Agendabundel

Bundel - 1.3 Commissievergadering van 26 september 2023 1 2 3 4

5 6 7 8 9

10 11 12 13 14

15 16 17

Blok Algemene Zaken en Financiën: Opening en spreekrecht Toelichting op de overzichten voor de raad in IBabs en op de website door de griffier Memo overzichten raad Mededelingen Bespreking agendapunten raadsvergadering 26 september 2023 Agendapunt 6: Overzicht van ingekomen stukken Agendapunt 7: Openstaande moties en toezeggingen; Nota Bene: Een memo over de overzichten voor de raad treft u aan als bijlage bij agendapunt 2: Toelichting op de overzichten voor de raad in IBabs en op de website door de griffier Rondvraag Schorsing Heropening BLOK SOCIAAL DOMEIN Mededelingen Bespreking agendapunten raadsvergadering 26 september 2023 Agendapunt 6: Overzicht van ingekomen stukken Agendapunt 7: Openstaande moties en toezeggingen; Nota Bene: Een memo over de overzichten voor de raad treft u aan als bijlage bij agendapunt 2: Toelichting op de overzichten voor de raad in IBabs en op de website door de griffier Rondvraag Schorsing Heropening BLOK RUIMTELIJK DOMEIN Mededelingen Bespreking agendapunten raadsvergadering 26 september 2023 Agendapunt 6: Overzicht van ingekomen stukken Agendapunt 7: Openstaande Moties en toezeggingen; Agendapunt 10: Regioarrangement GMR. Agendapunt 11: Renovatie Het Rond Agendapunt 12: Aanvullend krediet additionele wensen De Del.

Nota Bene: Een memo over de overzichten voor de raad treft u aan als bijlage bij agendapunt 2: Toelichting op de overzichten voor de raad in IBabs en op de website door de griffier 10. Raadsvoorstel regioarrangement Groene Metropoolregio 10. Concept-raadsbesluit regioarrangement Groene Metropoolregio 10. Bijlage raadsvoorstel Regioarrangement Groene Metropoolregio 10. Bijlage raadsvoorstel Kaarten regioarrangement Groene Metropoolregio 11. Raadsvoorstel Renovatie 't Rond 11. Concept-raadsbesluit Renovatie Het Rond 11. Bijlage 3d tekening 12. Raadsvoorstel aanvullend krediet additionele maatregelen 12. Concept-raadsbesluit aanvullend krediet additionele maatregelen Rondvraag Sluiting Verslag van de commissievergadering van 26 september 2023

MEMO

Onderwerp Overzichten gemeenteraad Adviseur Aan

: Griffier : Raad en commissie

Datum Openbaar

: 5-9-23 : Ja

Aan: de leden van de raad en de raadscommissie, Aanleiding Ten behoeve van de gemeenteraad worden diverse overzichten gegenereerd: • Een overzicht van Moties en toezeggingen (MOT-lijst) • Een lijst van ingekomen stukken (gegenereerd uit de digitale leesmap voor de raad) • Voor iedere vergadering een overzicht van raadsvragen en de antwoorden daarop. • De lange termijnagenda (inclusief overzicht raadsinformatiebijeenkomsten). In ons digitale systeem voor het verzenden en bekijken van de raadsagenda en de bijbehorende stukken, is ook een module voor overzichten ingebouwd. Dat overzicht bestaat uit: • Raadsvragen • Amendementen • Moties • Toezeggingen • Ingekomen stukken • Uitnodigingen • Lange Termijnagenda. Die overzichten zijn inmiddels ingevuld vanaf het begin van de huidige raadsperiode tot heden. Met het presidium is besproken dat we daarmee overgaan naar een rechtstreeksere manier van werken. Per overzicht heb ik hieronder uitgewerkt hoe die werkwijze vorm gegeven wordt. Raadsvragen: In iBabs treft u een overzicht van alle raadsvragen (technische vragen) uit de huidige raadsperiiode aan.

Dat overzicht is ook in te zien op onze website: https://rozendaal.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports Voor raadsvragen hoeft er in feite weining aan de procedure te veranderen: • Vragen worden op de donderdag voor de raad vóór 12:00 uur bij de griffie aangeleverd via griffie@rozendaal.nl • De griffier zet de vragen via de secretaris uit in de organisatie en plaatst de antwoorden op de maandagmiddag vóór de raad in het overzicht raadsvragen in iBabs en daarmee op de website van de gemeente. • Er hoeft geen apart overzicht meer aan (de stukken voor) de agenda te worden toegevoegd.

Pagina 1 van 4

Collegevoorstel

Toezeggingen Tot op heden werkten wij aan de hand van een door de griffier op te stellen lijst van Moties en toezeggingen (MOT-lijst). Dit overzicht wordt bij iedere raadsvergadering opgevoerd en aan de stukken voor de vergadering toegevoegd. In Ibabs staat thans een apart overzicht van toezeggingen. De griffier genereert zo spoedig de toezeggingen uit de raads- en commissievergadering en vult dit overzicht in Ibabs. Het is daarmee direct (de laatste stand van zaken) in te zien voor alle raads- en commissieleden en voor een ieder op onze website: https://rozendaal.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports. Er kan geslecteerd worden op: • Datum (agendapunt) • Portefeuillehouder • Onderwerp (Titel) • Afgedaan/nietafgedaan Nieuwe werkwijze: De Huidige MOT-lijst wordt niet meer als apart stuk toegevoegd aan de vergadering. In plaats hiervan wordt een agendapunt -overzicht van openstaande moties en toezeggingen- opgevoerd, waarbij wordt verwezen naar de respectievelijke overzichten op onze website (in iBabs). Lange termijnagenda: De Lange Termijnagenda wordt bijgehouden door de griffier, aan de hand van de input die hij, namens het college, vanuit de organisatie ontvangt. Onderaan de LTA stond tot op heden een overzicht van bijeenkomsten voor de raad, waaronder de eigen raadsinformatiebijeenkomsten.

Die LTA werd tot op heden na iedere presidiumvergadering in de leesmap voor de raad geplaatst. In Ibabs staat thans een overzicht LTA, dat ook direct op onze website te vinden is: https://rozendaal.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports. Nieuwe werkwijzel: • De LTA wordt door de griffier permanent in iBabs bijgehouden en daarmee op onze website. Iedere wijziging is direct voor een ieder in te zien. De LTA wordt niet meer in de leesmap geplaatst. • Het separate overzicht van bijeenkomsten voor de raad verdwijnt van de LTA. Deze bijeenkomsten worden in plaats hiervan toegevoegd aan het separate overzicht van uitnodigingen in Ibabs. Ingekomen stukken: Ingekomen stukken voor de raad werden tot op heden door de griffier in de (digitale) leesmap voor de raad in iBabs geplaatst. Raadsleden konden in die leesmap of via de griffie aangegeven of zij een stuk op de lijst van ingekomen stukken wilden laten plaatsen, welke lijst een vast onderdeel was van de agenda voor de raadsvergadering. Ook voor ingekomen stukken is er thans een apart overzicht in iBabs gegeneerd. Deze stukken kunnen door/namens het college van een advies worden voorzien (hoeft niet). Na iedere raadsvergadering voorziet de griffier de stukken van de wijze van afdoening.

In de regel betreft dit -voor kennisgeving aangenomen-, aangezien in ons RvO is opgenomen dat onbesproken stukken, geacht worden voor kennisgeving aangenomen te zijn. Pagina 2 van 4

Collegevoorstel

Nieuwe werkwijze: De Leesmap verdwijnt en de huidige lijst van ingekomen stukken wordt niet meer als apart stuk toegevoegd aan de vergadering. In plaats hiervan wordt een separaat agendapunt -ingekomen stukken- opgevoerd. Ieder raadslid kan in de raadsvergadering ieder (niet afgedaan stuk) stuk op de lijst aan de orde stellen. Na de raadsvergadering voorziet de griffier de stukken van de wijze van afdoening. In de regel betreft dit -voor kennisgeving aangenomen- tenzij in de vergadering anders is bepaald, al dan niet op advies van het college. Uitnodigingen Ook uitnodigingen voor de raad maakten tot op heden onderdeel uit van de (digitale) leesmap (in iBabs) voor de raad. Die leesmap werd iedere week bijgewerkt door de griffier. U kunt vanaf heden gebruik maken van een apart overzicht -Ingekomen stukken_ in ibabs. Dat overzicht is ook terug te vinden op onze website: https://rozendaal.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports Nieuwe werkwijze: De digitale leesmap in ibabs verdwijnt. In plaats daarvan maken we vanaf heden gebruik van het digitale overzicht van ingekomen stukken en het digitale overzicht van uitnodigingen in ibabs. Nota Bene: Het overzicht van uitnodigingen bevat ook de (eigen) raadsinformatiebijeenkomsten. Moties: Moties maakten tot op heden deel uit van de lijst van Moties en toezeggingen (zie hierboven onder toezeggingen).

In de huidige raadsperiode is er tot op heden slechts één keer een motie ingediend. Ten aanzien van deze motie is in de raadsvergadering van 27 september 2022 besloten om deze als afgedaan te beschouwen. U kunt vanaf heden gebruik maken van een apart overzicht -Moties- in iBabs. Dat overzicht is ook terug te vinden op onze website: https://rozendaal.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports. Nieuwe werkwijze: We maken vanaf heden gebruik van een separaat overzicht van moties in iBabs. Op de agenda komt een vast agendapunt: - Overzicht van openstaande moties en toezeggingen-. Amendementen. Tot op heden bestond er formeel geen overzicht van amendementen. Bij een amendement is sprake van voorstel tot wijziging van een ontwerp-besluit. Afschriften van amendementen worden dan ook als bijlage bij de stukken (en de besluitenlijst) van de betreffende raadsvergadering gevoegd. U kunt vanaf heden gebruik maken van een apart overzicht -Amendementen- in iBabs. Dat overzicht is ook terug te vinden op onze website: https://rozendaal.bestuurlijkeinformatie.nl/Reports. Nieuwe werkwijze: We blijven amendementen toevoegen aan de stukken voor de raadsvergadering en gaan daarnaast gebruik maken van een separaat overzicht in ibabs van ingediende amendementen.

Pagina 3 van 4

Collegevoorstel

Nota Bene: Om rijp en groen te scheiden kan per overzicht op diverse manieren worden geslecteerd (gezocht). Bijvoorbeeld op: • Datum/Agendapunt • Onderwerp/Titel • Portefeuillehouder • Status/Stand van zaken • Afgedaan/niet afgedaan Samenvatting: We gaan vanaf heden uitsluitend gebruik maken van de overzichten in Ibabs. Op de raadsagenda komt een verwijzing naar onze website ten aanzien van de overzichten die vast onderdeel uitmaken van de raadsvergadering (Ingekomen stukken en openstaande moties en toezeggingen). De griffier geeft vóór de raadsvergadering dan wel vóór de commissievergadering een uitleg ten aanzien van het benaderen van de betreffende overzichten in ibabs dan wel op de website.

Pagina 4 van 4

Raadsvoorstel

Onderwerp Regioarrangement Groene Metropoolregio Adviseur Programma Portefeuillehouder

: R. Berendsen : Ruimtelijke Ordening : S. Warmerdam

Datum B&W Datum Raad Openbaar

: 29 augustus 2023 : 26 september 2023 : Ja

Aan de Raad Aanleiding Het Rijk maakt eind 2023 met alle provincies afspraken over hoe zij, in gezamenlijkheid met andere overheden, opgaven op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en natuur, ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt provincies hiervoor een Ruimtelijk voorstel te doen. De provincie Gelderland heeft besloten haar Ruimtelijk voorstel vanuit haar zeven regio’s op te bouwen via regioarrangementen. Eén van deze zeven regioarrangementen is het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen Het regioarrangement Groene Metropoolregio beschrijft de ambities, doelen en opgaven voor de fysieke leefomgeving. De Groene Metropoolregio heeft als belangrijke basis de verstedelijkingsstrategie gebruikt, die zij samen met de regio Foodvalley, de provincies Gelderland en Utrecht, de waterschappen en het Rijk heeft opgesteld en in 2022 door alle gemeenteraden in onze regio is vastgesteld. De verstedelijkingsstrategie gaat over de ruimtelijke opgaven wonen, mobiliteit, economie en leefomgeving richting 2030 en verder. Het regioarrangement is een aanvulling hierop en kent drie belangrijke uitbreidingen: 1) landelijk gebied, 2) circulaire economie, 3) energie.

Deze thema’s waren nog onvoldoende uitgewerkt in de verstedelijkingsstrategie en zijn onderdeel van de uitvraag van het Rijk aan de provincies. Inmiddels hebben we de bouwsteen leefomgeving uitgewerkt in het Groen-blauw raamwerk voor onze regio. In het regioarrangement zijn drie verhaallijnen centraal: 1. landbouw en natuur, 2. Klimaat, energie en (circulaire) economie en 3. Leefbare dorpen en steden. In elke verhaallijn zijn keuzes, prioriteiten en benodigde investeringen geagendeerd. Door drie verhaallijnen op elkaar leggen ontstaat er een kaart van de ambities en inzicht in de gebieden waar de ruimte(druk) gaat knellen. Deze gebieden vragen een aanpak (gebiedsproces) om met belanghebbenden/ partners keuzes en of combinaties van opgaven in beeld te brengen. Eén van deze gebieden is de Veluwezoom, dit gebied valt samen met het gebiedsprogramma Veluwezoom waar Rozendaal deel van uitmaakt. Dit is in deze fase nog verkennend van aard. Zodra duidelijk wordt welke ontwikkelingen voor Rozendaal relevant zijn wordt de raad geinformeerd. NOVEX en andere ruimtelijke trajecten De Groene Metropoolregio en de regio Foodvalley zijn door het Rijk aangewezen als NOVEX-gebied en maken daarmee rechtstreeks afspraken met diverse ministeries over de grote ruimtelijke opgaven.

De zestien NOVEX-gebieden in Nederland vragen vanwege de grote ruimtelijke opgaven en transities om een apart ontwikkelperspectief. Dit NOVEX ontwikkelperspectief is een (niet verplicht)

Pagina 1 van 5

Raadsvoorstel

interbestuurlijk programma op basis van de Omgevingswet en verbindt onze regionale opgaven rechtstreeks aan de (22) nationale programma’s van het Rijk. Ook het NOVEX ontwikkelperspectief bouwt voort op de verstedelijkingsstrategie. Het regioarrangement vormt voor de Groene Metropoolregio de inbreng voor het gezamenlijke NOVEX ontwikkelperspectief. In de afbeelding hieronder worden de ruimtelijke trajecten waar de Groene Metropoolregio aan werkt en/of indirect bij betrokken is, en de samenhang tussen de trajecten weergegeven. In bijlage 1 worden deze ruimtelijke trajecten nader toegelicht.

Afbeelding: ruimtelijke trajecten en hun samenhang Gevraagde beslissing 1. Vaststellen regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. 2. Het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen gebruiken als leidraad voor gesprekken met andere overheden (Rijk, regio, provincie en waterschappen) over de grote ruimtelijke opgaven zoals wonen, bereikbaarheid, energie, (circulaire) economie, landbouw en natuur en als inbreng voor het NOVEX ontwikkelperspectief. 3. De uitgangspunten van het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen doorvertalen naar de gebiedsprogramma’s waar de gemeenten in de Groene Metropoolregio samen met provincie, waterschappen en andere betrokkenen in deelgebieden aan werken. Wat willen we bereiken? De Groene Metropoolregio heeft het regioarrangement als kans aangegrepen om alle ruimtelijke opgaven in beeld te brengen. Voor de ene opgave is dit al verder uitgewerkt dan voor een andere opgave. Het regioarrangement helpt om als samenwerkende overheden ruimtelijke keuzes voor te bereiden en (versneld) uitvoering mogelijk te maken. Het brengt in beeld wat onze gezamenlijke ambities zijn, waar deze elkaar raken en waar het schuurt. Zo kunnen we, ieder vanuit onze eigen rol, betere afwegingen en keuzes maken over het gebruik van en de investeringen in de beperkte ruimte

Pagina 2 van 5

Raadsvoorstel

die we hebben. Het doel is om te komen tot een gedragen samenhangend beleid, waarmee wij als regio, ondanks de schaarste van de ruimte en de grootte van de opgave, groeien in balans. Doordat we al enkele jaren samenwerken in de verstedelijkingsstrategie (maar ook bijvoorbeeld via de RES, de Woondeal en de gebiedsuitwerkingen in deelgebieden) hebben we inmiddels een gedeeld toekomstbeeld van de regio in 2030 en verder. We weten steeds beter welke investeringen en randvoorwaarden daarvoor nodig zijn. Dit heeft geleid tot betere bekendheid bij met name de Rijksoverheid en daarmee tot investeringen in gemeenten binnen de Groene Metropoolregio (optellend tot ca. 450 miljoen) in de afgelopen drie jaar. Met het regioarrangement (en NOVEX ontwikkelperspectief) zijn wij goed voorbereid voor aansluiting op (actuele en toekomstige) programma’s van het Rijk en provincie, omdat we steeds scherper onze behoeften in beeld hebben en daarmee een betere gesprekspartner zijn voor andere overheden. Het regionale en bovenlokale beeld van de ruimtelijke opgaven helpt gemeenten bovendien bij het invulling geven aan hun lokale omgevingsbeleid. Argumenten 1. Groei in balans door zorgvuldig om te gaan met de schaarse ruimte. Het regioarrangement (en het NOVEX ontwikkelperspectief) helpen om onze regio in balans te laten groeien: ‘meer landschap, meer stad’.

Want dat kan alleen als we creatief om gaan met de schaarse ruimte, keuzes maken, slim clusteren en middelen organiseren. Het regioarrangement agendeert deze keuzes en benodigde middelen bij onze partners. 2. Actualisatie en verbreding van de verstedelijkingsstrategie biedt kansen De verstedelijkingsstrategie is gebaseerd op de vier opgaven wonen, mobiliteit, economie en leefomgeving. Over de urgente opgaven als natuur- en landschapsontwikkeling, transitie landelijk gebied, klimaat, energie-infrastructuur en -transitie en circulaire economie zijn met de provincie en het Rijk in de verstedelijkingsstrategie nog geen afspraken gemaakt. Dit zijn wel belangrijke opgaven voor onze regio om in balans te groeien. Het regioarrangement is een belangrijk stap naar de realisatie van deze opgaven. 3. Groeien in balans vergt gezamenlijke keuzes van overheden De Groene Metropoolregio kampt met een aantal zeer grote uitdagingen en transitieopgaven. In het zoeken naar ruimtelijke oplossingen proberen we zoveel mogelijk te combineren: natuurontwikkeling met waterberging of energietransitie, wonen met recreatief uitloopgebied etc. Maar soms is het nodig om keuzes te maken. Bij het maken van de keuzes is het belangrijk dat we dat samen doen en dat gemeenten, regio, provincie, waterschappen en Rijk toewijding tonen op de doelen en de realisatie daarvan.

Het regioarrangement geeft een gezamenlijke inhoudelijk basis om de benodigde keuzes op te baseren. Kanttekeningen 1. Haalbaarheid afhankelijk van externe factoren We kunnen alleen groeien volgens onze visie ‘meer landschap, meer stad’ wanneer de randvoorwaarden daarvoor ingevuld worden. We kunnen deze randvoorwaarden alleen realiseren als alle betrokkenen bereid zijn te investeren.

Pagina 3 van 5

Raadsvoorstel

Wat gaan we daarvoor doen? a) Planning De provincie Gelderland gebruikt de zeven regioarrangement als inbreng voor het Ruimtelijk voorstel dat zij aan het Rijk doet. De besluitvorming in Provinciale Staten hierover zal in december 2023 plaatsvinden. Daarna volgt een periode waarin Rijk en provincie afspraken maken over de uitvoering. Omdat onze regio al een verstedelijkingsstrategie heeft gemaakt (met bijbehorende afspraken), zijn wij al bezig om deze uitvoering te agenderen in een zogenaamd verstedelijkingsprogramma. Deze zal eind 2023 gereed zijn. Deze zal vervolgens cyclisch (jaarlijks) worden aangevuld tot een NOVEX uitvoeringsagenda. Zoals aangegeven vormt voor de Groene Metropoolregio het regioarrangement hier de inbreng voor. Gebiedsprogramma’s en gebiedsprocessen Via gebiedsprogramma’s en in gebiedsprocessen gaan we aan de slag met het regioarrangement. De samenwerking in de gebiedsprogramma’s biedt de mogelijkheid om lokale vraagstukken (boven)regionaal te agenderen en op te pakken. De gebiedsprogramma’s en -processen zijn voorbereidend en faciliterend. Gemeenteraden besluiten over de daadwerkelijke doorvertaling in lokaal omgevingsbeleid en de daarvoor benodigde investeringen. b) Evaluatie Niet van toepassing.

c) Participatie en communicatie Het regioarrangement is in samenwerking met alle achttien gemeenten, de provincie en de waterschappen die deeluitmaken van de Groene Metropoolregio opgesteld. De gemeenteraad is hierover via een raadsinformatiebrief over geïnformeerd.1 Ook zijn diverse bijeenkomsten voor raadsleden georganiseerd. d) Publicatie verplicht? Nee. Wat mag het kosten? Er worden in dit regioarrangement geen afspraken gemaakt over concrete financiële bijdragen van de provincie aan projecten. Het regioarrangement is inbreng voor het NOVEX ontwikkelperspectief en de uitvoeringsagenda die daarbij hoort. Daarin kunnen deze afspraken met het Rijk en de provincie wel gemaakt worden. Voor het realiseren van de regionale ruimtelijke opgaven is namelijk extra financiële inzet nodig. Indien nadere uitwerking in de gebiedsprogramma’s en via gebiedsprocessen wordt opgenomen in lokaal omgevingsbeleid en begrotingsconsequenties heeft, zal de uitwerking vergezeld gaan met een begrotingswijziging. Vooralsnog zien wij geen financiele consequenties voor Rozendaal.

1 Raadsinformatiebrief van 25 april 2023, Regioarrangement met Groen-blauw raamwerk

Pagina 4 van 5

Raadsvoorstel

Het college van burgemeester en wethouders,

Bas Pelgrum, gemeentesecretaris

Ester Weststeijn, burgemeester

Bijlage(n) 1. Overzicht ruimtelijke trajecten Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen 2. Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Pagina 5 van 5

Raadsbesluit

Onderwerp Regioarrangement Groene Metropoolregio

De raad van de gemeente Rozendaal, gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders d.d. 29 augustus 2023.

Besluit: 1. Vaststellen regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen. 2. Het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen gebruiken als leidraad voor gesprekken met andere overheden (Rijk, regio, provincie en waterschappen) over de grote ruimtelijke opgaven zoals wonen, bereikbaarheid, energie, (circulaire) economie, landbouw en natuur en als inbreng voor het NOVEX ontwikkelperspectief. 3. De uitgangspunten van het regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen doorvertalen naar de gebiedsprogramma’s waar de gemeenten in de Groene Metropoolregio samen met provincie, waterschappen en andere betrokkenen in deelgebieden aan werken. Aldus besloten in de openbare vergadering van de gemeenteraad van Rozendaal d.d. 26 september 2023.

Klaas Schaap, griffier

Ester Weststeijn, burgemeester

Pagina 1 van 1

Meer landschap, meer stad Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Regioarrangement

Inhoudsopgave Samenvatting

3

1. Wat is een Regioarrangement en waarom maken we het?

9

2. Wat voor regio zijn we?

12

3. Sturende principes 3.1. Ruimtelijke kwaliteit als doelstelling 3.2 Bodem en water sturend 3.3 Brede welvaart

13 13 14 15

4.Ruimtelijke samenhang: drie verhaallijnen 4.1 Eerste verhaallijn: Perspectief natuur en landbouw 4.1.1 Elf denklijnen Groene Metropoolregio 4.1.2 Klimaatadaptatie 4.2 Tweede verhaallijn: Ordenende netwerken voor klimaat, energie en (circulaire) economie 4.2.1 Klimaat 4.2.2 Energienetwerk 4.2.3 (Circulaire) economie 4.3 Derde verhaallijn: Leefbare dorpen en steden 4.3.1 Wonen 4.3.2 Mobiliteit 4.3.3 Recreatie en toerisme 4.3.4 Veiligheid, gezondheid en overige voorzieningen 4.3.5 Erfgoed

17 17 17 25

5. De afwegingen met elkaar 5.1. Welke leidende principes zijn er? 5.2. Hoe wegen we ruimteclaims tegen elkaar af

47 47 47

6. De regio in 2030 met doorkijk naar 2050 en verder 6.1 Regionaal perspectief 6.2 Onze regio in Gelderland

51 51 52

7. Hoe worden we deze regio? 7.1 Hoe bereiken we onze doelen? 7.2 Mijlpalen en planning 7.3 Inzet van instrumenten

53 53 53 53

8. Hoe werken we samen? 8.1 Samen werken aan het regioarrangement 8.2 Samen werken met andere regio’s 8.3 Wat is daarvoor nodig? 8.4 Samenwerking en overleg met betrokkenen in gebied

55 55 55 56 56

Bijlagen Bijlage 1 Kaarten gebiedsuitwerkingen Bijlage 2 Link naar rapporten Bijlage 3 Woningbouw en bovenlokale mobiliteitsmaatregelen

57 58 61 62

2

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

28 28 31 32 37 37 40 42 43 44

Samenvatting Inleiding

De Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen (hierna: Groene Metropoolregio) ontwikkelde zich de afgelopen jaren tot een goed samenwerkende stedelijke regio in een groene omgeving. Vanaf 2021 is de hernieuwde samenwerking in de regio opgebouwd. Noodzakelijk, door de groei van de verstedelijking. De onderlinge relaties tussen steden, groeikernen, dorpen en buurtschappen zijn sindsdien sterk toegenomen. Inmiddels is onze regio een van de grotere stedelijke regio’s van het land met goede verbindingen naar de economische gebieden om ons heen, een bruisende cultuur, levendige centra, goede voorzieningen, hoogwaardige kennisinstellingen en innovatieve werklocaties. Ook heeft de Groene Metropoolregio aantrekkelijke dorpen en steden, een fijn woonklimaat en mooie, bijzondere landschappen, natuurgebieden en agrarische gebieden. Al die elementen zijn van belang, want juist de slimme combinatie van functies bepaalt de kracht van een stedelijk netwerk. De Groene Metropoolregio krijgt de komende jaren te maken met een forse groei van het aantal inwoners. Tussen 2020 en 2040 zijn er naar verwachting 60.000 extra woningen nodig.

Tegelijkertijd willen we onze regio goed bereikbaar houden, de economie nog sterker maken, de meest circulaire regio van Europa zijn, een bijdrage leveren aan nationale klimaatdoelstellingen en de kwaliteit van onze leefomgeving, cultuur(historie), natuur en landschappen behouden. Dat vraagt om een nauwe samenwerking en gezamenlijke voorbereiding voor het maken van ruimtelijke keuzes. Ook moeten we onze investeringen goed op elkaar afstemmen en in balans brengen. Meer woningen en meer inwoners kan alleen als we óók investeren in bereikbaarheid, economie, natuur, landschap, recreatie en toerisme. Het een kan niet zonder het ander.

Wat is een regioarrangement?

Het Rijk wil eind 2023 met alle provincies afspraken maken over hoe wij opgaven op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en natuur, goed ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt hiervoor een ruimtelijk voorstel van de provincie. De provincie Gelderland heeft besloten haar ruimtelijk voorstel vanuit haar zeven regio’s op te bouwen via regioarrangementen. Het regioarrangement Groene Metropoolregio beschrijft de ambities, doelen en opgaven voor de fysieke leefomgeving rondom de hoofdopgaven energie/economie, verstedelijking/wonen (incl. mobiliteit) en landelijk gebied.

Drie verhaallijnen

We werken dit regioarrangement uit langs drie perspectieven, omdat deze ook als indeling zijn gebruikt in de Nationale Omgevingsvisie. In deze perspectieven agenderen we bepaalde keuzes, prioriteiten en benodigde investeringen. 1. Landbouw en natuur We gaan voor aantrekkelijke landschappen die bewoners een mooi uitloopgebied bieden, waarin ruimte is voor agrariërs, biodiversiteit en waterberging en waarin we kwetsbare natuurgebieden ontzien. Er ligt een opgave om de landbouw te verduurzamen en te zoeken naar aanvullende verdienmodellen. Ook gaan we voor een toekomstbestendig rivierengebied dat als systeem goed functioneert en meervoudig bruikbaar is. We zoeken hierbij naar een optimale balans tussen de verschillende functies van het rivierengebied en willen een riviersysteem dat duurzaam te beheren is. Door het natuurlijk systeem robuuster te maken, kunnen we de negatieve effecten van klimaatverandering verminderen. De opgaven ‘meer landschap’ en ‘meer stad’ zijn gelijkwaardig en even belangrijk. In het groen-blauw raamwerk staan de kansen en dilemma’s voor versterking van groen en blauw beschreven, verrijkt met de uitgangspunten en doelstellingen van het programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Dit heeft elf

3

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

denklijnen opgeleverd voor de verdere ontwikkeling van natuur en landschap in de Groene Metropoolregio. Deze denklijnen krijgen een concrete vertaling naar een maatregelenpakket waarmee de denklijnen gerealiseerd kunnen worden in de landelijke gebieden. Het maatregelenpakket is ook bedoeld om bekostiging te organiseren om onze doelen te bereiken.

4

Wat is hiervoor nodig? • We brengen de effecten van de realisatie van de doelstellingen van het VLGG, waaronder die om te komen tot een reductie in stikstofdepositie, in beeld. • Aan de hand van de elf denklijnen werken we toe naar gebiedsprojecten met aandacht voor ruimtelijke effecten, draagvlak, (financiële) mogelijkheden en financiële bekostiging. We kijken hierbij ook naar de binnenstedelijke groene opgave in samenhang met de klimaatopgave. • Gezien de integraliteit van de opgaven kijken we voor de bekostiging uitdrukkelijk naar het combineren met andere Rijks- en provinciale programma’s. • Afspraken over regionale ruimtelijke doorwerking van maatregelen verlopen via gebiedsprocessen, met de betrokken partijen, waaronder vertegenwoordigers van de landbouw en de natuur. Deze opgaven vragen ruimte en ‘niet alles kan overal’. We gaan op zoek naar ‘wat wel kan’, en we faciliteren het keuzeproces. • We starten gebiedsprocessen op (of versterken deze). Onder andere in vier gebieden waar we als eerste starten: a. Programmatische Aanpak Grote Wateren en Gelderse Poort. b. Beekherstel en de omliggende beekdalen in de Veluwezoom. c. Landschap Berg en Dal/Heumen-Ooijpolder-stuwwal-Heumen. d. Versterking landschap Overbetuwe en Lingewaard - doorontwikkeling Lingezegen. In een volgende fase komen daar andere gebiedsprocessen bij.

• We stellen een catalogus op over klimaatadaptatie; met maatregelen voor gezonde, circulaire, biodiverse en klimaatadaptieve verstedelijking. De kosten voor de uitvoering schatten we op 150 miljoen euro. • De inzichten en gemaakte analyses uit het onderzoek van het programma Aanpak droogte Achterhoek & Liemers gebruiken we voor de gebiedsprocessen, om te komen tot uitvoeringsplannen. • Om te komen tot verkleining en/of verdere invulling van de drinkwaterreserveringsgebieden (locatiekeuze, ontwerp en inpassing van de uiteindelijke drinkwaterwinning) maken we een integrale afweging met andere gebruiksfuncties en kijken we naar mogelijkheden van functiecombinaties. • We controleren of de potentiële verstedelijkingslocaties (wonen en werken) uit de Verstedelijkingsstrategie niet schuren met de ruimtevraag voor dijkversterking en waterberging en of we ze -gezien de ligging in het landschap- in de toekomst wel veilig en droog kunnen houden.

2. Klimaat, energie en (circulaire) economie Er speelt momenteel veel op het gebied van klimaat, energie en (circulaire) economie. Al deze ontwikkelingen hebben impact op de ruimte en het ruimtegebruik. De Groene Metropoolregio levert op verschillende manieren een bijdrage aan deze opgaven, onder andere via de Regionale Energie Strategie (RES). De geringe capaciteit op het elektriciteitsnet is een beperkende factor voor ruimtelijke ontwikkelingen en vormt een ernstige bedreiging voor het behalen van onze doelen. We hebben een stedelijk netwerk met een ondernemend en innovatief ecosysteem voor het midden- en kleinbedrijf (mkb) en willen ons verder ontwikkelen als Groene Metropoolregio van nationale én internationale betekenis. Om dat te bereiken werken we aan toekomstbestendige en duurzame werklocaties (herstructurering, circulariteit en logistiek), investeren we in campussen en gaan we een nieuw, toekomstbestendig Regionaal Programma Werklocaties (RPW) maken.

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

5

Wat is hiervoor nodig? • We herijken de RES om een betere verhouding te krijgen in de opwek van windenergie en zonne-energie, waardoor het energienet minder belast wordt. • We zorgen voor structurele financiering van RES-taken. • We verankeren de RES in omgevingsbeleid en nemen gezamenlijk verantwoordelijkheid voor het realiseren van de RES-doelen. • We werken aan een regionale programmering van de energie-infrastructuur, in samenhang met de programmering op Gelderse schaal. Dat vormt de input voor het programma GEIS, waarin de verbinding wordt gelegd met de programmering van het landelijk netwerk. • We versnellen ruimtelijke procedures om de aanleg van energie-infrastructuur mogelijk te maken. • Samen met de netbeheerder verkennen we de kansen voor het gebruik van waterstof in industrie die niet makkelijk kan elektrificeren (cluster 6). Ook brengen we in kaart wat met de bestaande restcapaciteit van de onder– stations mogelijk is en hoe zich dat verhoudt tot onze plannen tot 2030. Op basis hiervan maken we lokale maatwerkoplossingen en financieringsafspraken. • We zorgen voor afwegingsruimte voor de provincie en netbeheerder, om te kunnen prioriteren bij aansluitingen op het energienet. • We vertalen de uitgangspunten voor de ‘Economie van de toekomst’ in een nieuw RPW. • We sturen op slimme combinaties van regionale en landelijke logistiek.

• We ontwikkelen een visie op onze circulaire economie, passend bij onze regionale kracht en behoefte. Dit doen we in het kader van het nieuwe RPW-onderzoek naar de vestigingseisen voor circulaire bedrijvigheid in onder andere de hoge milieucategorieën en de mogelijkheden om deze te huisvesten. • We brengen de ruimtevraag voor onze circulaire economie in kaart.

3. Leefbare dorpen en steden De woonopgave tot 2030 ligt vast in de Woondeals. Voor de periode na 203o is de opgave in de Verstedelijkingsstrategie benoemd, zonder dat al definitief locatiekeuzes zijn vastgelegd. Wel zijn de randvoorwaarden benoemd, zoals voldoende netcapaciteit op het elektriciteitsnet, voldoende stikstofruimte en goede voorzieningen voor o.a. zorg en onderwijs. Een belangrijke voorwaarde om bij te dragen aan het oplossen van het woningtekort is verbetering van de bereikbaarheid met slimme en schone mobiliteit. We willen mensen in de Groene Metropool op de slimste en schoonste manier laten reizen. Dit is nodig om te anticiperen op de groei van mobiliteit (mede door de woningbouw en de groei van de economie) en te werken aan de klimaatopgave, stikstofopgave en het verbeteren van de luchtkwaliteit. Zonder extra investeringen in bereikbaarheid zijn nieuwe woningen niet haalbaar. Voor de leefbaarheid in steden en dorpen is het belangrijk dat er voldoende ruimte is voor recreatie, zeker als er meer woningen en inwoners bij komen. Daarom is het belangrijk om goed te kijken waar we welke recreatiemogelijkheden willen versterken en creëren. En hoe we deze mogelijkheden goed over de regio kunnen spreiden. De Groene Metropoolregio heeft een bloeiende culturele sector die we willen behouden en versterken.

We willen onze culture instellingen toegankelijk houden voor iedereen en koesteren ons erfgoed. Daarom koppelen we erfgoedopgaven in gebiedsontwikkelingen aan ruimtelijke opgaven.

Wat is hiervoor nodig? • Afdekken van onrendabele toppen woningbouw, ongeveer €350 miljoen tot 2040. • Verbeteren van de ov-fietsverbindingen voor een bereikbare regio: − €100 miljoen voor de prioritaire mobiliteitsprojecten < 2030; − €600 miljoen voor het totale mobiliteitspakket > 2030. • Uitwerken van een ondersteunend mobiliteitspakket voor de A15/A12. • Starten van het proces voor een netwerkanalyse 2030-2040. • Uitvoeren van eerder gemaakte afspraken uit: − Aanpak A15/A12 en de A50; − RegioExpres van en naar de Achterhoek;

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

− MIRT-onderzoek naar de corridor Utrecht-Arnhem-Duitse grens (A12 en spoor); − MIRT-onderzoek naar de inpassing van de vrije kruising Spoorzone Arnhem-Oost (is gestart); − Het nut en noodzaak-onderzoek voor GNOE in Oost-Nederland. • We investeren in de recreatieve infrastructuur, in aanvulling op de investeringen voor natuur- en landschapsontwikkeling (o.a beleving toevoegen met verhaallijnen en routestructuren). Wat hiervoor nodig is en hoeveel dat kost, brengen we in kaart. We (blijven) investeren in de bovenregionale infrastructuur via de culturele basisinfrastructuur (BIS) en fondsen. • We investeren in innovatie, cultuureducatie en de opleiding van professionals en amateurkunst. • In gebiedsontwikkelingen koppelen we erfgoedopgaven aan ruimtelijke opgaven.

Uitdagingen

De Groene Metropoolregio kampt met een aantal zeer grote uitdagingen en transitieopgaven. In het zoeken naar ruimtelijke oplossingen proberen we zoveel mogelijk functies te integreren en te combineren. Soms is het echter nodig om bepaalde functies uit te sluiten en een duidelijke keuze te maken. Want voor een toekomstbestendige ruimtelijke structuur moeten we keuzes maken. Het afwegen van ruimteclaims is een cyclisch proces, waarin we de bouwstenen steeds verder uitwerken, verdiepen en op de kaart zetten. Ook werken we vanuit de verschillende deelgebieden binnen de regio. Hiervoor zijn inmiddels gebieds– programma’s opgesteld. Doordat we al enkele jaren samenwerken in de Verstedelijkingsstrategie (maar ook bijvoorbeeld via de Woondeal en de gebiedsuitwerkingen) hebben we inmiddels een behoorlijk goed beeld van de toekomstige opgaven in regio tot 2040 en verder. Onze woningbouwlocaties (zeker tot 2030) zijn grotendeels in beeld, als ook de benodigde infrastructuur en ons beeld om het landschap te versterken (groen-blauw raamwerk). Onze energiebehoefte hebben we ook steeds scherper in beeld, evenals onze economische ambities. In 2023 hebben we dit samen met provincie Gelderland op de kaart gezet. Als we de drie eerdergenoemde verhaallijnen op elkaar leggen, zien we dat er gebieden zijn waar de ruimte(druk) gaat knellen.

Deze gebieden vragen een aanpak (gebiedsproces) om met belanghebbenden/partners keuzes en of combinaties van opgaven in beeld te brengen. De verschillende ruimteclaims leggen we op elkaar en we kijken waar kunnen combineren en waar we moeten kiezen. Om vervolgens met elkaar deze keuzes weloverwogen te maken. En deze door te vertalen naar lokaal of provinciaal omgevingsbeleid én begrotingen.

6

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Drie verhaallijnen op elkaar

De gebieden waar we een gebiedsproces voor willen starten zijn (zie ook de afbeelding): • Ring rondom Nijmegen, in het bijzonder het gebied tussen Nijmegen-West, Beuningen en Wijchen; • Het Duivense Broek, inclusief Arnhem-Oost; • Veluwezoom (valt samen met het gebiedsprogramma Veluwezoom); • Landbouwgebieden in Overbetuwe, Druten, Land van Maas en Waal, als ook ten zuiden van Duiven/Zevenaar; • De A15-zone. Een volgende stap is om per gebied een plan van aanpak te ontwikkelen en uit te voeren. We bepalen samen wie de trekker is binnen de gebiedsprocessen. De gebieden waar we de ruimteclaims prima kunnen combineren en waar zich geen conflicterende ruimtevragen voordoen, brengen we onder in het verstedelijkings-/NOVEX uitvoeringsprogramma.

7

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Voorgestelde gebieden voor een gebiedsproces

8

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

1. Wat is een regioarrangement en waarom maken we het?

Wat is een regioarrangement? Het Rijk wil eind 2023 met alle provincies afspraken maken over hoe zij opgaven op het gebied van wonen, bereikbaarheid, energie, economie, landbouw en natuur, goed ruimtelijk kunnen inpassen. Het Rijk vraagt hiervoor een ruimtelijk voorstel van de provincie. De provincie Gelderland heeft besloten het ruimtelijk voorstel vanuit de zeven regio’s op te bouwen op basis van een regioarrangement per regio. Eén van de regio’s is onze Groene Metropoolregio. In het regioarrangement geven we als provincie, regio’s, gemeenten en waterschappen ons gezamenlijke perspectief op hoe wij al deze opgaven de komende 20 tot 30 jaar in samenhang gaan aanpakken. Waar in dit document “we” en “wij” staat, gaat het dan ook over provincie, regio en de 18 regiogemeenten van de Groene Metropoolregio en de 3 waterschappen die hierin actief zijn (voor de onderdelen die de waterschappen raken). In het regioarrangement werken we horizontaal samen in de geest van de omgevingswet. De bedoeling is dat de overheden een overeenkomst aangaan voor een langjarige samenwerking en dat via een cyclisch proces de regioarrangementen worden geactualiseerd en nader uitgewerkt. Hoe dat proces er precies uit ziet, is afhankelijk van ontwikkelingen in de regio, de provincie en heel Nederland.

We bekijken dit ook in samenhang met alle andere ruimtelijke trajecten die er lopen en werken zo toe naar een uitvoeringsprogramma.

Waarom maken we het regioarrangement? Groei in balans: meer landschap, meer stad. Dát is de kern van de visie van de Groene Metropoolregio. We groeien niet alleen in woningen, inwoners, economie en bereikbaarheid, maar zorgen ook dat onze leefkwaliteit en leefomgeving meegroeit en dat we die versterken. In de Groene Metropoolregio en de Regio Foodvalley neemt het aantal inwoners de komende jaren fors toe: tussen 2020 en 2040 zijn er naar verwachting 100.000 extra woningen nodig, waarvan 60.000 in de Groene Metropoolregio. Tegelijkertijd willen we onze regio goed bereikbaar houden, de economie nog sterker maken, de meest circulaire regio van Europa zijn, een bijdrage leveren aan nationale klimaatdoelstellingen, onze leefomgeving gezond en kwalitatief goed houden en de kwaliteit van onze cultuur, cultuurhistorie, natuur en landschap behouden. Onze opgave is daarom groei in balans: hoe kunnen we als regio het hybride karakter van landschap en stad op een kwalitatieve manier in stand houden en verbeteren als de behoefte aan ruimte verder toeneemt? Met andere woorden: hoe zorgen we voor een goede ‘brede welvaart’? Dat vraagt nauwe samenwerking en een gezamenlijke voorbereiding van ruimtelijke keuzes. We moeten onze gezamenlijke investeringen goed op elkaar afstemmen en in balans brengen.

Meer woningen en meer inwoners kan alleen als we ook investeren in bereikbaarheid, economie, natuur, landschap, recreatie en toerisme. Het een kan niet zonder het ander. Dit regioarrangement is een van de instrumenten om die ruimtelijke keuzes als provincie en als Groene Metropoolregio gezamenlijk voor te bereiden.

9

Relatie tussen het regioarrangement en andere ruimtelijke trajecten Bij het maken van dit regioarrangement gaan we uit van wat we over ruimtelijke opgaven al met elkaar hebben afgesproken en gezamenlijk uitvoeren. Om te beginnen vormen de Verstedelijkings¬strategie met bijbehorende afspraken een belangrijke basis voor dit regioarrangement. Het regioarrangement kent drie belangrijke verdiepingen op de Verstedelijkingsstrategie. Te weten: Natuur en

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

landbouw, dat wordt opgenomen in het programma Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG), energie-infrastructuur en -transitie en circulaire economie. Hieronder lichten we een aantal ruimtelijke trajecten en het verband tussen deze trajecten en het regioarrangement toe. Sinds 2019 werken we aan een gezamenlijke strategie voor de verstedelijking in de periode tot 2040. We doen dit samen met de Regio Foodvalley. Onze strategie hebben we uitgewerkt in de Verstedelijkings¬strategie “Meer landschap. Meer stad.” Deze is in 2022 vastgesteld door alle gemeenteraden in onze regio en met het Rijk in het BO MIRT vastgesteld onder de noemer Verstedelijkingsafspraken. De Verstedelijkingsstrategie gaat uit van een integrale benadering van de regio’s op basis van kwalitatief hoogwaardige ontwerpprincipes (zie hoofdstuk 5), die zijn uitgewerkt voor de bouwstenen Leefomgeving, Economie, Mobiliteit en Wonen. Daarnaast hebben de provincies, gemeenten en waterschappen per deelgebied de opgaven uitgewerkt en een onderzoeksagenda vastgesteld. In het verlengde van de Verstedelijkingsstrategie hebben we, vanuit de gedachte ‘groei in balans’, met elkaar gewerkt aan het inzichtelijk maken van kansen voor de versterking natuur, landschap en cultuurhistorie. Daarnaast hebben we nagedacht over onze economie en een mobiliteitsagenda gemaakt. We willen op een duurzame wijze in onze energiebehoefte voorzien.

Hoe we dit doen hebben we uitgewerkt in onze Regionale Energiestrategie (RES). We werken aan de herijking van onze RES naar een RES 2.0. Daarvoor hebben we een milieueffect– rapportage gemaakt, waarmee we nog beter in staat zijn om ruimtelijke afwegingen te maken. Het huidige elektriciteitsnetwerk heeft onvoldoende capaciteit (netcongestie) om aan de toekomstige vraag naar elektriciteit te voldoen, of om alle zonne- en windenergieparken aan te sluiten. Daarmee is netcongestie een beperkende factor geworden voor ruimtelijke ontwikkelingen. We werken samen aan een Gelderse energie-infrastructuur (GEIS) van de toekomst. Daarvoor maakt de provincie een Energievisie in nauwe samenwerking met gemeenten in de Groene Metropoolregio en netbeheerders. Hierin staat hoe en waar de regio’s energie kunnen besparen, duurzame energie kunnen opwekken en de infrastructuur kunnen aanpassen. In de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley stapelen de vele ruimtelijke opgaven zich op. Daarom is een gebiedsgerichte ordening en prioritering noodzakelijk. Ook het Rijk ziet deze opgaven en heeft daarom de Groene Metropoolregio en Regio Foodvalley aangewezen als een van de NOVEX-gebieden. In deze gebieden werken de vier overheden (Rijk, provincie, gemeenten en waterschappen) samen om de executiekracht te vergroten, zodat de opgaven ook daadwerkelijk uitgevoerd worden.

Onze Verstedelijkingsstrategie vormt de basis voor het ontwikkelperspectief en is daarmee - aangevuld met de opgaven in het landelijk gebied, energie en circulaire economie - de basis voor strategische samenwerking en besluiten in dit gebied. Daarnaast heeft het kabinet Nijmegen Stationsgebied, Nijmegen Kanaalzone en Spoorzone Arnhem-Oost als grootschalige woningbouwlocaties aangewezen. In deze zogenaamde NOVEX-locaties kunnen tot 2040 met name woningen worden toegevoegd in bestaand stedelijk gebied dat goed per openbaar vervoer te bereiken is. Voor deze grootschalige woningbouwlocaties zijn ruimtelijke plannen uitgewerkt.

10

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Afbeelding 1: Kaart Verstedelijkingsstrategie Arnhem Nijmegen Foodvalley

11

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

2. Wat voor regio zijn we? De Groene Metropoolregio heeft zich de afgelopen jaren ontwikkeld tot een samenhangende stedelijke regio in een groene omgeving. Vanaf 2021 is de hernieuwde samenwerking in de regio opgebouwd. Noodzakelijk, gezien de groei van de verstedelijking. De onderlinge relaties tussen steden, groeikernen, dorpen en buurtschappen zijn sindsdien sterk toegenomen. Inmiddels is onze regio een van de grotere stedelijke regio’s van het land. We zijn een volwassen stedelijk netwerk met alle relaties en kwaliteiten die we daar tegenwoordig van verwachten. Zo zijn we een verstedelijkte regio met contrastrijke natuurlijke landschappen, natuurgebieden en agrarische gebieden die zorgen voor ruimte, voedsel en recreatie. Goede verbindingen leiden naar de economische gebieden om ons heen en goede voorzieningen zoals levendige centra, hoogwaardige kennisinstellingen en innovatieve werklocaties. Daarnaast hebben we aantrekkelijke dorpen en kleine kernen met mooie woonmilieus. Voor het functioneren van ons stedelijk netwerk zijn al die elementen van belang. Er is geen rangorde, want juist de slimme combinatie van kwaliteiten bepaalt de kracht van het stedelijk netwerk. In de regio wordt ook goed samengewerkt binnen de zogenaamde subregio’s. Bijvoorbeeld de gemeenten in de Liemers, het Rijk van Nijmegen en het Middengebied.

De gemeenten in de Veluwezoom werken samen met de gemeente Arnhem, bijvoorbeeld als werkorganisatie. Deze samenwerkingsverbanden vormen een belangrijke kracht in de regio.

12

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

3. Sturende principes We onderscheiden drie algemene sturende principes die ons helpen bij het maken van keuzes in de opgaven waar we voor staan. Ruimtelijke kwaliteit en bodem en water zijn vanuit het Rijk aangedragen als sturende principes. Vanuit de provincie is daar ‘brede welvaart’ aan toegevoegd. Deze principes liggen in lijn met de principes uit onze Verstedelijkingsstrategie (zie hoofdstuk 5).

3.1.

Ruimtelijke kwaliteit als doelstelling Onze Verstedelijkingsstrategie “Meer landschap. Meer stad.”, past goed bij de ruimtelijke kwaliteitsinclusieve benadering van de provincie: bij alle ruimtelijke ontwikkelingen moet aandacht zijn voor de kwaliteit van de ruimte, het landschap en het erfgoed. Dit betekent niet dat het bestaande landschap altijd onveranderd moet blijven. Het betekent wel dat we ruimtelijke kwaliteit in alle afwegingen meenemen en dat verandering van het landschap samengaat met een kwaliteitsimpuls. Of een project nu een doelstelling heeft voor water, natuur of verstedelijking; het heeft altijd de dubbele doelstelling om de ruimtelijke kwaliteit te versterken. Om dit te bereiken is integraal, gebiedsgericht werken van belang. Daarbij worden zowel het water- en bodemsysteem als de historisch gegroeide landschappelijke identiteit als onderlegger voor ruimtelijke ordening en inrichting gebruikt. Zoals in hoofdstuk 2 naar voren kwam, is de Groene Metropoolregio een verstedelijkte regio in een groene omgeving. De twee grote steden, Arnhem en Nijmegen, ontwikkelen zich. Ieder met hun eigen karakter. Datzelfde geldt voor de dorpskernen. Het landelijk gebied van de Groene Metropoolregio heeft veel variatie in het landschap en waardevolle natuurgebieden, zoals Nationaal Landschap Gelderse Poort en het Nationaal Park Veluwezoom.

Het landschap bestaat uit de hoge droge stuwwallen van de Veluwe, Montferland en het Rijk van Nijmegen, de grote rivieren met dijken en uiterwaarden en het binnendijks rivierengebied met karakteristieke oeverwallen, kommen, rivierduinen en weteringen. Daarbij kent de Groene Metropoolregio een rijke cultuurhistorie, die zich ook in het landschap laat zien. Denk aan Gelders Arcadië, de militaire verdedigingslinies uit verschillende perioden die door het gebied lopen (de Romeinse Limes, de Mauritslinie uit de Tachtigjarige Oorlog, het 19e-eeuwse fort Pannerden de vooruitgeschoven post van de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de IJssellinie), de overblijfselen van de Tweede Wereldoorlog, het water- en industrieel erfgoed langs de grote rivieren en de archeologie. In het groen-blauw raamwerk, dat is verbeeld en verwoord in het rapport ‘Vervlochten regio’, hebben we de kansen om natuur, landschap en cultuurhistorie te versterken in kaart gebracht. Door te investeren in de ‘dynamische rivieren’, ‘gradiëntbossen’ en ‘water- en broeklanden’ kan er een robuust landschappelijk raamwerk komen in een stedelijke omgeving. Dat maakt niet alleen de regio aantrekkelijker voor bewoners en bezoekers, maar versterkt ook de biodiversiteit. In het groen-blauw raamwerk worden nog geen keuzes gemaakt.

We gebruiken het wel om keuzes voor te leggen en te maken: we werken het groen-blauw raamwerk samen uit in concrete voorstellen voor versterking van de ruimtelijke kwaliteit in de leefomgeving (zie paragraaf 4.2).

13

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

3.2

Water en bodem sturend In de Kamerbrief “Water en bodem sturend” (november 2022) introduceert het Rijk de toetsing van ruimtelijke keuzes op de invloed op natuur, waterveiligheid, klimaatadaptatie (droogte, hitte en wateroverlast) en waterbeschikbaarheid. De Groene Metropoolregio heeft door de grote diversiteit van de ondergrond veel verschillende water- en bodemsystemen. De regio bestaat uit stuwwalcomplexen (zuidelijke Veluwezoom, Montferland en Rijk van Nijmegen), grote rivieren (Bovenrijn, Waal, Pannerdensch Kanaal en Nederrijn) en het binnendijks rivierengebied (Betuwe, Land van Maas en Waal en de lage delen van de Liemers). Het sturende principe ‘water en bodem sturend’ bestaat door de diverse land– schappelijke opbouw van de regio uit veel aspecten. Al deze aspecten werken op een eigen manier door in de ruimtelijke keuzes die er in het gebied te maken zijn. Voor de stuwwallen betekent inzetten op een duurzaam water- en bodemsysteem: werken aan het verminderen van verdamping, het beperken van grondwater– onttrekkingen en het vasthouden en laten infiltreren van water om het waterreservoir in de stuwwal te blijven vullen en kwelsystemen te voeden. In het binnendijks gebied liggen kansen voor het vastenhouden en zuiveren van water en voor waterberging, vooral in de komgronden.

In de Betuwe biedt herinrichting van de Boven-Linge met brede oeverzones en overstromingsvlakten kansen voor een duurzamer waterbeheer. In de Liemers is versterking van de weteringen tussen de kernen van belang, samen met het benutten van de lage ligging van het Duivense Broek. Ook in het Land van Maas en Waal is vernatting van de weteringen en broeklanden een belangrijke strategie voor een duurzaam systeem. De gradiënten naar de rivierduinen zijn een specifieke kwaliteit van het Land van Maas en Waal. Het gebied van de Rijnstrangen neemt een bijzondere positie in. Het heeft een Barro-reservering voor waterberging voor de grote rivieren. Daarnaast heeft de landbouw afgelopen jaren met de streek gewerkt aan een duurzaam watersysteem en de natuur. Dit zal zich doorontwikkelen voor de Natura 2000-opgave. In de Gelderse Poort gaat de Programmatische Aanpak Grote Wateren de natuurwaarden verhogen, aansluitend op de bodem- en watersysteemkenmerken. De Kaderrichtlijn Water gaat met diverse projecten zorgen voor verbetering van de waterkwaliteit. De grote rivieren bieden ook kansen voor oeverwaterwinning. In het buitendijks rivierengebied vraagt de delfstoffenwinning om een zorgvuldige aanpak. Afgravingen in de uiterwaarden die zijn afgestemd op de patronen van de ondergrond, kunnen nieuwe natuur en ruimtelijke kwaliteit opleveren.

Delfstoffenwinning in het zomerbed van de rivier moet worden voorkomen; de rivierbodemerosieproblematiek vraagt juist om ophoging van de bodem. In het Panorama Gelderse Rivieren is het integraal provinciaal handelingsperspectief voor de grote rivieren verder uitgewerkt. Ook het behoud van waardevol bodemarchief met aardkundige waarden en archeologische sites, zoals grafheuvels en celtic fields, is belangrijk. Door water en bodem sturend te laten zijn, kunnen we in de Groene Metropoolregio ook in de toekomst met een ander en grillig klimaat blijven leven, wonen en werken. In een veilige omgeving, een gezonde bodem, voldoende en schoon drinkwater. In het groen-blauw raamwerk hebben we deze verschillende aspecten van het principe ‘water en bodem sturend’ zo goed mogelijk in beeld gebracht en als onderlegger gebruikt. Wij brengen voor de ruimtelijke keuzes binnen de drie verhaallijnen in beeld of deze samengaan of schuren met de structurerende keuzes en uitgangspunten van ‘water en bodem sturend’.

14

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

Afbeelding 2: Groen-blauw raamwerk uit rapport Vervlochten regio

3.3

Brede welvaart Onze opgave is ‘groei in balans’: hoe kan de regio het hybride karakter van landschap en stad op een kwalitatieve manier in standhouden en verbeteren als de ruimtebehoefte verder toeneemt? Met andere woorden: hoe zorgen we voor een goede ‘brede welvaart’? Brede welvaart gaat over het welzijn van mensen en omvat alles wat mensen van waarde vinden. Naast materiële welvaart gaat het ook om zaken als gezondheid, onderwijs, milieu en leefomgeving, sociale cohesie, persoonlijke ontplooiing en (on)veiligheid. Het Nationale Programma Arnhem Oost is hier een voorbeeld van. Bovendien gaat het niet alleen om de kwaliteit van leven in het hier en nu. Maar ook om de effecten van onze manier van leven op het welzijn van mensen buiten de regio en toekomstige generaties (later). Omdat het leven van mensen zich in belangrijke mate op regionaal niveau afspeelt, zijn de omstandigheden binnen de regio van grote invloed op hun welzijn.

Brede welvaart hier en nu Uit studies blijkt dat de Groene Metropoolregio, net als meer stedelijke regio’s, lager scoort op brede welvaart. Net als andere stedelijke regio’s kent de Groene Metropoolregio (groot) stedelijke problematiek. Dit soort regio’s zijn gemiddeld genomen minder veilig, scoren slechter op milieukwaliteit en ervaren gezondheid. Vaak zijn werk en privé ook minder goed in balans en is de woontevredenheid lager. Deze effecten komen het meest duidelijk naar voren in de steden. In de laatste uitgebrachte Brede Welvaartsindicator (BWI) uit 2019 van de Universiteit Utrecht en de Rabobank scoort de Groene Metropoolregio onder het nationaal gemiddelde. Dit wordt nogmaals bevestigd in het essay “Brede Welvaart in Oost-Nederland” (als onderdeel van de Kracht van Oost 2.0.). Ook een recente rapportage (maart 2023, provincie Gelderland), over de brede welvaart in de Gelderse regio’s, bevestigt het beeld van de Groene Metropoolregio. Verstedelijking heeft ook positieve effecten op de brede welvaart: meer banen, draagvlak voor voorzieningen, cultuur en (H)OV, toegang tot een betaalbare woning. Het zorgt bovendien voor extra ontplooiingskansen voor inwoners en we gaan zuinig om met onze ruimte/toegang tot groen en landschap.

15

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

In vergelijking met andere regio’s scoort Arnhem-Nijmegen bovengemiddeld op het gebied van sociale contacten, privé-werkbalans en onderwijs. De score voor sociale contacten met vrienden en familie behoort zelfs tot een van de hoogste van Nederland. Wat betreft de ontwikkeling tussen 2013 en 2020 is de woonsituatie verslechterd. De regio telt het hoogste percentage bebouwd terrein per inwoner. En het aantal vierkante meters groen-blauwe ruimte per inwoner is verder afgenomen en scoort het laagst van de Gelderse regio’s. De materiële welvaart en de balans tussen arbeid en vrije tijd zijn verbeterd. De regio heeft het hoogste aandeel hoogopgeleiden van de Gelderse regio’s maar scoort ook het hoogst op werkloosheid. Deze resultaten uit de provinciale rapportage betekenen niet dat er binnen de regio geen grote verschillen bestaan in brede welvaart tussen verschillende bevolkingsgroepen. Een aantal (delen van) wijken in de twee stedelijke gemeenten Arnhem en Nijmegen scoort het laagst; de verschillen binnen deze gemeenten zijn groot. Leefbaarheid scoort op buurt- en wijkniveau wisselend: van zeer onvoldoende tot zeer goed. In Nijmegen staat in de stadsdelen Dukenburg en Lindenholt en de wijken Neerbosch-Oost en Hatert de leefbaarheid onder druk. Ditzelfde geldt in Arnhem voor de wijken Geitenkamp, Klarendal, Presikhaaf, het Broek en Malburgen (Nationaal Programma Arnhem-Oost).

De lage score op het gebied van leefbaarheid in deze wijken komt voornamelijk door een grote negatieve bijdrage van een gevoel van overlast en onveiligheid. Een grote negatieve bijdrage komt daarnaast door gebrek aan sociale samenhang en beschikbaarheid van woningen. Denken in termen van ‘brede welvaart’ vraagt telkens om het maken van beleidskeuzes. De regio zal de komende tijd nog verder groeien; in inwoners, werkgelegenheid en mobiliteit. We zien dat het nodig is om te sturen op de groei die op ons afkomt. We werken aan een goede balans tussen stedelijke ontwikkeling en ontspannen leefkwaliteit in de regio. Aan voldoende groen en voorzieningen in onze dorpen en steden. We gaan de komende tijd met elkaar in gesprek over wat het betekent als we onze acties langs de lat van de brede welvaart leggen.

16

Regioarrangement Groene Metropoolregio Arnhem-Nijmegen

4. Ruimtelijke samenhang: drie verhaallijnen We werken de ruimtelijke samenhang uit langs drie verhaallijnen, omdat deze ook als indeling zijn gebruikt in de Nationale Omgevingsvisie. In elke verhaallijn benoemen we ambities, keuzes en prioriteiten als die al gemaakt zijn, denkrichtingen en (benodigde) investeringen. Aan het einde van elke verhaallijn hebben we een kader opgenomen. Daarin staat een samenvatting en wat we nodig hebben om onze ambities waar te maken. Daar waar we onze inspanningen kunnen onderbouwen met cijfers, hebben we dit in de kaders opgenomen. We kunnen samen met onze partners investeren in het realiseren van onze ambities, ieder vanuit zijn eigen rol. In het verstedelijkings– programma, de gebiedsprogramma’s, het NOVEX ontwikkelperspectief en het bijbehorende uitvoeringsprogramma werken we dit verder uit en maken we hierover afspraken. Ook met het Rijk.

4.1

Eerste verhaallijn: Perspectief natuur en landbouw We gaan de steden en dorpen zoveel mogelijk verdichten en het ruimtegebruik intensiveren. De kwaliteit van natuur, water en landschap wordt hierdoor steeds belangrijker voor bewoners. Tegelijk zien we dat er een opgave ligt om landbouw te verduurzamen en te zoeken naar aanvullende verdienmodellen. Samenwerking moet leiden tot aantrekkelijke landschappen voor bewoners, die ecologisch waardevol en biodivers zijn. En waarin voldoende ruimte is voor agrariërs en waterberging. Door het natuurlijke systeem robuuster te maken, kunnen we de negatieve effecten van klimaatverandering verminderen. We zetten daarom in op het versterken van de groene en blauwe kwaliteiten van de regio. We gaan de verschillende gebieden met elkaar verbinden. Met als doel een goede verspreiding van recreatie, robuuste groene buffers, aandacht voor verduurzaming van landbouw en ruimte voor klimaatadaptatie en de energietransitie. In Gelderland wordt het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) uitgewerkt in het VLGG. Daarin staat een brede doelstelling over water, natuur, klimaat en landbouw centraal. De provincie Gelderland geeft dit vorm via het VLGG in 2 stappen. Stap 1 is het wettelijk bepaalde gebiedsplan (Wet stikstof en natuur) als verplicht onderdeel in juli 2023.