale basis wordt eigen regie bevordert door informatie en deelname aan activiteiten beschikbaar te maken voor zowel inwoners die bovengenoemde vaardigheden in meerdere als mindere mate beheersen.

Movisie en Verwey Jonker instituut - de sociale basis versterken, Investeren in de toekomst, 2024 17

Allecijfers.nl – cijfers sociaal domein gemeente Rucphen per dorpskern meting ervaren eigen regie, 2020 18

11

4. Zo zien we het voor ons Gemeentelijke visie en thema’s In de gemeente Rucphen streven we naar een sterke sociale basis. Dit betekent dat de samenleving veerkrachtig, inclusief en samenredzaam is. Een samenleving waar mensen actief zijn in de gemeenschap en in een prettige omgeving wonen. In zo'n samenleving voelen inwoners zich verbonden met elkaar. Ze zorgen voor elkaar, nemen verantwoordelijkheid voor hun leefomgeving en doen actief mee. Inwoners hoeven niet vaak hulp te vragen aan de gemeente, omdat ze informatie en ondersteuning makkelijk kunnen vinden in hun eigen netwerk en in de buurt. Inwoners hebben zelf de regie en weten waar en wanneer ze hulp moeten vragen als dat nodig is. Als er hulp nodig is, kunnen inwoners rekenen op een betrokken gemeente. De gemeente helpt waar nodig, maar let er ook op dat inwoners zelfredzaam blijven. De gemeente ondersteunt de sociale basis vanuit het perspectief van de gemeenschap. Zo kan iedereen in Rucphen fijn en gezond samenleven. Om dit te bereiken werken we als gemeente, samen met onze lokale partners aan de volgende vier thema’s:

1. Actiever gemeenschapsleven In een actiever gemeenschapsleven zijn er voldoende activiteiten en voorzieningen waar inwoners aan deelnemen of aan bijdragen. De voorzieningen zijn aanvullend aan elkaar en passen bij de doelgroepen in de gemeente. Vrijwilligers, lokale partners en gemeentelijke partners werken samen en onderhouden verbinding tussen de activiteiten en voorzieningen. 2. Meer (kunnen) meedoen In een sterke sociale basis zijn de drempels om mee te kunnen doen weggenomen. Inwoners kunnen gebruik maken van verschillende voorzieningen en activiteiten ongeacht sociale economische status, fysieke mobiliteit, leeftijd of etnische achtergrond. 3. Beter eigen regie kunnen voeren In een sterke sociale basis kunnen inwoners zelf oplossingen vinden voor hun ondersteuningsvragen. Het passende ondersteuningsaanbod en toegankelijke informatievoorziening faciliteren dit. Vrijwilligers zijn er om een helpende hand te bieden, ondersteund door professionals en de gemeente. 4. Meer oog hebben voor elkaar Inwoners komen elkaar vaker tegen, kijken naar elkaar om en bieden elkaar waar nodig een helpende hand. Laagdrempelige ontmoetingsplaatsen en georganiseerde activiteiten zorgen voor natuurlijke momenten die dit in de hand spelen. Daarnaast worden vrijwilligers en mantelzorgers passend ondersteund zodat zij hun onmisbare rol in een sterke sociale basis goed kunnen vervullen.

12

5. Zo bereiken we ons doel Aanpak bij de verdere uitwerking De gemeente Rucphen gaat samen met de lokale partners aan de slag om bovenstaande thema’s te realiseren. In 2025 is een uitvoeringsprogramma opgesteld waarin concrete acties, activiteiten en inspanningen worden opgenomen die een bijdrage leveren aan de doelen die we stellen m.b.t. de sociale basis. Vanuit de input van lokale en gemeentelijke partners is geadviseerd om in ieder geval de volgende doelstellingen op te nemen in het uitvoeringsprogramma:

Thema 1: Actiever gemeenschapsleven Doelstellingen a. Versterken onderlinge verbinding tussen lokale partners b. Creëren van passend aanbod aan voorzieningen c. Passende ondersteuning bieden aan vrijwilligers d. Inzet van professionals

Movisie - Wat rekenen we wel tot de sociale basis en wat niet? 2024 19

1a. Versterken onderlinge verbinding tussen lokale partners Binnen de gemeente Rucphen is een breed aanbod van ondersteuning dat wordt uitgevoerd door een veelheid aan organisaties, zowel professioneel als vrijwillig. De lokale en gemeentelijke partners geven aan dat dit brede aanbod soms tot fragmentatie en onduidelijkheid over verantwoordlijkheden leidt. Belangrijk is het versterken van de samenwerking tussen de verschillende partijen, waarbij vertrouwen en kennisdeling centraal staan. Denk hierbij aan de organisatie van kennis- en netwerkbijeenkomsten voor en door lokale en gemeentelijke partners. 1b. Creëren van passend aanbod aan voorzieningen Om een passend aanbod aan voorzieningen te creëren voor de verschillende doelgroepen en dorpen dient het aanbod te zijn afgestemd op de behoeften van inwoners. Het gaat hierbij om de voorzieningen (sport, cultuur, zorg, onderwijs en welzijn) die bestaan náást individuele (geïndiceerde) ondersteuning en specialistische zorg die vanuit de gemeente of andere partijen wordt geboden.19 Binnen een sterke sociale basis zijn het de inwoners zelf die (al dan niet in verenigingsverband) als actieve bewoners het eigenaarschap, voor hun buren of de buurt, voor bewonersinitiatieven, of als vrijwilliger bij een organisatie nemen en vanuit daar het initiatief nemen voor een passend aanbod. Volgens lokale en gemeentelijke partners heeft de

13 gemeente hierin een stimulerende en faciliterende rol. Het versterken van preventieve voorzieningen en het investeren in langdurig commitment vanuit de gemeente is cruciaal om de sociale basis in alle dorpen duurzaam te faciliteren en stimuleren. 1c. Passende ondersteuning bieden aan vrijwilligers. Zonder vrijwillige inzet is er geen sociale basis. Wat de inwoners van gemeente Rucphen met en voor elkaar doen is het sociale weefsel van de gemeente. Vinden en binden van vrijwilligers is steeds moeilijker. Dat komt onder andere door vergrijzing en individualisering. Daarom is het volgens de gemeentelijke en lokale partners belangrijk om de vrijwillige inzet te stimuleren en te faciliteren. Bij de vrijwillige inzet houden we daarbij oog voor het moment dat vrijwillige inzet ophoudt en professionele inzet in beeld moet komen. De vrijwilligers moeten binnen de eigen organisatie de mogelijkheid hebben om (via deskundigheidsbevordering) competenties te ontwikkelen. Dit zorgt voor erkenning, bevordert motivatie om aan de slag te gaan als vrijwilliger en verhoogt de kwaliteit van vrijwillige inzet. Vrijwilligers zijn laagdrempelig toegankelijk voor inwoners. Daarmee kunnen zij een brug vormen tussen de inwoners en de professionals. Om deze rol goed te kunnen uitvoeren is het belangrijk dat vrijwilligers ondersteund worden door professionals. 1d.

Inzet van professionals In het sociaal domein dragen veel professionals bij aan het welzijn van de inwoners van onze gemeente. Denk hierbij aan professionals die bij vrijwilligersorganisaties, in het onderwijs, de geestelijke gezondheidszorg of het jeugdwerk werken (o.a. maatschappelijk werkers, jongerenwerkers,

wijk GGZ’er etc.). En aan professionals binnen de gemeente (buurtsportcoach, schuldhulpverlener, ambulant begeleider of opbouwwerker etc.). Professionals in het sociaal domein hebben door hun laagdrempelige contact met de inwoners een goede positie om vroegtijdig hulpvragen te signaleren. Ze spreken uit dat er behoefte is aan meer continuïteit. Het opbouwen van vertrouwen tussen professionals en de gemeente en het vormen van langdurige relaties versterkt de sociale basis, zo blijven professionals in het sociaal domein namelijk ook een vertrouwd gezicht voor inwoners. De zorgnetwerken in de dorpskernen zijn een goed voorbeeld waarin professionals en vrijwilligers laagdrempelig contact met elkaar hebben. Thema 2: Meer (kunnen) meedoen Doelstellingen a. Voorzieningen beschikbaar maken voor alle inwoners b. Ondersteuning op maat per dorpskern 2a. Voorzieningen beschikbaar en bereikbaar maken voor alle inwoners Een toegankelijk aanbod van voorzieningen (inclusief gemeenschappelijke ruimten en plekken) draagt bij een aan sterke sociale basis aangezien het inwoners uitnodigt elkaar te ontmoeten en (samen) activiteiten te ondernemen. Inwoners kunnen er, bewust of onbewust, werken aan hun welzijn waarbij laagdrempelige ondersteuning beschikbaar is. Om deze plekken voor iedereen beschikbaar te maken en

14 houden dient de aanpak aan te sluiten bij de veranderende behoeften van de inwoners. De doelgroepen jongeren, ouderen, mindervaliden en mensen met lage digitale vaardigheden worden door de lokale partners specifiek belicht wanneer het gaat over de behoefte tot betere bereikbaarheid, toegankelijkheid en bekendheid van voorzieningen. 2b. Ondersteuning op maat per dorpskern Daarnaast spreken de lokale partners de wens uit om lokale voorzieningen in elk dorp goed aan te laten sluiten bij de behoeften van de gemeenschap, met oog voor de unieke karakteristieken van elk dorp. Om de kracht van de dorpen te benutten is het belangrijk dat inwoners zoveel mogelijk in de eigen leefomgeving ontmoeten, verbinden, ondersteuning zoeken en ontvangen. Waar dat kan is dit in het dorp waar zij wonen. Waar dat moet is dat elders in de gemeente of een buurgemeente. Het is niet realistisch om in elke dorp alle voorzieningen te realiseren en faciliteren. De kracht van de ondersteuning op maat per dorp zit in het benutten en/of ontwikkelen van het potentieel van bewonersinitiatieven, vrijwilligersorganisaties en andere collectieven. Het uitvoeringsprogramma heeft een overkoepelend deel en is daarnaast, opgesplitst per dorpskern, zodat aangesloten kan worden bij de lokale behoeften.

Thema 3: Beter eigen regie kunnen voeren Doelstellingen a. Informatie over voorzieningen en activiteiten breder verspreiden b. Vroegtijdig hulpvragen signaleren 3a. Informatie over voorzieningen en activiteiten breder verspreiden Zoals eerder benoemd is er binnen de gemeente al een breed aanbod van ondersteuning, activiteiten en voorzieningen. Lokale en gemeentelijke partners geven aan verbetering te willen rondom de bekendheid van het ondersteuningsactiviteitenen voorzieningenaanbod. Het breder verspreiden van informatie over voorzieningen vraagt daarbij ook inzet van de lokale partners. 3b. Vroegtijdig hulpvragen signaleren Een goede relatie tussen de professionals vanuit de gemeente en de lokale partners werkt bevorderend voor het vroegtijdig signaleren van hulp- en ondersteuningsvragen. Lokale partners kunnen, door hun nauwe betrokkenheid bij de gemeenschap belangrijke signalen opvangen. Zij staan vaak dichter bij de inwoner en kunnen vanuit een vertrouwensrelatie hulp en ondersteuning bieden. Dit helpt inwoners om tijdig ondersteuning te ontvangen die hen in staat stelt zelf de regie over hun situatie te houden.

15 Thema 4: Meer oog hebben voor elkaar Doelstellingen a. Organiseren van activiteiten om verbinding te stimuleren b. Passende ondersteuning bieden aan mantelzorgers c. Tegengaan van eenzaamheid onder zowel jongeren als ouderen 4a. Organiseren van activiteiten om verbinding te stimuleren Onderlinge verbinding tussen inwoners zorgt ervoor dat zij het gevoel hebben dat ze erbij horen. Inwoners voelen zich welkom, herkend en erkend en krijgen daarmee de ruimte om mee te doen in – en mee te praten over – hun sociale omgeving. Dit versterkt sociale samenhang en daarmee de sociale basis. Om dit te faciliteren zijn er laagdrempelige ontmoetingsplaatsen en activiteiten nodig die de verbinding tussen inwoners stimuleren. De lokale partners geven aan dat de verbinding tussen doelgroepen onderling vaker gezocht moet worden om verbinding te versterken. Hierbij wordt als voorbeeld de behoefte uitgesproken om meer intergenerationele activiteiten te organiseren die de verbinding tussen jong en oud versterken. 4b. Passende ondersteuning bieden aan mantelzorgers Mantelzorgers spelen een onmisbare rol in de samenleving in Rucphen. Door maatschappelijke ontwikkelingen zoals

vergrijzing, tekorten in zorg- en welzijnspersoneel en een landelijk beleid dat zich richt op langer thuis wonen kunnen we binnen de gemeente niet meer zonder mantelzorgers. Hoewel het verlenen van mantelzorg niet verplicht is, vangen mantelzorgers als vanzelfsprekend de zorgen ondersteuningsvragen van hun naasten op. Omdat deze rol vaak langdurig is, lopen mantelzorgers het risico om overvraagd en overbelast te raken. In april 2024 heeft de gemeente een uitvraag gedaan onder mantelzorgers om hun behoeften in kaart te brengen. In bijlage 1 is de uitkomst van de uitvraag opgenomen. Voor toekomstbestendige mantelzorgondersteuning is het belangrijk dat we mantelzorgondersteuning vindplaats gericht inrichten en dat de ondersteuning gevarieerd is zodat we maatwerk kunnen leveren. 4c. Tegengaan van eenzaamheid (onder zowel jongeren als ouderen) Het blijft een uitdaging om verborgen eenzaamheid in beeld te krijgen en specifieke groepen zoals jongvolwassenen en ouderen met complexe zorgbehoeften te bereiken. Lokale en gemeentelijke partners geven aan dat er behoefte is aan een beter passend aanbod voor verschillende leeftijdsgroepen. Een stevige sociale basis waarin per dorp voldoende ruimte is voor ontmoeten en verbinden, helpt in de aanpak tegen eenzaamheid.

Het herkennen van eenzaamheid en wat je eraan kan doen zijn daarnaast belangrijke elementen die in de ondersteuning aan vrijwilligers aan bod kunnen komen of als informatie op laagdrempelige ontmoetingsplekken verspreid kunnen worden.

16

6. Hoe nu verder Relatie met andere programma’s Een van de thema’s in de omgevingsvisie Rucphen is prettig samenleven. Hierin staat het behoud van hechte gemeenschappen in de dorpen voorop. Daarnaast worden in het volkshuisvestingsprogramma ambities en actiepunten omtrent de woon-zorgopgaves uitgewerkt. Eén van de thema’s; Betekenisvol leven: wonen, zorg en welzijn heeft ook raakvlakken met deze visie sociale basis. De actiepunten uit het volkshuisvestingprogamma die relatie hebben met de sociale basis zijn hiernaast opgenomen. In hoofdstuk 5 van deze visie sociale basis zijn de doelstellingen en actiepunten voor de verder uitwerking al opgenomen.

Uitvoeringsprogramma sociale basis De visie sociale basis (en daarmee de actiepunten 17 en 18 uit het volkshuisvestingsprogramma) is verder uitgewerkt in het Uitvoeringsprogramma Sociale Basis. Dit programma is met de input van partners uit het veld opgesteld. Activiteiten en initiatieven die al bijdragen aan de realisatie van de doelen (zie hoofdstuk 5) uit deze visie zijn in kaart gebracht. Op basis hiervan is er inzichtelijk gemaakt waar nog extra inzet (activiteiten) nodig is. Deze zijn omgevormd tot concrete acties zoals weergegeven in het Uitvoeringsprogramma.

Actie 17. Ontmoeting stimuleren en faciliteren

18. Acties uitvoeren uit beleidsvisie Sociale Basis 19. Samenwerking en afstemming met woon- en zorgpartijen

Uitleg Ruimte voor ontmoeting is cruciaal voor inwoners en het functioneren van onze dorpen. Wij stimuleren en faciliteren inwoners bij activiteiten die bijdragen aan het bestrijden van eenzaamheid en het vergroten van samen- en zelfredzaamheid. Fysieke ontmoetingsplekken binnen en buiten zijn hiervoor van belang. We voeren acties uit de beleidsvisie Sociale Basis uit ten behoeve van sociale buurten. Om de zorgopgaven het hoofd te bieden is meer overleg, afstemming en kennisuitwisseling nodig. We hebben daarom periodiek (halfjaarlijks) overleg met onze relevante woon- en zorgpartijen.

17

7. Monitoring Het is goed om de dynamiek van de sociale basis te onderkennen. Het monitoren van de sociale basis vraagt om een realistische benadering, omdat het effect van investeringen niet altijd direct zichtbaar is in cijfers. De sociale basis functioneert als een complex systeem waarin diverse actoren en interacties elkaar beïnvloeden op manieren die lastig te isoleren zijn. Dit betekent dat we voorzichtig moeten zijn met een te eenzijdige focus op meetbare resultaten. Monitoring richt zich vooral op het gezamenlijk leren begrijpen van wat werkt, waar knelpunten liggen en hoe we samen kunnen blijven bouwen aan een sterke, veerkrachtige gemeenschap. De sociale basis is geen statisch gegeven maar is constant in beweging. Dit maakt dat ook de monitoring van de sociale basis een doorlopend proces is. Om tot zinvolle conclusies te komen, is het belangrijk om over een langere periode gegevens te verzamelen, regelmatig te evalueren, en waar nodig bij te sturen. Dit is een proces dat idealiter samen met beleidsmakers en betrokken lokale partners plaatsvindt, waarbij de resultaten niet als eindpunt dienen, maar juist als startpunt voor gesprekken over de volgende stappen. In de beleidsvisie worden de visie en de doelen voor de sociale basis beschreven. In het uitvoeringsprogramma zal de route daarnaartoe worden omschreven aan de hand van concrete acties.

Deze acties vormen het startpunt voor de monitoring van de sociale basis in Rucphen. De resultaten van de acties uit het uitvoeringsprogramma kunnen deels aan de hand van kwantitatieve data worden gemeten.

Echter, om de veranderingen die mensen daadwerkelijk ervaren binnen de sociale basis te duiden is het nodig om kwantitatieve data aan te vullen met kwalitatieve data. De kwalitatieve data helpen om te begrijpen hoe veranderingen het dagelijks leven raken en wat dit betekent voor het gevoel van samenhorigheid, inclusiviteit, veerkracht en zelfredzaamheid binnen de gemeente. Door kwantitatieve en kwalitatieve gegevens naast elkaar te leggen, ontstaat een rijker en accurater beeld van de impact van het uitvoeringsprogramma. Hiermee kan men niet alleen volgen of de sociale basis versterkt, maar ook beter begrijpen waarom dat wel of niet gebeurt. Het monitoringsproces kan opgedeeld worden in vijf stappen: 1. Afstemming van begrippen: Wat verstaan we precies onder de sociale basis, en welke elementen horen daarbij? Deze zijn beschreven in de beleidsvisie Versterken Sociale Basis. 2. Doelbepaling en afstemming: Wat willen we weten, wie zijn de gebruikers van de kennis die we ophalen, en waar ligt de focus van het meten op? Dit wordt weergegeven in het uitvoeringsprogramma. In het uitvoeringsprogramma wordt opgenomen welke activiteiten, acties en inspanningen bijdragen aan de doelen die zijn opgenomen in de beleidsvisie Versterken Sociale Basis. 3. Ontwerpen van een realistische monitoringaanpak: Kwantitatieve en kwalitatieve methoden combineren voor een realistische aanpak.

Voor de kwantitatieve metingen kan gebruik worden

18 gemaakt van cijfers die we verzamelen in de eigen organisatie (bijvoorbeeld gebruik maatwerkvoorzieningen) en data van bestaande platforms en metingen zoals metingen van de GGD en het regiobeeld IZA. 4. Analyseren van data en feedback: Het gaat hierbij om zowel cijfers als verhalen. De gemeente neemt hierin het voortouw en de lokale partners spelen hier ook een rol in. Dit creëert draagvlak en draagt bij aan de verbinding tussen de gemeente en de lokale partners.

5. Terugkoppeling en dialoog: Voor deze stap worden de gemeentelijke én lokale partners binnen het sociaal domein uitgenodigd. In plaats van een eindverslag is dit vooral een uitnodiging tot gesprek over verbetering en vervolgstappen. Daarmee is de monitoring een cyclisch proces dat continu plaatsvindt.

Bijlage 1 Uitkomst Behoefteanalyse onder mantelzorgers Inleiding In april 2024 heeft de gemeente Rucphen een behoefteanalyse uitgevoerd onder mantelzorgers in de vijf dorpen (Rucphen, Zegge, Schijf, Sprundel en Sint Willebrord) om hun ondersteuningsbehoeften in kaart te brengen. De enquête, verspreid via de lokale partners, flyers en digitale kanalen, kreeg 115 reacties. De uitkomst geeft een indicatief beeld.

Vraaggebieden Er zijn veel verschillende interventies (ondersteuningsactiviteiten) die ingezet kunnen worden om mantelzorgers te ondersteunen. De interventies vallen volgens MantelzorgNL onder acht vraaggebieden. In de gemeente Rucphen wordt op alle acht gebieden ondersteuning aangeboden. Per vraaggebied is geïnventariseerd of de deelnemers ondersteuning ervaren op dit gebied, en of bij hen bekend is waar ze terecht kunnen voor vragen over desbetreffende ondersteuning. Ongeacht of de deelnemers zich ondersteund voelen of niet, 67% geeft aan te weten waar ze terecht kunnen met vragen over ondersteuning voor hen. Ook is vervolgens gevraagd aan welke ondersteuning de deelnemers het meeste behoefte hebben, en welke ondersteuning zij zelf het meest belangrijk vinden. De vragenlijst is als volgt:

20 Algemene informatie Deze informatie wordt door een onafhankelijk bureau gebruikt en anoniem verwerkt. 1. Wat is je woonplaats? 2. Wat is je leeftijd? 3. Vanaf wanneer geef jij ondersteuning aan jouw familielid, vriend of kennis? 4. Hoeveel uren per week werk je gemiddeld als mantelzorger? 5. Ga je daarnaast nog naar school of werk? o Ja, ik ga naar school of studie o Ja, ik ga naar (vrijwilligers)werk o Nee, ik ga niet naar school of werk. 6. Wat is jouw relatie tot de persoon die jij ondersteunt? Bijvoorbeeld: De persoon die ik ondersteun is mijn moeder of buurman Gevoel van erkenning voor het werk wat je doet als mantelzorger De volgende vragen gaan over jouw ervaring. Er is geen goed of fout antwoord. 7. Geef aan in hoeverre je het eens bent met de volgende stellingen: Helemaal niet mee eens / niet mee eens / neutraal / mee eens / helemaal mee eens a. Ik vind mijn werk als mantelzorger waardevol b. Andere mensen in mijn omgeving vinden mijn werk als mantelzorger waardevol 8. Waaraan merk je of de ondersteuning die je geeft gewaardeerd wordt? 9. Hoe krijg je het liefst erkenning voor het werk wat je doet als mantelzorger? Gevoel van ondersteuning bij het werken als mantelzorger De volgende vragen gaan over jouw ervaring. Er is geen goed of fout antwoord.

10.Geef aan in hoeverre je het eens bent met de volgende stellingen: Helemaal niet mee eens / niet mee eens / neutraal / mee eens / helemaal mee eens a. Ik voel me ondersteund door mijn eigen netwerk b. Ik voel me ondersteund door organisaties of instanties in mijn dorp c. Ik voel me ondersteund door mijn werk of school

21 d. Ik weet waar ik terecht kan met vragen over ondersteuning voor mij e. Ik heb contact met andere mantelzorgers 11.Hoe ziet goede ondersteuning voor mantelzorgers eruit voor jou? 12.Waar zou jij meer ondersteuning in willen krijgen en van wie? Bekendheid met ondersteuningsaanbod in jouw omgeving. De volgende vragen gaan over jouw ervaring. Er is geen goed of fout antwoord. 13.Geef aan in hoeverre je het eens bent met de volgende stellingen: Helemaal niet mee eens / niet mee eens / neutraal / mee eens / helemaal mee eens a. Ik ontvang informatie en advies ter ondersteuning in mijn werk als mantelzorger b. Ik weet waar ik informatie en advies kan vragen c. Ik ontvang persoonlijke begeleiding ter ondersteuning in mijn werk als mantelzorger d. Ik weet waar ik persoonlijke begeleiding kan aanvragen e. Ik ontvang emotionele steun bij mijn werk als mantelzorger f. Ik weet waar ik emotionele steun kan zoeken g. Ik krijg trainingen/cursussen of andere vormen van educatie ter ondersteuning in mijn werk als mantelzorger h. Ik weet waar educatie beschikbaar is i. Ik ontvang praktische hulp voor mijn werk als mantelzorger j. Ik weet waar ik om praktische hulp kan vragen k. Ik maak gebruik van vervangende zorg ter ondersteuning in mijn werk als mantelzorger l. Ik weet waar ik vervangende zorg kan aanvragen m.

Ik ontvang financiële ondersteuning ter ondersteuning in mijn werk als mantelzorger n. Ik weet waar ik financiële ondersteuning kan aanvragen o. Ik ontvang materiële hulp ter ondersteuning in mijn werk als mantelzorger p. Ik weet waar materiële hulp wordt aangeboden 14.In de vorige vraag kwamen 8 soorten ondersteuning aan bod. Op welk gebied heb jij het meest behoefte aan (meer) ondersteuning? 15.Welk van de gebieden vind jij het belangrijkst om ondersteuning op te ontvangen? 16.Van wie zou jij graag meer ondersteuning ontvangen? En hoe ziet die ondersteuning er voor jou het liefst uit?

22 17.Hoe vaak zou jij de ondersteuning willen krijgen die je in vraag 16 omschrijft? 18.Wat is volgens jou de beste ondersteuning die mantelzorgers in het algemeen kunnen ontvangen? 19.Is er nog iets wat je wilt toevoegen aan jouw eerdere antwoorden? Bedankt! Bedankt voor het invullen van deze vragenlijst!

Resultaten Onderstaand is per vraaggebied aangegeven wat de resultaten uit de behoefteanalyse zijn. 1. Informatie en advies Binnen dit vraaggebied bedoelen we de toegankelijkheid tot informatie over bestaande regelingen en het aanbod van zorg- en welzijn, evenals informatie en advies op het gebied van thema’s zoals ziekte of beperkingen. Een meerderheid van de deelnemers geeft aan te weten waar ze informatie en advies kunnen vragen. Dit zijn voornamelijk de jongere (<46 jaar) deelnemers. Voor de oudere deelnemers is bekendheid over waar zij informatie en advies kunnen vragen lager. 2. Persoonlijke begeleiding Met persoonlijke begeleiding wordt begeleiding bij mantelzorgtaken, netwerkversterking en het combineren van mantelzorg met werk bedoeld. 57% van de deelnemers geeft aan school of (vrijwilligers)werk te combineren met mantelzorg. Wat bij dit vraaggebied opvalt is dat het merendeel van de deelnemers aangeeft geen persoonlijke begeleiding te ontvangen maar wél te weten waar deze aangevraagd kan worden. Een deel van hen geeft aan zich niet (voldoende) ondersteund te voelen door hun school of werkgever. 3. Emotionele steun Met emotionele steun bedoelen we een luisterend oor en begrip en erkenning voor iemands situatie als mantelzorger. Deze steun kan komen uit lotgenoten contact zijn of van familie, vrienden of professionals.

We hebben aan de deelnemers gevraagd of zij zich ondersteund voelen door anderen in hun omgeving. De deelnemers die ondersteuning ervaren voelen zich over het algemeen gesteund door hun eigen netwerk. Een meerderheid van de deelnemers geeft echter aan géén emotionele steun te ontvangen. Een groot deel geeft ook aan niet te weten waar deze steun te vinden is.

23 4. Educatie Educatie voor mantelzorgers kan worden gegeven in de vorm van trainingen en cursussen die de mantelzorger kunnen ondersteunen. Binnen dit vraaggebied wordt door heel weinig deelnemers aangegeven dat zij ondersteuning ontvangen. 5. Praktische hulp Informatie over waar praktische hulp bij bijvoorbeeld het aanvragen van zorg, hulpmiddelen of woningaanpassingen wordt geboden is redelijk goed bekend onder de deelnemers. Toch geeft een groot deel van de deelnemers aan geen praktische hulp te ontvangen. 6. Vervangende zorg Vervangende zorg in de vorm van respijtzorg is een vorm van ondersteuning voor de mantelzorger waarbij iemand anders tijdelijk de zorg overneemt. Dit geeft de mantelzorger flexibiliteit op de momenten waarop het niet lukt om ondersteuning te bieden of een adempauze nodig is. De deelnemers weten wisselend waar ze deze ondersteuningsvorm kunnen vinden en maken hier ook niet allemaal gebruik van. 7. Financiële ondersteuning Financiële ondersteuning zoals de mantelzorgwaardering en eventuele vergoedingen ondersteunen mantelzorgers in de onkosten die zij maken aangezien ze mantelzorg leveren. Een meerderheid van de deelnemers geeft aan geen financiële ondersteuning te krijgen. Echter, uit cijfers van het mantelzorgsteunpunt blijkt dat iedereen die zich bij hen heeft aangemeld financiële ondersteuning in de vorm van de mantelzorgwaardering ontvangt.

Mogelijk is er m.b.t. dit vraaggebied onduidelijkheid onder de deelnemers over wat er met financiële ondersteuning wordt bedoeld, of zijn de deelnemers die aangeven geen financiële ondersteuning te krijgen niet aangemeld bij het mantelzorgsteunpunt 8. Vraaggebied: Materiële hulp Materiële ondersteuning in de vorm van hulpmiddelen in huis of bij vervoer helpen mantelzorgers om hun mantelzorgtaken te kunnen blijven doen. Uit de resultaten van de behoefteanalyse blijkt dat veel mantelzorgers niet weten waar ze deze hulp kunnen krijgen. Ondersteuningsbehoefte Naast het al dan niet ontvangen van ondersteuning op de acht vraaggebieden hebben wij de deelnemers ook gevraagd naar hun ondersteuningsbehoefte. Van de acht vraaggebieden geven de deelnemers aan dat emotionele steun, vervangende zorg en financiële ondersteuning de vraaggebieden zijn waar zij het meeste behoefte aan hebben. Hierbij staat emotionele steun duidelijk op de eerste plaats.

24

Waardering en erkenning Dankbaarheid, complimenten en waardering, dat is waar de meeste deelnemers van de behoefteanalyse aan merken dat het werk wat zij doen als mantelzorger wordt gewaardeerd. Zij zien het werk wat zij doen als mantelzorger zelf als waardevol en merken ook dat anderen in hun omgeving het hiermee eens zijn.

25

Bijlage 2 Uitvoeringsprogramma Sociale Basis